كووپەراتيۆتەر قۇرۋدىڭ شۆەدتىك ۇلگىسى

مىزعىمايتىن ماقساتىمىز بولۋى ءتيىس ەلباسىمىز بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن مىقتى كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. بيىلعى جىلدىڭ باسىنان «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» ارنايى زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سوعان وراي ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كووپەراتيۆتەر جۇمىسىن جانداندىرۋدى تاعى ءبىر پىسىقتادى. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ تەڭ جارتىسىن دايىنداپ وتىرعان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى تاۋارلى وندىرىسكە تارتۋدى تاپسىردى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اگرووندىرىستىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى ازىرلەنۋدە. بۇل باع­دار­لا­مانىڭ باسىمدىلىعى – ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ۇكىمەت ول باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن با؟ قازىرگى ۋاقىتتا كووپەراتيۆتەر قالاي قۇرىلىپ جاتىر؟ ەلباسى ايتقانداي, مىقتى كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ۇكىمەتتىڭ قولىنان كەلە مە؟ بۇل سۇراقتارعا بىردەن جاۋاپ تابۋ قيىن. ويتكەنى, باستاپقى دۇرمەكپەن10-15 جىل بۇرىن قۇرىلعان جۇزدەگەن اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىنىڭ ءبىرازى قايتا تاراۋعا ءماجبۇر بولدى. نەلىكتەن؟ ولار­دىڭ ءاۋ باستاعى بىرىگۋدەگى ماقساتى – جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋ بولاتىن. بىراق, كوپشىلىگى كەپىلدىككە بەرەتىن ءمۇل­كى بولماعاننان كەيىن, ونداي نەسيە­گە قول جەتكىزە المادى. ەكىنشى سەبەبى, كووپە­راتيۆتىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى ساق­تالماعاندىقتان, اتاپ ايتقاندا, كووپەراتيۆكە ەرىكتى مۇشە بولۋ, دەموكرا­تيالىق جولمەن باسقارۋ, تۇسكەن تابىس­پەن بارلىق مۇشەنى تەڭ قامتاماسىز ەتۋ تالاپتارى بۇزىلعاندىقتان دا, ولار جۇمىستى بىرلەسىپ جۇرگىزە المادى. ونىڭ ۇستىنە كووپەراتيۆتەردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ تەتىگى دە تولىق جەتىلمەگەن بولاتىن. قازىرگى جاعدايدا ۇكىمەت وسى ول­قى­لىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ارنايى جۇمىس توبىن قۇردى. بۇل جۇمىس توبى بارلىق ايماق­قا, بارلىق وبلىستارعا بارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن قۇرى­لىم­دار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. ايتسە دە, وسى جۇمىستار وتە جۇيەلى, جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ جۇرگىزىلىپ, ماماند­ار بارلىق سۇراققا جاۋاپ بەرە الاتىنداي كووپەراتيۆتەر قۇرۋ تەتىكتەرىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن كوزىنە انىق ەلەستەتە الاتىنداي دەڭگەيدە دەپ ايتا الامىز با؟ ەلباسىمىز كووپەراتيۆتەر قۇرۋدا, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن قايتا قۇرىلىمداۋ ىسىندە شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋدى, كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى شارۋاشىلىقتاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋدى تەگىننەن-تەگىن ايتقان جوق. وسى ارادا بىزگە زەردەلەۋ مەن سۇيەنۋدىڭ ارا-جىگىن جاقسىلاپ اجىراتىپ العان ءجون سياقتى. ءبىز كووپەراتيۆتەردىڭ ءىسىن وركەن­دەتۋ ءۇشىن شەتەلدىك تاجىريبەنى زەر­دەلەۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە شۆەتسيا, دانيا, يتاليا مەن اقش سياقتى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى ەل ەكونوميكاسىندا ەڭ باستى ورىن الاتىن مەملەكەتتەردى باستى نازارعا الامىز. ماسەلەن, شۆەتسيادا كووپەراتيۆتەرگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, سۋبسيديالار, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر, ەكسپورتتى سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرى جاقسى شەشىمىن تاپقان. كووپەراتسيالاردى دامىتۋ ءىسى ارنايى ۇلكەن بىرلەستىك – كووپەراتيۆتىك وداقتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. وندا مۇشەلەرىنىڭ سانى كوپتىگى مەن اينالىمىنىڭ ۇلكەندىگىنە بايلانىستى ءسۇت فەرمەرلەرىنىڭ وداعى, جابدىقتاۋ-وتكىزۋ بىرلەستىگى جانە مال ەتىن دايىنداۋ وداعى ەڭ ءىرى قۇرى­لىم­دار بولىپ تابىلادى. وسى ءىرى وداق­تاردىڭ بارلىعى بىرىڭعاي ۇلتتىق فەر­مەرلەر وداعىنا بىرىككەن. سونىڭ ءنا­تيجەسىندە شۆەتسياداعى كووپەراتيۆتەر مىقتى ورتالىق ورگانعا يە بولىپ وتىر. بۇل كووپەراتيۆتەر قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋعا, جۇمىسىن جولعا قويۋعا جانە جاڭا وزگەرىستەرگە, وندىرىسكە ەنگەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تەز مەڭگەرۋگە كومەكتەسەدى. ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى بىرىگىپ, سول ارقىلى ۇلكەن ءبىر جۇيەگە اينالعان كووپەراتسيانى باسقارۋ, ۇيىمداستىرۋ, ولاردىڭ اراسىندا تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, مۇشەلەرگە ورتاق كەلىسىمدەر جاساۋىنا دا قولايلى. مۇنى كوزگە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى مەن كووپەراتيۆتەردىڭ ۇلكەن ديالوگ الاڭى رەتىندە دە ەلەستەتۋگە بولادى. قانداي ماسەلە تۋىندايدى, سول بويدا وسى الاڭدا جان-جاقتى تالقىلانىپ, تەز وڭتايلى شەشىمى تابىلادى. بىلايشا ايتقاندا, جاقسى ۇيلەستىرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. سوندىقتان بۇل ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس جاسايتىندار كووپەراتيۆتەرگە شارۋالار ءوز ىنتالارىمەن ەش الاڭسىز كىرە بەرەدى. شۆەتسيالىق كووپەراتيۆتەر بۇگىندە قىزمەتىندە ەڭ سوڭعى تەحنولوگيالار مەن بيزنەس تاسىلدەرىن قولدانىپ وتىر. بۇل ەلدە ءتىپتى سۋپەرماركەتتەر دە ءتۇرلى كووپەراتيۆتەرگە بىرىككەن. ولاردىڭ ەڭ باستى پرينتسيپتەرى: باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق سيپاتى, مۇشەلەرىنىڭ تەڭ قۇقىلىعى جانە كووپەراتيۆتەر قۇرىلىمنىڭ تومەننەن جوعارى قاراي دەموكراتيالىق قاعيدالارعا نەگىزدەلىپ قالىپتاسۋى. بۇدان سوڭ, ەڭ باستىسى – ءبىر كووپەراتيۆ مۇشەسىنىڭ كەلەسى ارىپتەسىنىڭ ەسەبىنەن بايۋىنا جول بەرمەۋ, تۇسكەن تابىستى مۇشەلەر اراسىنا ولاردىڭ ەكونوميكالىق قاتىسۋىنا بايلانىستى پروپورتسيونالدى تۇردە تەڭ ءبولۋ قاعيدالارى قاتاڭ ساقتالعان. مىنە, شۆەتسيا كووپەراتيۆتەرىنىڭ ەڭ مىقتى تۇستارى وسىدان باستاۋ الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ولارداعى تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىنىڭ مۇشەلەرى بۇگىندە 2,2 ملن ادامنان اسىپ كەتتى. وسىنشا ادام 102 قوعامدىق ۇيىمعا بىرىككەن. ولاردىڭ قاراۋىندا 105 ساۋدا ءۇيى, 500 جانارماي ستانساسى بار. ءتىپتى, ول ەلدەگى كەز كەلگەن ەڭ ۇلكەن ۇزدىك ساۋدا كومپانيالارىنىڭ ءوزى كووپەراتيۆتىڭ مۇشەسى, ءبىر كووپەراتيۆتىڭ ىشىندە كەرەك دەسەڭىز, وسىنداي ون شاقتى ساۋدا كومپانياسى بولادى. فەرمەرلەر وندىرگەن تاۋارلىق ءونىمنىڭ 80 پايىزى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى جۇيەسى ارقىلى ساۋدا نۇكتەلەرىنە تۇسەدى, ال ءونىمدى وتكىزۋ مەن وڭدەۋ كووپەراتيۆتەردە ءجۇز پايىز اتقارىلادى. مۇنىڭ ءوزى ول ەلدە كووپەراتيۆتەردىڭ مىقتى قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. ياعني, ەلباسى ايتقان مىقتى كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەكەنىن وسى شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. دانيا مەن اقش جانە باسقا ەلدەر جايلى دا وسىلاي جۇيەلەپ ايتۋعا بولادى. بۇلاردا كووپەراتيۆتەردىڭ قۇ­رى­لىمدىق جۇيەسى قانداي ايقىن بول­سا, قارجىلاندىرۋ, قولداۋ جانە باس­قا شارالارى دا سونداي ايقىن. وسىن­داي جۇيەگە ولار 40-50 جىلعا, ءتىپتى عا­سىر­لارعا سوزىلعان قالىپتاسقان ءداس­تۇر­لى شارۋاشىلىقتارى ارقاسىندا قول جەت­كىزىپ وتىر. مۇنداي مىقتى كووپەراتيۆتەر قۇرۋ – ءبىزدىڭ بولاشاقتاعى نەگىزگى مەجەمىز. ءبىز شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋ ارقىلى بىرنەشە ون جىلدا قانداي دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلە الاتىنىمىزدى شامالايمىز. ءبىز كووپەراتيۆ قۇرۋ ىسىندەگى العاشقى كەزەڭدەگى جۇمىستاردى بۇرىنعى كەڭەستىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ, سونى قازىرگى زامانعا ساي جەتىلدىرىپ پايدالانعانىمىز ءجون. شەتەلدىكتەر 40-50 جىلدان, ءتىپتى ودان دا كوپ ۋاقىتتان بەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان وزدەرىنىڭ داستۇرىنە سۇيەندى. سونى جەتىلدىرىپ دامىتۋ ارقىلى بۇگىنگى بيىككە قول جەتكىزدى. سوندىقتان ءبىز دە وزىمىزگە بۇرىننان تانىس تاجىريبەگە, داستۇرگە سۇيەنۋىمىز كەرەك. بۇگىندە ونداي تاجىريبەنى باسىنان وتكەرگەن ماماندار بار. سولاردىڭ باسىن قوسىپ ءجيى كەڭەس قۇرۋ ارقىلى دا ناقتى ءبىر باعىتتى ايقىنداۋعا بولار ەدى. قازىرگى قۇرىلىپ جاتقان كووپەرا­تيۆتەردىڭ كەيبىرىندە اگرونوم, مال دارىگەرى نەمەسە تاعى سونداي ەڭ قاجەتتى ماماندار تولىق بولا بەرمەيدى. ارنايى اگرونوم ۇستاپ, وعان اقشا تولەگىسى كەلمەيدى. جۇمىستىڭ ءبارىن ءوزى جۇرگىزۋگە تىرىسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازىرگى كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ىسىندە جۇمىستى جۇرگىزۋ باعىتىن ءالى دە كوبىرەك تالقىعا سالىپ, ناقتى باعىتتى ايقىنداۋ قاجەت. ناۋقانشىلدىققا بوي الدىرىپ, بيىل 160 كووپەراتيۆ, كەلەسى جىلى 200 وسىنداي شارۋاشىلىقتى ءاتۇستى قۇرا سالۋ ءبىزدى كوزدەگەن ماقساتقا جەتكىزبەيدى. ونىڭ ءبارى كوپ وتپەي تاراپ كەتىپ جاتسا, قايتىپ باستارىن قۇراۋ تىپتەن قيىن­عا سوعادى. سوندىقتان ەڭ ابزالى – ءتا­جىريبەلى مامانداردىڭ سوزىنە قۇلاق ءتۇ­رىپ, ولاردىڭ وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ. كوپ تالقىعا ءتۇسىپ تابىلعان جولدى تاڭداپ الساق, ماقساتىمىزعا جەتەر ەدىك. امانگەلدى داۋرەنباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى