ايتىپ تا ايتپاي نە كەرەك-اي, وسى قازاعىڭىزدىڭ وي-ساناسى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن مۇقىم-مۇلدە وزگەرىپ كەتكەنتۇعىن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كەيىننەن نەبىر-نەبىر ءبىلىمپازدارىڭىز بەن عىلىمپازدارىڭىز قيسىنداپ بەرگەندەي-اق, جەلتوقسانداعى قارۋسىز كوتەرىلىسكە جاس قازاقتى جالىنداتىپ الىپ شىققان عاجايىپتاردىڭ ءبىرى قازاق ءتىلى بولاتىن-دى. جەلتوقسان ءدۇمپۋىنىڭ كۇللى پسيحولوگيالىق جانە فيلوسوفيالىق تابيعاتىنا ۇڭىلسەڭىز, بۇعان ءسوزسىز كوز جەتكىزەسىز. ارينە, ەلىم مەن جەرىم دەگەن شىرىلدار جەلتوقساننىڭ باستى-باستى ارقاۋ-ارنالارى ەدى. الايدا, ءتىل تاعدىرى تۋراسىنداعى شىرقىراۋدىڭ ءجونى بولەك, جوسىعى ەرەك-ءتى.
سول سەكسەن التىنشى جىلدان كەيىنگى «كولبيندىك كەزەڭدە» قازاقستاندىق كەڭىستىكتە تاريحي قۇبىلىستار ايقاسى, كەرەعار كوزقاراستار شايقاسى ءجۇرىپ جاتتى. وزبىر دا وسپادارسىز ورتالىقتىڭ امىرىمەن نەبىر ز ۇلىمدىقتاردى ويلاستىرىپ وتىراتىن زىميان تۇلعا گەننادي كولبين بارىنەن بۇرىن ءتىل تۋراسىنداعى تىرلىكتەردى جىمىسقىلىقپەن بولسا-داعى قامداستىرماق قامىمەن قاربالاستى. قازاق ءتىلى دەگەندە قىزاراقتاي قىلعىنعانىن, قاراۋىتا قابارعانىن, قازاقتى مازاق ەتىپ: «قىسقا ۋاقىتتا قازاق تىلىندە سويلەي باستايمىن», – دەگەنىن سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى شولاققورعاندا, «ءتارجىمان بوپ قالۋلارىڭ مۇمكىن» دەپ, قاسىنا قاتار تۇرعىزىپ قويعاندا ەستىگەنبىز. كورگەنبىز.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى جىلداردا, سول «كولبيندىك كەزەڭدە» ءتۇرلى-ءتۇرلى, تۇرپىدەي جانعا تيەر, جۇرەكتى قان جىلاتار جاعدايلار دا ۇلتتىڭ رۋحىن جاسىتىپ جاتتى. سوندا-داعى, قايران قازاقتىڭ كوزى قاراقتىلارى ءتىلدىڭ, انا ءتىلىنىڭ, ۇلت ۋىزىنىڭ تاعدىرى اپات نۇكتەسىنە تىرەلىپ تۇرعانىن تەرەڭنەن تەبىرەنىپ تۇيسىنگەن.
مىنەكيىڭىز, وسىنداي الماعايىپ شاقتا قازاق قاۋىمى اكادەميك ءابدۋالى قايدارمەن قاتار ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ اتى-جونىنە دە جان-جاقتى قانىعا باستاعان. تۋعان ءتىلىنىڭ تاعدىر-تالايىنا نەمقۇرايدى قاراي المايتىن الاش جۇرتىنىڭ اڭسارى اردا تۇلعالارعا اۋىپ, ۇكىلى ءۇمىت ارتقان. بۇكىل قوعامىمىز رۋحاني جاڭارۋدى باستان كەشە باستاعان, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك جولىندا جانكەشتىلىك تانىتپاققا قۇلشىنعان جىلدار سياقتىتۇعىن سول كەزدەر. قايتكەندە دە قازەكەم ءوز ءتىلىنىڭ, تاريحىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىنىڭ بۇرىنعىدان دا بەتەر الاقۇيىن, ازاپتى الاساپىرانعا دۋشار بولماعى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن اڭداعان. سەزىنگەن. ۇعىنعان. وكىنىشكە قاراي, وسى اڭداۋدىڭ, سەزىنۋدىڭ, ۇعىنۋدىڭ ءوزى ءالى دە الا-قۇلا, مارعاۋ, باياۋ بولاتىن. كوپ-كوپ رەتتەردە ماڭگۇرتتىك باسىم تۇسە بەرەتىن.
ومىرزاق ايتباي ۇلى ءوز ورەلەستەرىمەن قايىسپاس قاتار ءتۇزىپ, ساپالى ساپ تۇزەپ, سونىلارعا ۇمتىلعان. اسىرەقىزىل اۋلەكىلىككە, اسىرەڭكى بەلسەندىلىككە, ۇرىندى ۇرانشىلدىققا بارماي-اق, ايقاي-سۇرەڭگە سالماي-اق, ۇلاعاتتى ۇستازى ءابدۋالى قايدارمەن جانە ءتىل مايدانىنىڭ وزگە دە ساردارلارىمەن بىرگە پاراساتتى كۇرەس كەڭىستىگىنە شىققان. كولبيننىڭ وزىنە جانە ونىڭ جاندايشاپتارىنا قايمىقپاي قارسى قاراپ, قازاق ءتىلىنىڭ قاسيەتتى بيىكتەرىنەن يىق تەڭەستىرە جوندارىن كۇدىرەيتكەن. كەز كەلگەن ۇلتتىق ءتىلدىڭ تولىققاندى, قالىپتى قولدانىلۋى ءۇشىن قاجەتتى ەلۋ الەۋمەتتىك فۋنكتسيانى اتقارماعى كەرەكتىگىن, ال قازاق ءتىلى ءىس جۇزىندە ونعا دا جەتپەيتىن فۋنكتسيانى عانا ىسكە اسىرۋعا دەيىنگى دەڭگەيگە قۇلدىراپ كەتكەنىن دايەكتەگەن. دالەلدەگەن. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ قابىلدانۋىنا وزگە دە ەرەن ورەندەرمەن بىرگە ومىرزاق مىرزا دا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. 1989 جىلعى 22 قىركۇيەكتە ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلدانعان. وسى تۇڭعىش زاڭدا تۇڭعىش رەت تۋعان تىلىڭىزگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەن. «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلعان. بۇل قوعامىڭىز بايتاعىڭىزدىڭ بارلىق وبلىستارى مەن قالالارىندا, اۋداندارى مەن اۋىلدارىندا قۇرىلا باستاعان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى دە تەك جول باسى عانا سانالاتىنىن, الداعى شارۋا-شارالاردىڭ شاش-ەتەكتەن ەكەندىگىن, جاۋاپكەرشىلىگى اۋىر, ءزىل-باتپان جۇمىستاردىڭ شاشىن تۇتاس اعارتارىن ايتباي ۇلى انىق بىلگەن. ءوزىنىڭ دە, ءوز مايدانداستارىنىڭ دا يىقتارىنا قانداي جۇك ارتىلارىن سەزگەن.
سول كەزدەردەگى استانامىز الماتىدا عانا ەمەس, جەر-جەردە «قازاق ءتىلى» قوعامدارى قۇرىلىپ, قوعامىمىزدى دا ۇيقىدان وياتىپ جاتقان شاق تۇعىن. وڭتۇستىك قازاقستاندا «قازاق ءتىلى» قوعامدارى ايرىقشا تىرلىكتەردى الدىڭعىلار قاتارىندا قولعا الۋعا پارىزدار, وڭتۇستىكتىڭ ورنى بولەك دەپ بىلەك سىبانىپ, بەلسەنىپ جۇرەتىنبىز. «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق ۇيىمىنىڭ جارعىسىنا جانە جۇمىس جوسپارىنا دەيىن ءوز قولىمىزبەن جاساپ, جاساقتاپ تاستاعانبىز. كۇندەردىڭ كۇنىندە وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايى وتەتىن ۋاقىت بەلگىلەندى. رەسپۋبليكالىق قوعامنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, عۇلاما عالىم, ءاۋ باستا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە بىرنەشە جىلداي جۇمىس ىستەپ, جۋرناليستىگىن دە تانىتقان, نەگىزىنەن قازاق تەرمينولوگياسى مەن ءتىل مادەنيەتى جونىندەگى مايتالمان مامان ومىرزاق ايتباي ۇلىن العاش رەت سول قۇرىلتايدا كورگەن ەك.
ارينە, ءبىز ونى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولماي تۇرىپ-اق سىرتتاي بىلەتىنبىز. جاۋhار جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ ارقىلى. كەربەز دە كوركەم, مۇحتارتانۋشى كەرىمبەك سىزدىقوۆ ارقىلى. الايدا, ءوزىن جۇزبە-ءجۇز كورمەگەنبىز, بەتپە-بەت كەزدەسپەگەنبىز. ەڭبەكتەرىن وقيتىنبىز. جازعاندارىن جادىمىزعا توقيتىنبىز. عىلىمپازدىعىنان ءhام بىلىمپازدىعىنان جان-جاقتى حاباردارمىز. سول كەزدىڭ وزىندە ومەكەڭ عيبراتناماسى عيناياتتاعان سالالار ءتىل مادەنيەتى مەن تەرمينولوگيا تىرشىلىگى ەكەندىگى ايقىن مويىندالاتىن. عۇرىپشىلدىعى مەن ءانشىلىگى اڭگىمەلەنەتىن. «بالعىن شاعىندا, جاستىق داۋرەنىندە تىلگە جۇيرىك ەمەس-ءتى, ۇندەمەس-ءتى, بەرتىندە اشىلدى», – دەسەتىن-ءدى. «تىلىنەن بال تاماتىن شەشەنگە اينالدى», – دەيتىن ەدى. دوستارى. جولداستارى. ورەلەس-ورىستەستەرى.
سوندا عوي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايىندا ومىرزاق ايتباي ۇلى نەگىزگى ءسوزدى ساليقالى سويلەگەن. «ءسويلەگەندە ءبۇي دەگەن», – دەمەي-اق قويالىق. ەسىمىزدە قالعانى – التى ءجۇز قىرىق ادامدىق زالدىڭ تىنشىپ-تىنىشتالعانى. ابايدان ورەگە توقىر, ونەگە تۇتار قاعيدا كەلتىرگەنى. ءتىل تاعدىرىنا قىسقا دا نۇسقا شولۋ جاساعانى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وزگە قىرعىن قوعامداردان دارالىعىن سارالاعانى. ايتماتوۆتىڭ كوكەيتەستى پىكىرىمەن قورىتىندىلاعانى. وسىلاردىڭ ءبارى وسى كۇنگە دەيىن جادىمىزدا جاڭعىرادى.
ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى ايتقان عوي. «ءاربىر ۇلت, مەيلى ول ۇلكەن بولسىن, كىشى بولسىن, ماڭگىلىك بولۋدى قالايدى جانە بۇل ونىڭ تابيعي قۇقى. ال بۇل ءۇشىن سول حالىقتىڭ ءتىلى ءوز توپىراعىندا تامىر بايلاپ, تولىققاندى ءومىر سۇرۋگە ءتيىس, ال ونىڭ قاسىندا وزگە تىلدەر دە ونىمەن قاتار كوركەيىپ گۇلدەنە بەرۋى كەرەك. قانداي دا ءبىر ءتىلدىڭ وزىنەن باسقانىڭ ءبارىن جالماپ جۇتىپ, الەمدە جاپادان-جالعىز قالۋىن ماڭدايعا جازا كورمەگەي». مىنە, وسىلاي مانىستەگەن شوڭ شىڭعىستايىن شىڭ-شىنار اعامىزدىڭ پىكىرىندە شىرقىراعان شىندىق بار. استار بار. ايتباي ۇلى وسى ويدى ادەيىلەپ, ادەمىلەپ كەلتىردى سوندا. جالپى, ومەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ دە كۇللى ءىس-ارەكەتتەرىندە, ايتقاندارى مەن جازعاندارىندا شىنايىلىق تۇنىپ, استارلار استاسىپ جاتادى.
استارلاي ايتۋ, از سوزگە كوپ ماعىنا ۇستەۋ, ءسوز يەسىنە باس ءيىپ, قاستەرلەي قاسيەتتەۋ قازاققا, ونىڭ ىشىندە وتىرار وازيسىندە كىندىك كەسكەن, تۋىپ-وسكەن ونەگەلى وعلاندارعا ەرەكشە ەتەنەلەۋ عوي. ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەيىن دانىشپاننىڭ بەسىگى تەربەتىلگەن توپىراقتىڭ تۇلەگى ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ءتىلدارىن بوپ قالىپتاسۋى, ءتىلدارىن تۇلعا رەتىندە ۇلتىنا ەرەن ەڭبەك ءسىڭىرۋى, ءبىر جاعىنان بايىپتاساڭىز, زاڭدى قۇبىلىس سەكىلدى سەزىلەدى. ەكىنشى جاعىنان, ارينە, ەڭبەگىنە سەنگەنى, ەڭبەگىمەن ونگەنى, ونىكتى دە ءونىمدى جەمىستەرى مەن جەڭىستەرى ارقىلى ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق رۋح تۋلارىن بيىكتەتكەنى ءتانتى ەتەدى.
ءتىل ءبىلىمى, ءتىل عىلىمى جولىنا ءبىرجولاتا بوي ۇرعاننان كەيىنگى اۋەلگى, ىزگى ىزدەنىسى كوركەم اۋدارماعا قاراتا اۋعان. ول كەزدەرى بۇل تاقىرىپ تىڭ ەدى, توسىنتۇعىن. كوركەم ءتارجىمانى تۇپتەي, تۇبىرلەي تەكسەرىسكە ءتۇسىردى. وندا دا جالپى اۋدارما ەمەس, تۇراقتى تىركەستەر تۇرعىسىنداعى ءتارجىما سىندى كۇردەلى تاقىرىپتى تۇڭعىش يگەردى. ءسويتىپ, سوناۋ 1971 جىلى ۇلى جازۋشى ماكسيم گوركي فرازەولوگيزمدەرىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى حاقىندا ديسسەرتاتسيا قورعادى. وسى ورايدا بىرنەشە كىتابى جارىق كوردى. توسىن دا تىڭ تاقىرىبىنىڭ تەرمينولوگيا دەيتۇعىن الەممەن استاسىپ جاتاتىندىعىن جان-تانىمەن بەرىلە ۇعاتىن ومەكەڭ وسى سالاعا بويلاي تۇسكەن. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا «تەرمينولوگيا جانە اۋدارما تەورياسى» اتتى ءبولىمدى باسقارا ءجۇرىپ, قانشاما قىرۋار قىرماندارعا ء(تىل قىرماندارى عوي) ولجا سالدى. قانشاما ماڭىزدى, ءمانىن ەشقاشان جويماس جيناقتار شىعارىلدى. 1992 جىلى «قوعامدىق عىلىمدار تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى» دەگەن مونوگرافياسى ءۇشىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسى بەرىلدى.
ءتىل مادەنيەتى, ءتىل ادەبى. وسىناۋ ۇعىمداردىڭ مازمۇنىنا وي جىبەرگەندە شە, ءبىز ءبىراز-ءبىراز ساڭلاق ساردارلارىمىزدى كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ, كوڭىل كوكجيەگىنە كەلتىرەمىز. سول ساڭلاق ساردارلاردىڭ ساپىندا يناباتتى, ءيمانجۇزدى, شىنايى بولمىستى ايتباي ۇلى العى قاتاردان كورىنەر. ومەكەڭ ونەگەسىمەن ورنەكتەلىپ, ومەكەڭ ورەلەۋىمەن ورمەك قۇرىپ شىققان «ءتىل مادەنيەتى جانە ءباسپاسوز», «ورەلى ونەر», «ءسوز ورنەگى» اتتى جيناقتار كوپ نارسەنى اڭعارتار. البەتتە, قالىڭ قازاق, ءتىل جاناشىرلارى, بۇگىنگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, عۇلاما عالىم ومىرزاق ايتباي ۇلىن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, كەيىننەن پرەزيدەنتى رەتىندە كوبىرەك بىلەدى. باعالايدى. قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردەن ەمتيحان قابىلدايتىن لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ تۇراقتى توراعاسى رەتىندە تانيدى.
ويحوي, ول كەزدەر الماعايىپ ەدى عوي. باياعى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلار تۇستارىن ايتامىز دا. ءتىل باسىنا بۇلت تونگەندە, ءتىل تاعدىرىنا كۇن تۋعاندا ۇلت كوكەيىندەگى ءسوزدى اكادەميك ءابدۋالى قايدار اعامىز كولبيننىڭ وزىنەن تايسالماي تىكە ايتقان. سوندا وسى ومىرزاق ايتباي ۇلى سياقتى ساردارلارىڭىز سەنىمدى ءسۇيەۋ بولعان. قازىرگى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ عۇلامالاردى باتىل قۋاتتاپ, بايىپتى قولداعان. ەشكىمگە دە وڭاي بولماعان.
اكادەميك قايدار كەيىنىرەكتە, ايتباي ۇلىنىڭ الپىس جىلدىعىندا ءبۇي دەگەن: «ءومىرزاق ءوزىن سول ءبىر جىلدارى «ءتىلىم!» دەپ باستالىپ, ءالى تولاستاي قويماعان قالىڭ بۇقارالىق شەرۋدىڭ الدىڭعى شەبىندەگى ساردارى, ۇيىمداستىرۋشى قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانىتا ءبىلدى. قوعامدىق وي-سانامىزدى وياتا, دۇركىرەتە ءىس باستاعان «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ العاشقى ءساتتى قادامى ونىڭ «انا ءتىلىم» اتتى ءانۇرانىنىڭ جەدەل دۇنيەگە كەلىپ, ەل اراسىنا كەڭ تاراپ, حالىق جۇرەگىنە جول تابا بىلۋىنە دە بايلانىستى بولدى. ونىڭ وتكىر ءسوزىن جازعان, اسەم دە اسەرلى ءانىن شىعارعان, اسقاقتاتا شىرقاعان اۆتورى ايتباي ۇلى ومىرزاق مىرزا بولاتىن. بۇل ءان قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» ساقتالىپ, ءتىل مەيرامدارىندا ورىندالىپ تۇرادى. ونىڭ تاعى ءبىر سىنالعان ءساتىن ايتا كەتەيىن. ادام قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى مەمكوميسسيانىڭ العاشقى ءماجىلىسىندە ءتىل تۋرالى ءوز پىكىرىن ومىرزاق مىرزا قازاقشا ايتا باستاعاندا, سول كوميسسيانىڭ توراعاسى ە.م.اسانباەۆ مىرزا وعان «قازاقشا ەمەس, ورىسشا سويلەڭىز!» دەپ تىيىم سالدى. باسشىنىڭ بۇل ورەسكەل قىلىعىن ايتباي ۇلى كەشىرە المادى, ءتىپتى اشىنعانى سونشالىقتى, ميلليونداعان ءتىل جاناشىرلارىنىڭ الدىندا اشكەرەلەپ, گازەتكە جازعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. مۇنى ءبىز ناعىز ازاماتتىق ءور مىنەز دەپ تانىدىق».
مىنەكەيىڭىز, اكادەميك ابەكەڭ وسىلاي دەيدى. ال اكادەميك, الاشتىڭ اياۋلى قىزى, قازاق ءتىلىنىڭ توميريسىندەي تەكتى تۇلعامىز رابيعا سىزدىقوۆا ءبىز كەيىپكەر ەتىپ وتىرعان ومىرزاق كوكەمىزدىڭ بالالىق شاعى سۇراپىل سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن تاپتىشتەپ الىپ: «بىراق اقىلدى اكەنىڭ, اۋىلداعى يناباتتى, ءبىلىمدى قارتتاردىڭ, قازاقى تاربيەنىڭ ارقاسىندا ومىرزاق اينالاسىنا دەگەن پەيىلى تارىلماي, ىزگى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ ەر جەتەدى. ەگەر قازىر ءبىز ومىرزاقتىڭ وتباسىنان باستاپ جان جولداستارىنا دەيىن – بارشاسىن ءاز تۇتىپ قۇرمەتتەپ تۇراتىن, تىلەۋلەس بوپ قىزمەت ەتۋگە دايىن تۇراتىن, ەشكىمگە اۋىر ءسوز ايتپايتىن, ەشكىممەن اشۋ-ارازدىققا بارمايتىن, بىرەۋدىڭ الدىن كەسىپ, الا ءجىبىن اتتامايتىن ازاماتتى كورىپ جۇرسەك, ول وسى انا سۇتىمەن, اكە تاربيەسىمەن دارىعان, تۋا بىتكەن ادامدىق قاسيەتىنەن بولار...» – دەيدى. اكادەميك اپامىز ماقالاسىنىڭ باستاپقى تۇسىندا وسىلاي تەبىرەنسە, سوڭىنا تامان بىلايشا بايىپتايدى: «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, زامانداستارىنىڭ ءبارى ۆينوۆات» دەپ ۇلى اباي ايتسا, مۇنىڭ ەكىنشى قوسارى بوپ «كىمدە-كىم جاقسى اتانسا, مۇندا ونىڭ دوستارىنىڭ ۇلەسى بار» دەگەن قاعيدا قوعامدا تاعى دا ايتىلار ەدى. ءبىز بۇگىن ومىرزاقتى جاقسىلار قاتارىنان تانىپ, قوشەمەتتەپ وتىرساق, بۇل جاقسىلىققا ونىڭ جاس جىگىت كەزىنەن باستاپ ءومىردىڭ شادىمان شاقتارىندا قۋانىشىن ءبولىسىپ, اۋىر كەزەڭدەرىندە قايعىسىنا ورتاقتاسىپ بىرگە كەلە جاتقان ءىليا جاقانوۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, كەرىمبەك سىزدىقوۆ, كەشەگى اسقار سۇلەيمەنوۆ سياقتى دوس-جاراندارىنىڭ, ءابدۋالى قايداروۆ, شورا سارىباەۆ سياقتى اعالارىنىڭ ۇلەسىن كورەمىز».
دوستارىنىڭ بىرەگەيى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ ءبىزدىڭ ءتىلدارىن اعامىزدىڭ, ومەكەڭدەيىن وزگەشەمىزدىڭ اقىندىعى مەن سازگەرلىگىنە, انشىلىگى مەن كۇيشىلىگىنە تاڭعالادى. ليريكتىگىن دالەلدەيدى. «دوڭگەلەك دۇنيە», «كۇنشىلدىك», «اسىقتىرما, تاعدىرىم», «قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن ولجاسىنداي», «دومبىرا» سياقتى تالاي-تالاي ولەڭدەرىنە تامسانادى. سەيىت اعاتايىمىز دا ومەكەڭنىڭ دوستارىنا العىس جاۋدىرادى. ايتباي ۇلىنىڭ اقجارىلقاپ جولداس-جورالارى تىزىمىنە ءشامشى قالداياقوۆتى, سابىرحان اسانوۆتى, سەيداحمەت ايتجانوۆتى, ەركىنباي اكىمقۇلوۆتى, تۇرسىنحان ىرگەباەۆتى, اتەن ەگىزوۆتى, مىڭباي ىلەسوۆتى قوسادى. ءوزىنىڭ ومەكەڭمەن تانىسىپ, تابىسۋىن, دوستاسۋ حيكاياسىن جۇرەك ۇنىمەن جاۋھارلاي بايان ەتەدى.
ءبىزدىڭ ومەكەڭدى جاقىنىراق تانىڭقىراپ, سىرلاسىڭقىراعان ساتتەرىمىز 2000 جىلدىڭ ءساۋىرى ەدى. ساپارىمىز سايرامنان سىزاشىقتانعان. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ « ۇلىلىققا تاعزىم» اتتى يماندىلىق اكتسياسى اياسىندا الدىمەن اللاعا تاعزىم, سونسوڭ تۇركىستانعا تاعزىم, قۇل قوجا احمەت باباعا تاعزىم, دىنىمىزگە, دىلىمىزگە, تىلىمىزگە, داستۇرىمىزگە تاعزىم رەتىندە «سايرام – تۇركىستان» جولىمەن جەتى كۇندىك ساپارعا شىققانبىز. اباي اتامىزدىڭ جيەنى, شالدىقپاس شارۋاتورى, قاجىماس قازاقى قازاناتتايىن بالتابەك ەرسالىم ۇلى, كوكشۋلان بورىدەيىن جەلە-جورتىپ, جورىعىمىزدى باستاعان سىنشىمىز زەينوللا سەرىكقالي ۇلى, جەلتوقساندا جاپا شەككەن جايدارمان, ماڭ-ماڭ باسقان ماماديار جاقىپ, وسى ومىرزاق ايتباي ۇلى, تاعى باسقا تالاي كىسىلەر بولعان. سول جەتى كۇن مەن جەتى تۇندەگى ومەكەڭنىڭ ادەبى, ادەمى ءازىلى, شارشاعاندى ساپ باساتىن ءساۋىر ساۋلەلى كۇلكىسى, ارىستىڭ بويى, ارىقتىڭ جاعاسىنداعى سازگەر ءالدىبەكتىڭ قاراشا ۇيىندە قوڭىرلاتا اۋەلەتكەن ءانى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاقتا تۇرادى-اي, جۇرەكتە جۇرەدى-ەي!
اللا كەشىرسىن, ادام بولعان سوڭ, ءبارىمىز دە پەندەمىز. ادام دەگەنىڭىزدىڭ بۇ جالعان دۇنيەدەگى ءومىرى وڭشەڭ ءورشىل قۋانىشتان, ىڭعاي شات-شادىمان شاتتىقتان, ىلعي قىزدىرما قىزىقتان تۇرمايتىنى امبەگە ايان. ەرەن پەرزەنتىنەن ايىرىلعان ەردەن حان تۋرالى ەرتەگىنى ەل بىلەدى. تولە بي مەن قازىبەك بي دە, ادامزاتتىڭ دانىشپانى اباي دا سونداي سۇراپىل قايعى كەشىپ, قان جۇتىپ, قاپالانعان. اللادان عانا مەدەت تىلەپ, سابىرعا كەلگەن, شۇكىرشىلىككە توقتاعان. ۇل-قىزدارىنان قاپىدا كوز جازىپ قالعاندار حاقىندا اتا-بابالار, بۇرىنعى اسىلدار قالدىرعان اڭىز-اڭگىمەلەر, ءافسانالار از ەمەس. اينالايىن ارداقتىلارىمىز كەيىنگى ۇرپاقتارعا ساباق بولعاي, ءسابىرسوز بولعاي, باسالقى-باسۋ بولعاي, جۇباتار جىر بولعاي دەپ تە قالدىرعان شىعار, ءسىرا. اسقان اۋىرتپالىققا, بالا قازاسىنا دۋشار بولعاندار تىم مۇقالىپ, تىم ءمۇجىلىپ, ءبىرجولاتا بوركەمىكتەنىپ كەتپەسىن, رۋحتارى جىعىلماسىن دەپ جۇبانىش جىرلار جاراتقان-اۋ, ءال-قۋات دارىتار اندەر ادىپتەگەن-اۋ, ءسىرا. اجال الدىندا ادام ءالسىز دە دارمەنسىز... ومەكەڭ اعامىز ەرتەرەكتە ءبىر ۇلىنان ايىرىلدى. قايعىردى. قاپالاندى. اللادان مەدەت تىلەدى. ەڭبەكتەن, بەينەتتەن, تۋعان ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋدان, انا ءتىلىنىڭ ايبارىن اسىرماق ماقساتتان تايانىش تاپتى. «قايعىنى دا, قاسىرەتتى دە, ازاپتى دا تەك ەڭبەك جەڭەدى», – دەگەن دانىشپاندار از ەمەس.
قايبىر جىلى شىمكەنتتە ءبىر ءىس-شارا وتپەك بولىپ, عاجايىپ كومپوزيتورىمىز, جاۋھار جازباگەرىمىز ءىليا جاقانوۆ, وسى ومىرزاق ايتباي ۇلى كەلگەن. «كەربەز دە كوركەم كەرەكەم» اتانىپ كەتكەن دوستارى كەرىمبەك سىزدىقوۆ ۇشەۋى الدەنەنى ءاڭگىمەلەپ, راحاتتانا ك ۇلىپ وتىردى. كەنەت ۇشەۋى دە جانە ءبىر جاعداياتتار تۋرالى ايتىڭقىراپ, تابان استىنان تۇنجىراسىپ, مۇڭايىسىپ قالعان. ءىليا اعا دا, ومىرزاق پەن كەرىمبەك كوكەلەر دە ۇلدارىنان, سۇيىكتى پەرزەنتتەرىنەن ايىرىلعان عوي. اباي: «كوپ جاساماي كوك ورمان; جاراسى ۇلكەن جاس ءولىم. كۇن شالعان جەردى تەز ورعان; كۇنشىل دۇنيە قاس ءولىم. ارتىنا بەلگى قالدىرماي, باۋىرى قاتتى تاس ءولىم. جىلامايىن دەسە دە; شىدارلىق پا, وسى ءولىم؟!» – دەگەن. ءۇش دوستى, بىرەر ءسات سۇلەسوقتانا مۇڭايعان ءۇش اعانى سىرتتارىنان بايقاپ وتىرىپ, كوز جاسىمىزعا ەرىك بەرگەنىمىز-اي سونداعى... ءبىز-داعى پەرزەنتتەن ايىرىلعان بەيباق پەندەمىز عوي. باسىنا تۇسپەگەن ادام تۇسىنە بەرمەس, ارينە. ەشكىمنىڭ باسىنا تۇسپەي-اق قويسىن دەپ تىلەيسىڭ.
ال, ايتباي ۇلى ومىرزاق پەرزەنت قازاسىن, باۋىر ەتى بالا قايعىسىن تاعى دا كەشتى. امال قانشا, سابىر ساقتاي بىلمەككە تىرىستى. تىرمىستى. ەلى مەن ءتىلى وزىنە ءۇمىت ارتاتىنىن, سۇيەنىش بولاتىنىن ءتۇيسىندى. جۇكتىڭ اۋىرىن نارشا كوتەردى. ءتىلدىڭ تاعدىرى سۇيىلتقان, سەلدىرەتكەن, قىراۋلاتا جەلبىرەتكەن قالىڭ شاشىن قايعى ودان سايىن اعارتتى. الايدا, اللاتاعالانىڭ ءبىر اتى سابىر ەكەنىن ەستەن شىعارمادى. ۇلى تۋرالى دا ابايشا اينالىپ-تولعانىپ: «جاسقا جاس, ويعا كارى ەدىڭ; اتاڭنىڭ اتىن جويماعان. زامانا نەتكەن تار ەدىڭ; سول قالقامدى قويماعان؟!» – دەپ كۇڭىرەنسە دە, ارتىنشا: «تىرلىك ارتى ولمەك-ءتى; ونى دا الدى بۇل ءولىم; سابىرلىق قىلساڭ كەرەك-ءتى», – دەپ تاعى دا ابايعا جۇگىندى.
ومەكەڭدى ءبىز جاقىندا عانا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى وتكىزگەن «كانەكي, ءتىلىم, ءسويلەشى!» دەگەن بايقاۋ كەزىندە كورگەنبىز. شىمكەنتتە ەكى-ءۇش جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا اكادەميك اعامىز قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولدى. جاس وسكىن شەشەندەردىڭ شەبەرلىگىنە شاتتانىپ, ءتىلىمىزدىڭ قۇنار-قۋاتىنا ماقتانىپ, مەرەيلەنە نۇرلانىپ وتىردى. بايقاۋ قورىتىندىسىندا وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىعىپ, تەبىرەنە تۇرىپ, تەربەلە تولعانىپ, ءسوز ءسويلەدى. ماعجانشا ماقامداپ, «مەن دە جاستارعا سەنەمىن!» – دەدى.
مارحابات بايعۇت.
________________
سۋرەتتەردە: جاس كەزدەگى دوستار; وتباسىمەن بىرگە.
