بەلگىلى تاريحشى, كورنەكتى ەۋرازياتانۋشى عالىم لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا «قازاقستاندى بولاشاقتا نە كۇتىپ تۇر؟» دەگەن ساۋالعا: «قازاقستاندى تاياۋ جىلداردا عالامات سەرپىلىستەر كەزەڭى كۇتىپ تۇر, ەلدە پاسسيونارلىق دۇمپۋلەر جۇزەگە اسادى. كوپتەگەن القالى باسقوسۋلار وتەدى. پاسسيونار ءىرى تۇلعا پايدا بولادى. الدىنا ادام بالاسىنىڭ ويىنا كەلمەيتىن بيىك ماقساتتار قوياتىن ول تۇلعا ەلدى جۇمىلدىرىپ, سوعان قول جەتكىزەدى» دەگەن ەكەن.
عالامتوردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جان-جاقتى جازىلىپ, زەرتتەلىپ جاتقان گۋميلەۆ تەورياسىنا سۇيەنسەك, ءار ۇلت ەۆوليۋتسيالىق جولمەن 1500 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءومىر سۇرەدى-مىس. وسى كەزەڭدە ءتىرى پەندە سياقتى ۇلت تا تابيعي زاڭدىلىقپەن دۇنيەگە كەلەدى, داميدى, وركەندەۋدىڭ شىڭىنا جەتكەن سوڭ بىرتە-بىرتە قۇلدىراپ, جويىلاتىن كورىنەدى. قازاق حاندىعى حV عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇرىلدى دەسەك, ءبىز ۇلتتىق عۇمىر جاسىمىزدىڭ ورتاشا مولشەرىنە ەندى عانا جاقىنداعاندايمىز. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى لەۆ گۋميلەۆ ايتقان سەرپىلىستەرگە – جاسامپازدىق جولىنداعى جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ دۇمپۋلەرىنە تولى. ونىڭ حح عاسىردىڭ سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ايتقان ساۋەگەيلىك تۇجىرىمدارى الەم مويىنداعان ىرگەلى مەملەكەتكە اينالىپ, ماڭگىلىك ەلگە قادام باسقان قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-كەلبەتىن ءدوپ اشىپ تۇرعانداي.
عالىم ايتقان «القالى باسقوسۋلار» ەلىمىزدە از بولماعانى, كۇنى كەشەلەرى عانا باسىمىزدان وتكەرگەن تاريحتان بەلگىلى: بۇۇ-عا مۇشەلىك, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى, قازاق ەلىندە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى, ەۋرازيالىق مەديافورۋم, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنداعى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستەگى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى توراعالىق, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاۋداعى جەڭىسى, كەلەر جىلعا جوسپارلانعان الەمدىك «ەكسپو-2017», «ۋنيۆەرسيادا-2017» كورمەلىك, سپورتتىق وقيعالارى – تىزبەكتەي بەرسەك, تاعىسىن تاعى بىرەگەي جيىندار جەتىپ-ارتىلادى.
ساياساتتانۋشى دميتري ۆەرحوتۋروۆ نازارباەۆتى «حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسى ارالىعىنداعى دۇنيەجۇزىلىك تاريحي وقيعالار جەلىسىنە ايىرىقشا ءماندى دە مازمۇندى ءىز قالدىرعان قايراتكەر» رەتىندە باعالايدى: «ونىڭ ءبىر عانا الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ تۋرالى ەرىكتى شەشىمى ۋشىعىپ تۇرعان حالىقارالىق جاعدايدى كۇرت وزگەرتىپ جىبەردى... قازاقستاندىقتار نەگە نازارباەۆپەن ماقتانا المايدى؟ كسرو «سىنىعىن» تولىققاندى مەملەكەتكە اينالدىرا بىلگەن ءبىرىنشى پرەزيدەنتىمەن قازاقستاندىقتاردىڭ جولى بولدى. كەز كەلگەن باسقا ليدەر مۇنداي جەتىستىككە جەتە الماس ەدى». ەلباسى وي-ورامدارىنىڭ ءنارى مەن ءدانىن ءار قازاق وسىلايشا جۇرەكپەن تۇسىنسە ەكەن دەيسىڭ. بالكىم, سوندا نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ قازاق جۇرتى ءۇشىن تاعىلىمدى دانالىق قىرى, ءمان-ماعىناسى اشىلا تۇسەر دەگەن وي كەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا زامانعا قادام باسقان العاشقى ساتتەردە تەبىرەنە ايتقان بۇل ءسوزى, مەنىڭشە, سول كەزدەرى بارشا قازاقتىڭ جىگەرىن جانىپ, رۋحىن وياتتى. «ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىققا, مەنى ۇلىم دەپ, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قابىلەتىمدى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي تاۋەكەلگە دە بارامىن. مەندە قازاقتىڭ ەلدىگىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدان باسقا ماقسات تا, ارمان دا جوق», – دەگەن ەدى پرەزيدەنت. حالقى وعان سەندى, سەنىم ارتتى. بىرنەشە رەت وتكەن سايلاۋلار مەن رەفەرەندۋمداردا دا, تۇڭعىش بۇكىلحالىقتىق دەموكراتيالىق سايلاۋ كەزىندە دە ورتاق تاڭداۋىن جاساپ, نازارباەۆقا ارقا سۇيەدى.
حالىقارالىق ساراپشىلار «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەپ ۇران تاستاپ, وركەنيەتتى ورتامەن ەل تەرەزەسىن تەڭەستىرگەن نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ ۋنيكۋم جەتىستىگى رەتىندە سيپاتتايدى. نازارباەۆتى الەمدىك ساياسات سەركەلەرى شارل دە گوللمەن, فرانكلين دەلانو رۋزۆەلتپەن, دجاۆاحارلال نەرۋمەن ءبىر قاتاردا اتايدى. اتاقتى قايراتكەر-رەفورماتورلار, ارقايسىسى ءوز مەملەكەتىنىڭ جەكە دامۋ جولىنىڭ مودەلىن قالىپتاستىرعان دارا تۇلعالار – تۇرىكتەردىڭ اتاسى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكپەن, بۇگىندە «ازيالىق شۆەيتسارياعا» اينالعان سينگاپۋردى تۇلەتكەن لي كۋان يۋمەن, مالايزيانى ۇلتتىق يدەولوگيا مەن ۇشقىر ەكونوميكانى شەبەر ۇشتاستىرۋ ارقىلى ايگىلەگەن موحاماد ماحاتحيرمەن, يندونەزيانىڭ نەگىزىن سۋكارنو قالاپ كەتكەن «پانچا كۇش» مەملەكەتتىك دامۋ فيلوسوفياسى ارقىلى قۇلپىرتقان سۋسيلو بامبانگ يۋدويونومەن ءجيى سالىستىرادى.
توقسانىنشى جىلدارداعى كەڭەس وداعى اۋماعىنداعى, ونىڭ ءىشىندە قازاقستانداعى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشارلاپ كەتكەن كەزەڭدى دە امەريكاداعى ۇلى داعدارىس زامانىنا تەلىسەك بولار. وسى ارادا تايعا تاڭبا باسقانداي مىنا ءبىر ايىرماشىلىقتى ەسكەرۋ قاجەت: فرانكلين تاققا جايعاسقان جىلدارى دەپرەسسياعا ۇرىنعان امەريكا اتاق-بەدەلى الەمگە جايىلعان, ەلدى شارپىعان داعدارىسقا قاراماستان ءالى دە قۋاتتى مەملەكەت ساناتىندا ەدى. ال نازارباەۆقا ءبارىن جاڭادان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ونسىز دا ورتالىقتىڭ «شيكىزات الاڭى» بولعان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بارلىعى دەرلىك وداقتىق ورتالىققا باعىنىشتى-تۇعىن. كاسىپورىنداردىڭ تۇگەلگە جۋىعى قاڭتارىلىپ, ونەركاسىپ ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇلدىراپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان زامان بولدى ول كەز. «كوپ ەتنوستى قازاقستاندى دا سوعىس ءورتى شارپيدى, قانتوگىستەن قۇتىلا المايدى» دەگەن ساۋەگەيلەر دە شىقتى. كۇيرەگەن وداقتىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ جۇلمالانعان ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك قايىرشىلىققا ۇرىندىرعان مۇراسىنان ارىلۋدىڭ توتەن قيىندىقتارىن ەڭسەرىپ, جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋ, شەكاراسىن بەكەمدەۋ, مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋ, ىشتەگى ەتنوسارالىق اۋىزدىقتارعا جول بەرمەي, تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. نازارباەۆ ەلدى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ينتۋيتسياسىمەن, قابىلەت-بىلىكتىلىگىمەن, ديپلوماتيالىق تالانتىمەن بۇل تىعىرىقتان امان الىپ شىققان تۇلعا.
فرانتسۋز پرەزيدەنتى شارل دە گولل سياقتى نازارباەۆ تا بيلىكتىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىنا ەرەكشە ءمان بەردى. ەكەۋىنە دە مەملەكەتتىلىكتىڭ ۇتىمدى, تۇراقتى ينستيتۋتتارىن قۇرۋداعى كوزقاراس بىرلىگى ءتان. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتىنا باسىمدىق بەرگەن گولل ۇسىنعان كونستيتۋتسيا فرانتسيانىڭ تۇراقتى ساياسي جۇيەسىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگىنە اينالعالى دا جارتى عاسىردان استى. ول جۇرگىزگەن قۇرىلىمدىق رەفورمالار فرانتسيانى جاڭا بيىكتەرگە كوتەردى. ارىپتەسى سياقتى نازارباەۆ تا ينستيتۋتسيونالدى قۇرىلىمدى مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى دەپ قاراستىرعانىن كوردىك. وتپەلى جولايرىق كەزەڭدە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ كۇشتى ءبيلىگى قاجەتتىگىن تۇسىنگەن ول كەڭەستىك كەڭىستىكتە ءبىرىنشى بولىپ پرەزيدەنتتىك لاۋازىمدى بەكىتتى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, نازارباەۆتىڭ گولل سياقتى رەفورما جاسايتىنداي مۇمكىندىگى بولعان جوق, ول مەملەكەتتىك ساياسي قۇرىلىمنىڭ تۇڭعىش نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە ءوزىنىڭ ءتيىمدى باسقارۋ ءستيلىن – «نازارباەۆ مودەلىن» قالىپتاستىردى.
تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اتاتۇرىك پەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاعان نازارباەۆتىڭ ۇقساستىعى – ەكەۋى دە سۇلتانات پەن كەڭەس وداعى سياقتى ءىرى يمپەريالاردىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىنگى مەملەكەتتەردى تىزگىنگە الدى, سوندىقتان دا ساراپشىلار ەكەۋىن ءجيى سالىستىرادى. مۇستافا كەمالدى ۇلىقتاپ, تۇرىكتەردىڭ اتاسى – «اتاتۇرىك» دەپ ات قويعان تۇرىكتەر نازارباەۆتى «تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى» دەپ اتادى. قازاق ەلى بولسا ءوز پەرزەنتىنىڭ مەملەكەت, حالىق الدىنداعى ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, نازارباەۆقا ەلباسى مارتەبەسىن بەردى.
وسى ورايدا ءسوز ونەرىنىڭ ناركەسكەنى, بەلگىلى قالامگەر اعامىز شەرحان مۇرتازانىڭ مىنا ءبىر ويتولعامى نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ ءبىر قىرىن اشا تۇسكەندەي: «...وت ورانىپ, جالىن قۇشقان جانكەشتى جۇمىسقا جىگەرلىنىڭ جىگەرلىسى, ءتوزىمدىنىڭ ءتوزىمدىسى عانا شىداسا كەرەك. سوعان شىداس بەرىپ, ۇدەسىنە جەتكەندەردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەن.
...قازاقستان ءۇشىن دە جاڭا زامان تۋىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان رەسپۋبليكا جەتەكشىلەرى قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن جاريالادى. جاڭا داۋىردەن تىڭ جول سالۋ ءاردايىم قيىننىڭ قيىنى. وسى قيىن-قىستاۋ تىڭ جولدا قازاقستاندى ءسۇرىندىرمەي, اداستىرماي الىپ جۇرەر كىم بار دەگەندە كوز الدىڭا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەدى. ونى حالىق تانىدى, دۇنيە ءجۇزى تانىدى. ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك بەدەلى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقستان كۇنى ەرتەڭ ءوز بايلىعىنىڭ, بەرەكەلىگىنىڭ, بەيبىتشىلىگىنىڭ, بيىك پاراساتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تانىلار كۇن دە الىس ەمەس. سوندا قازاقستان بايراعى جەر شارىنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ تۋلارىنىڭ قاتارىندا ەڭسەسىن بيىكتە ۇستاپ جەلبىرەپ تۇرماق».
شەراعاڭ بۇل تۇجىرىمىن سوناۋ توقسان ءبىردىڭ اۋمالى-توكپەلى, قاراشالى كۇندەرىندە ايتقان ەكەن. وسىدان 25 جىل بۇرىن. بۇگىندە شەر-اعاڭ ارمان ەتكەن سول بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگى عانا ەمەس, القالى تورىندە جۇرگەن قازاق ەلىن الەم مويىنداپ وتىر. ال نازارباەۆتى الەمدىك قاۋىمداستىق جاڭا قوعامدىق-ەكونوميكالىق قۇرىلىم ارقىلى مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا تاريحي مودەلىن قالىپتاستىرعان ەرەكشە تۇلعا, قۇبىلىس رەتىندە باعالايدى.
ەلباسى دا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا نەگىزدەلگەن – «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىن جاريالاۋ ارقىلى قازاقستان حالقىنا مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىن مەجەلەپ بەردى. بۇل جول – قازاقتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تاۋەلسىز قازاقستاندى مويىنداتىپ, قازاق ەلىن جالپاق الەمگە تانىتقان مارتەبەلى جول! ەڭ باستىسى, «نۇرلى جول» – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باعدارىن ايقىنداعان ماڭگىلىك ەلگە باستار توتە جول!
تاۋەلسىز قازاق ەلى جانە ەلباسى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تۇعىرىنا اينالعان بۇل ەگىز ۇعىم قازاق ءۇشىن قاشان دا قاسيەتتى, قاشان دا قاستەرلى. «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. حالىق كەشپەيتىن ءبىر-اق نارسە بار: ەلدىڭ قولىنا زارىقتىرىپ كەلىپ قونعان باقىت قۇسىنان – تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋدى كەشپەيدى». ويلى قازاققا وي سالار ەلباسىنىڭ بۇل اماناتى ۇلتتىڭ ءاربىر ۇلانىنىڭ جۇرەگىنىڭ تورىندە تۇرعانى ابزال.
تورەحان دانياروۆ,
جۋرناليست
بەلگىلى تاريحشى, كورنەكتى ەۋرازياتانۋشى عالىم لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا «قازاقستاندى بولاشاقتا نە كۇتىپ تۇر؟» دەگەن ساۋالعا: «قازاقستاندى تاياۋ جىلداردا عالامات سەرپىلىستەر كەزەڭى كۇتىپ تۇر, ەلدە پاسسيونارلىق دۇمپۋلەر جۇزەگە اسادى. كوپتەگەن القالى باسقوسۋلار وتەدى. پاسسيونار ءىرى تۇلعا پايدا بولادى. الدىنا ادام بالاسىنىڭ ويىنا كەلمەيتىن بيىك ماقساتتار قوياتىن ول تۇلعا ەلدى جۇمىلدىرىپ, سوعان قول جەتكىزەدى» دەگەن ەكەن.
عالامتوردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جان-جاقتى جازىلىپ, زەرتتەلىپ جاتقان گۋميلەۆ تەورياسىنا سۇيەنسەك, ءار ۇلت ەۆوليۋتسيالىق جولمەن 1500 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءومىر سۇرەدى-مىس. وسى كەزەڭدە ءتىرى پەندە سياقتى ۇلت تا تابيعي زاڭدىلىقپەن دۇنيەگە كەلەدى, داميدى, وركەندەۋدىڭ شىڭىنا جەتكەن سوڭ بىرتە-بىرتە قۇلدىراپ, جويىلاتىن كورىنەدى. قازاق حاندىعى حV عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇرىلدى دەسەك, ءبىز ۇلتتىق عۇمىر جاسىمىزدىڭ ورتاشا مولشەرىنە ەندى عانا جاقىنداعاندايمىز. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى لەۆ گۋميلەۆ ايتقان سەرپىلىستەرگە – جاسامپازدىق جولىنداعى جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ دۇمپۋلەرىنە تولى. ونىڭ حح عاسىردىڭ سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ايتقان ساۋەگەيلىك تۇجىرىمدارى الەم مويىنداعان ىرگەلى مەملەكەتكە اينالىپ, ماڭگىلىك ەلگە قادام باسقان قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-كەلبەتىن ءدوپ اشىپ تۇرعانداي.
عالىم ايتقان «القالى باسقوسۋلار» ەلىمىزدە از بولماعانى, كۇنى كەشەلەرى عانا باسىمىزدان وتكەرگەن تاريحتان بەلگىلى: بۇۇ-عا مۇشەلىك, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى, قازاق ەلىندە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى, ەۋرازيالىق مەديافورۋم, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنداعى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستەگى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى توراعالىق, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاۋداعى جەڭىسى, كەلەر جىلعا جوسپارلانعان الەمدىك «ەكسپو-2017», «ۋنيۆەرسيادا-2017» كورمەلىك, سپورتتىق وقيعالارى – تىزبەكتەي بەرسەك, تاعىسىن تاعى بىرەگەي جيىندار جەتىپ-ارتىلادى.
ساياساتتانۋشى دميتري ۆەرحوتۋروۆ نازارباەۆتى «حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسى ارالىعىنداعى دۇنيەجۇزىلىك تاريحي وقيعالار جەلىسىنە ايىرىقشا ءماندى دە مازمۇندى ءىز قالدىرعان قايراتكەر» رەتىندە باعالايدى: «ونىڭ ءبىر عانا الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ تۋرالى ەرىكتى شەشىمى ۋشىعىپ تۇرعان حالىقارالىق جاعدايدى كۇرت وزگەرتىپ جىبەردى... قازاقستاندىقتار نەگە نازارباەۆپەن ماقتانا المايدى؟ كسرو «سىنىعىن» تولىققاندى مەملەكەتكە اينالدىرا بىلگەن ءبىرىنشى پرەزيدەنتىمەن قازاقستاندىقتاردىڭ جولى بولدى. كەز كەلگەن باسقا ليدەر مۇنداي جەتىستىككە جەتە الماس ەدى». ەلباسى وي-ورامدارىنىڭ ءنارى مەن ءدانىن ءار قازاق وسىلايشا جۇرەكپەن تۇسىنسە ەكەن دەيسىڭ. بالكىم, سوندا نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ قازاق جۇرتى ءۇشىن تاعىلىمدى دانالىق قىرى, ءمان-ماعىناسى اشىلا تۇسەر دەگەن وي كەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا زامانعا قادام باسقان العاشقى ساتتەردە تەبىرەنە ايتقان بۇل ءسوزى, مەنىڭشە, سول كەزدەرى بارشا قازاقتىڭ جىگەرىن جانىپ, رۋحىن وياتتى. «ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حالىققا, مەنى ۇلىم دەپ, پەرزەنتىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىندا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حالىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قابىلەتىمدى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمسايمىن, قانداي تاۋەكەلگە دە بارامىن. مەندە قازاقتىڭ ەلدىگىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدان باسقا ماقسات تا, ارمان دا جوق», – دەگەن ەدى پرەزيدەنت. حالقى وعان سەندى, سەنىم ارتتى. بىرنەشە رەت وتكەن سايلاۋلار مەن رەفەرەندۋمداردا دا, تۇڭعىش بۇكىلحالىقتىق دەموكراتيالىق سايلاۋ كەزىندە دە ورتاق تاڭداۋىن جاساپ, نازارباەۆقا ارقا سۇيەدى.
حالىقارالىق ساراپشىلار «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەپ ۇران تاستاپ, وركەنيەتتى ورتامەن ەل تەرەزەسىن تەڭەستىرگەن نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ ۋنيكۋم جەتىستىگى رەتىندە سيپاتتايدى. نازارباەۆتى الەمدىك ساياسات سەركەلەرى شارل دە گوللمەن, فرانكلين دەلانو رۋزۆەلتپەن, دجاۆاحارلال نەرۋمەن ءبىر قاتاردا اتايدى. اتاقتى قايراتكەر-رەفورماتورلار, ارقايسىسى ءوز مەملەكەتىنىڭ جەكە دامۋ جولىنىڭ مودەلىن قالىپتاستىرعان دارا تۇلعالار – تۇرىكتەردىڭ اتاسى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكپەن, بۇگىندە «ازيالىق شۆەيتسارياعا» اينالعان سينگاپۋردى تۇلەتكەن لي كۋان يۋمەن, مالايزيانى ۇلتتىق يدەولوگيا مەن ۇشقىر ەكونوميكانى شەبەر ۇشتاستىرۋ ارقىلى ايگىلەگەن موحاماد ماحاتحيرمەن, يندونەزيانىڭ نەگىزىن سۋكارنو قالاپ كەتكەن «پانچا كۇش» مەملەكەتتىك دامۋ فيلوسوفياسى ارقىلى قۇلپىرتقان سۋسيلو بامبانگ يۋدويونومەن ءجيى سالىستىرادى.
توقسانىنشى جىلدارداعى كەڭەس وداعى اۋماعىنداعى, ونىڭ ءىشىندە قازاقستانداعى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشارلاپ كەتكەن كەزەڭدى دە امەريكاداعى ۇلى داعدارىس زامانىنا تەلىسەك بولار. وسى ارادا تايعا تاڭبا باسقانداي مىنا ءبىر ايىرماشىلىقتى ەسكەرۋ قاجەت: فرانكلين تاققا جايعاسقان جىلدارى دەپرەسسياعا ۇرىنعان امەريكا اتاق-بەدەلى الەمگە جايىلعان, ەلدى شارپىعان داعدارىسقا قاراماستان ءالى دە قۋاتتى مەملەكەت ساناتىندا ەدى. ال نازارباەۆقا ءبارىن جاڭادان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ونسىز دا ورتالىقتىڭ «شيكىزات الاڭى» بولعان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بارلىعى دەرلىك وداقتىق ورتالىققا باعىنىشتى-تۇعىن. كاسىپورىنداردىڭ تۇگەلگە جۋىعى قاڭتارىلىپ, ونەركاسىپ ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇلدىراپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان زامان بولدى ول كەز. «كوپ ەتنوستى قازاقستاندى دا سوعىس ءورتى شارپيدى, قانتوگىستەن قۇتىلا المايدى» دەگەن ساۋەگەيلەر دە شىقتى. كۇيرەگەن وداقتىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ جۇلمالانعان ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك قايىرشىلىققا ۇرىندىرعان مۇراسىنان ارىلۋدىڭ توتەن قيىندىقتارىن ەڭسەرىپ, جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋ, شەكاراسىن بەكەمدەۋ, مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋ, ىشتەگى ەتنوسارالىق اۋىزدىقتارعا جول بەرمەي, تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. نازارباەۆ ەلدى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ينتۋيتسياسىمەن, قابىلەت-بىلىكتىلىگىمەن, ديپلوماتيالىق تالانتىمەن بۇل تىعىرىقتان امان الىپ شىققان تۇلعا.
فرانتسۋز پرەزيدەنتى شارل دە گولل سياقتى نازارباەۆ تا بيلىكتىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىنا ەرەكشە ءمان بەردى. ەكەۋىنە دە مەملەكەتتىلىكتىڭ ۇتىمدى, تۇراقتى ينستيتۋتتارىن قۇرۋداعى كوزقاراس بىرلىگى ءتان. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستيتۋتىنا باسىمدىق بەرگەن گولل ۇسىنعان كونستيتۋتسيا فرانتسيانىڭ تۇراقتى ساياسي جۇيەسىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگىنە اينالعالى دا جارتى عاسىردان استى. ول جۇرگىزگەن قۇرىلىمدىق رەفورمالار فرانتسيانى جاڭا بيىكتەرگە كوتەردى. ارىپتەسى سياقتى نازارباەۆ تا ينستيتۋتسيونالدى قۇرىلىمدى مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى دەپ قاراستىرعانىن كوردىك. وتپەلى جولايرىق كەزەڭدە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ كۇشتى ءبيلىگى قاجەتتىگىن تۇسىنگەن ول كەڭەستىك كەڭىستىكتە ءبىرىنشى بولىپ پرەزيدەنتتىك لاۋازىمدى بەكىتتى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, نازارباەۆتىڭ گولل سياقتى رەفورما جاسايتىنداي مۇمكىندىگى بولعان جوق, ول مەملەكەتتىك ساياسي قۇرىلىمنىڭ تۇڭعىش نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە ءوزىنىڭ ءتيىمدى باسقارۋ ءستيلىن – «نازارباەۆ مودەلىن» قالىپتاستىردى.
تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اتاتۇرىك پەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاعان نازارباەۆتىڭ ۇقساستىعى – ەكەۋى دە سۇلتانات پەن كەڭەس وداعى سياقتى ءىرى يمپەريالاردىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىنگى مەملەكەتتەردى تىزگىنگە الدى, سوندىقتان دا ساراپشىلار ەكەۋىن ءجيى سالىستىرادى. مۇستافا كەمالدى ۇلىقتاپ, تۇرىكتەردىڭ اتاسى – «اتاتۇرىك» دەپ ات قويعان تۇرىكتەر نازارباەۆتى «تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى» دەپ اتادى. قازاق ەلى بولسا ءوز پەرزەنتىنىڭ مەملەكەت, حالىق الدىنداعى ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, نازارباەۆقا ەلباسى مارتەبەسىن بەردى.
وسى ورايدا ءسوز ونەرىنىڭ ناركەسكەنى, بەلگىلى قالامگەر اعامىز شەرحان مۇرتازانىڭ مىنا ءبىر ويتولعامى نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ ءبىر قىرىن اشا تۇسكەندەي: «...وت ورانىپ, جالىن قۇشقان جانكەشتى جۇمىسقا جىگەرلىنىڭ جىگەرلىسى, ءتوزىمدىنىڭ ءتوزىمدىسى عانا شىداسا كەرەك. سوعان شىداس بەرىپ, ۇدەسىنە جەتكەندەردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەن.
...قازاقستان ءۇشىن دە جاڭا زامان تۋىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان رەسپۋبليكا جەتەكشىلەرى قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن جاريالادى. جاڭا داۋىردەن تىڭ جول سالۋ ءاردايىم قيىننىڭ قيىنى. وسى قيىن-قىستاۋ تىڭ جولدا قازاقستاندى ءسۇرىندىرمەي, اداستىرماي الىپ جۇرەر كىم بار دەگەندە كوز الدىڭا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەدى. ونى حالىق تانىدى, دۇنيە ءجۇزى تانىدى. ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك بەدەلى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقستان كۇنى ەرتەڭ ءوز بايلىعىنىڭ, بەرەكەلىگىنىڭ, بەيبىتشىلىگىنىڭ, بيىك پاراساتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تانىلار كۇن دە الىس ەمەس. سوندا قازاقستان بايراعى جەر شارىنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ تۋلارىنىڭ قاتارىندا ەڭسەسىن بيىكتە ۇستاپ جەلبىرەپ تۇرماق».
شەراعاڭ بۇل تۇجىرىمىن سوناۋ توقسان ءبىردىڭ اۋمالى-توكپەلى, قاراشالى كۇندەرىندە ايتقان ەكەن. وسىدان 25 جىل بۇرىن. بۇگىندە شەر-اعاڭ ارمان ەتكەن سول بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەلىگى عانا ەمەس, القالى تورىندە جۇرگەن قازاق ەلىن الەم مويىنداپ وتىر. ال نازارباەۆتى الەمدىك قاۋىمداستىق جاڭا قوعامدىق-ەكونوميكالىق قۇرىلىم ارقىلى مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا تاريحي مودەلىن قالىپتاستىرعان ەرەكشە تۇلعا, قۇبىلىس رەتىندە باعالايدى.
ەلباسى دا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا نەگىزدەلگەن – «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىن جاريالاۋ ارقىلى قازاقستان حالقىنا مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىن مەجەلەپ بەردى. بۇل جول – قازاقتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تاۋەلسىز قازاقستاندى مويىنداتىپ, قازاق ەلىن جالپاق الەمگە تانىتقان مارتەبەلى جول! ەڭ باستىسى, «نۇرلى جول» – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باعدارىن ايقىنداعان ماڭگىلىك ەلگە باستار توتە جول!
تاۋەلسىز قازاق ەلى جانە ەلباسى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تۇعىرىنا اينالعان بۇل ەگىز ۇعىم قازاق ءۇشىن قاشان دا قاسيەتتى, قاشان دا قاستەرلى. «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان. حالىق كەشپەيتىن ءبىر-اق نارسە بار: ەلدىڭ قولىنا زارىقتىرىپ كەلىپ قونعان باقىت قۇسىنان – تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋدى كەشپەيدى». ويلى قازاققا وي سالار ەلباسىنىڭ بۇل اماناتى ۇلتتىڭ ءاربىر ۇلانىنىڭ جۇرەگىنىڭ تورىندە تۇرعانى ابزال.
تورەحان دانياروۆ,
جۋرناليست
سوڭعى جاڭالىقتار
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
شەت اۋدانىندا جول قوزعالىسى شەكتەلىپ, 45 ادام ەۆاكۋاتسيالاندى
ايماقتار • كەشە
