قيىرداعى قانداستىڭ قامقورشىسى

مەنىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جازبا ەڭبەكتەرىنەن قولىما شىراق الىپ ىزدەيتىن ءبىر ءتۇيىنىم بار. ول – شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى كوشى-قون ماسەلەسى. ويتكەنى, قانداستارىمنىڭ تاعدىرى – مەملەكەتتىڭ تاعدىرى. « ۇلى دالا ۇلاعاتتارىنىڭ» باس گازەتكە باسىلعان ءبۇتىن ءبىر تاراۋى وسى تاقىرىپقا ارنالىپتى. «قيىردان كەلسە قانداستار» دەپ اتالعان ەكەن. كورگەن زاماتتا كوزىمە وتتاي باسىلدى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە وقىپ شىقتىم بۇل تاراۋدى. سەنەسىز بە, دۇنيەدەن وزعان انام, وتكەن كۇندەر ەسىمە ءتۇسىپ, ءبىر ءسات كوز جاسىما ەرىك بەردىم. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز سەكىلدى تۋعان جەرىن تاستاپ, تۋمالارىنان ءبولىنىپ-جا­رىل­عان جاندار قامكوڭىل, جى­لاۋىق كەلەدى ەمەس پە. بىراق, وكىنىشىمىز جوق! «انالارىمىز الىس­قا كەتكەن تۋعان-تۋىستارىن ءىس تىگىپ وتىرعاندا, جۇمىس جاساپ جات­قاندا سىڭسىپ سالعان انىمەن ەسكە الىپ, كوز جاستارىن ءبىر سىعىپ الۋشى ەدى. بالاڭ كەزىمدە ونىڭ سەبەبىن سۇراعانىمدا: «بالام, ەرجەتەرسىڭ, سوندا بىلەرسىڭ مۇنىڭ ءمانىسىن» دەپ ءسوز اياعىن جۇم­باقتاپ جىبەرەتىن. بىراق بالا كەزگى ادام جادى مىقتى بولادى عوي. كەيىن, ەسەيە كەلە مۇنىڭ ءمانىن دە, كوز جاسىنا بۋلىققان ءانىن دە ءبىلىپ, كوكەيگە ءتۇيىپ وستىك. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا ويدا ءجۇر­گەن وسىناۋ اسا ماڭىزدى ءىس-ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىن تاپقانداي بولدىق», دەپتى ەلباسى وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. مىنە, مەنى جىلاتقان – وسى تۇس. ەلباسى كىتابىنداعى «ارينە, جاڭادان جەرسىنۋ, بەيتانىس ورتاعا بىردەن بەيىمدەلۋ وڭاي بولماس. كەيدە قيىردان كەلگەن قانداستارىمىزدى جايلى ورنالاستىرۋدا جەكەلەگەن جاۋاپتى ادامداردىڭ تاراپىنان بولىپ جاتاتىن بويكۇيەزدىك پەن توعىشارلىق, جانىاشىماستىق پەن جاعدايدى باعالاي الماۋ­شى­لىق كەزدەسىپ قالاتىنىن جا­سىرۋعا بولمايدى. مۇنداعى ءتۇيت­­كىلدەر – مەملەكەتتىڭ قاتەسى ەمەس, كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ ءتو­رە­شىلدىگىنە بايلانىستى جاع­داي­لار. ءبىز بۇلاردىڭ بارىنە سىن كوزىمەن قاراپ, تۇزەتىپ, كوڭىلگە ءتۇس­كەن قاياۋدى جويۋعا كۇش سالاتىن بولامىز» – دەگەن سوزدەردىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە جاتقان «اتتەڭ­دەرىمىزدى» ءبىر قوزعاپ وتكەنىن جا­سىر­عىم كەلمەيدى. دەگەنمەن, ءبىز دە ءبىر قاۋىم ەل بولىپ قالدىق قوي. ءومىردىڭ تالابىمەن زاڭ-زاكۇندەردى يگەرە باستادىق. سايا­سات­تىڭ دا قىرى مەن سىرىنا ءتو­سەلىپ كەلەمىز. كەرەمەتتەي ءبىر مەم­لەكەتتىك بيلىككە قولىمىز جەت­­پەگەنىمەن, مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ ارقاسىندا جولعا قويى­لىپ وتىرعان ءسوز بوستاندىعى مەن «ءتورتىنشى بيلىك» اتانعان اقپارات ەركىندىگىنە سۇيەنىپ, قانداس­تارىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاپ جاتىرمىز. ءتىپتى بولماي بارا جاتقان جاعدايدا, تەلەفونىمىزعا جۇكتەپ العان ۆيدەوداعى «ءبىز ءار ۇلتتىڭ بالاسىن باۋىرىمىزعا باسىپ ۇيرەنگەن حالىقپىز. ال ەندى شەتەلدەن كوشىپ كەلەمىن دەگەن ءوز قازاقتارىمىزدى باۋىرىمىزعا باسا المايمىز با؟!» دەگەن ءجۇ­رەك­جاردى ءسوزىن العا تارتامىز. ەڭ جاقسىسى, الداعى جەردە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى بيلىك باسا كوڭىل ءبولىپ, كوشىپ كەلگەن اعايىن­داردى «ورالمان» ءمار­تەبەسىن العان ساتتەن باستاپ زاڭ اياسىندا كورسەتىلگەن جەڭىل­دىك­تەرمەن يگىلىكتەندىرىپ وتىرسا, ءبارى ءوز ورنىنا كەلەدى... تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىس­تى ءبولىنىپ-جارىلعان ەتنوستىق قازاقتاردى بايىرعى اتا­قونى­سىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام قۇقىعى تۋرالى حالىقارالىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, كسر مينيسترلەر كەڭەسى سوناۋ 1991 جىلى 18 قاراشادا «ازاماتتىق قۇجاتتاندىرۋ تۋرالى» ارنايى №711 قاۋلى قا­بىلداپ, 20 باپتان تۇراتىن «باس­قا رەسپۋب­ليكالاردان جانە شەتەل­دەردەن قازاقستاننىڭ اۋىلدى جەرلەرىنە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن» بەكىتىپتى. ارينە, بۇل قاۋلىنىڭ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن دايىندالعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. اتاپ ايتۋىمىز كەرەك, ەلباسى قابىلداتقان سول قاۋلىنىڭ ارقاسىندا ءتاۋ­ەلسىزدىكتىڭ العاشقى بەس جىلىنىڭ وزىندە 104 مىڭ قان­­داس­ىمىز ىڭ-شىڭسىز كەلىپ اتا­­جۇرتقا تابان تىرەدى. ءارى قاراي كوش تىزگىنىن 1997 جىلى 13 جەلتوقساندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى ءىلىپ اكەتتى. قازىرگى قولدانىستاعى كوشى-قون تۋرالى زاڭدا قانداس­تارى­مىزدىڭ قازاقستان ازامات­تىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن الۋ, شەت ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ ەلى­مىزگە كەلىپ ءبىلىم الۋ قاجە­ت­تىلىك­تەرىن قاناعاتتاندىرۋ جاعى, اۋىلعا كوشىپ كەلگەن اعاي­ىن­­عا شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجا­لى­عىن جانە تاۋارلى اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى ءوندiرiسiن ءجۇر­گiزۋ ءۇشiن جەر بەرۋ ماسەلەسى تو­لىق شەشىلگەن. سونداي-اق, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى قاۋلى شىعارىپ, ورالماندار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قو­نىس­تاندىراتىن ارنايى ءوڭىر­­لەر­دى ايقىنداپ بەردى. قار­جى­لىق قيىنشىلىققا قاراماستان, ۇكىمەت تاعى 1259 وتباسى­نان تۇراتىن ورالمانداردى قا­بىل­داۋدىڭ 2016 جىلعا ارنال­عان ءوڭىر­­­لىك كۆوتاسىن بەكىتىپ بەردى. بيىل العاشقى توعىز ايدا 11 488 وتباسى ورالىپتى. ەڭ ءبىر كۇيىپ تۇرعان قيىن­شىلىق – قىتايدان كەلەتىن قان­داستارىمىز ءۇشىن قازاقستانعا ۆيزا الۋ ەدى. مىنە, ونىڭ دا ءتۇيىنى شەشىلدى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگى قىتايدان كەلەتىن قانداستارىمىز ءۇشىن ءبىر جولدا 3 جىلعا كوپ مارتەلى ۆيزا بەرۋ ءتارتىبىن ەنگىزىپ, بۇكىل الاش جۇر­تىن قۋانىشقا بولەدى. ايتپاقشى, كوشى-قون تۋرالى تۇڭعىش قاۋلى شىققان «18 قا­راشانى» «ۇلتتىق كوشى-قون كۇنى» ەتىپ بەلگىلەۋ تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باستاما كوتەر­دى. مەرەكەلەر تىزبەسىنە كىرەر, نە كىر­مەس, بۇل كۇن – ءبىز ءۇشىن ونسىز دا مەيرام. اۋەلگى سوزىمىزگە قايتا ورال­ساق, «اعايىنعا ارناپ كوپ ءنار­سەنى ايتقىم-اق كەلەدى. الاي­دا, ىشتەگىنىڭ ءبارى سىرتقا شى­عا بەرمەيدى عوي. ەل تىرلىگى, كوپ ­ۇلتتى قازاقستاننىڭ بىرلىگى مەن تى­نىشتىعى جاتسام-تۇرسام كوكەيىمنەن كەتپەيتىن ماعان جال­­عاسىپ جاتقان قازاق كوشىنىڭ تاع­­­دىرى ءتىپتى دە وڭاي سەزىلىپ تۇر­­­ماعانىن ايتقىم كەلەدى. جى­­راقتاعى جۇرتىڭ تۋعان جەرگە جاۋتاڭداپ قاراپ وتىرسا, كى­سىنىڭ جانى قالاي جاي تابادى؟!» دەپتى ءبىزدىڭ اسا مارتەبەلى پرە­زيدەنتىمىز. تاۋەلسىزدىگىن نەبارى 37 پايىز قازاقپەن باستاعان قازاق­ستان­ىمىزداعى ۇلتىمىزدىڭ ۇلەسى, مىنە, 25 جىلدا 70 پايىزعا جەتتى. سونىڭ ءبارى, قايتالاپ ايتايىن, ەلباسىنىڭ باتىل شەشىم قابىلداپ, كوشى-قون ساياساتىن جولعا قويعان كەمەڭگەرلىگىنىڭ, قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. اۋىت مۇقيبەك, اقىن, «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ كەڭەسشىسى