2015
تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ءاربىر جىلى ەلەۋلى جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر اكەلىپ جاتقان قازاقستان ءۇشىن 2015 جىلدىڭ ءبىتىمى دە بولەك كورىندى. بۇل تۇسىنىكتى دە ەدى. اتا-بابالارىنىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى اڭساپ وتكەن ارايلى ازاتتىعى مەن دەربەس مەملەكەتتىلىگىنە بۇدان شيرەك عاسىر ۋاقىت قانا بۇرىن قول جەتكىزگەن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بايىرعى زامانداردىڭ بۇيداسىندا قالعان ارزۋ-ارماندارىن جەدەلدەتىپ جۇزەگە اسىرىپ, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا دەگەن قۇلشىنىستارى مەن ۇمتىلىستارى ەرەكشە بولدى.
«ءوزىنىڭ الدىنا ۇلى ماقساتتار قويا بىلەتىن ادام – ناعىز كەمەڭگەر, بىراق ونىڭ بۇلاردى قاپتاعان وقيعالاردىڭ تىزبەگىندە جوعالتىپ الماۋى ايرىقشا ماڭىزدى», دەگەن ەكەن ارعى عاسىردىڭ الپارىندا داۋرەن كەشكەن اعىلشىننىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, تانىمال ويشىل وسكار ۋايلد. ەلىمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقان كەزدەن بەرى ۇزدىكسىز باسقارىپ كەلە جاتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءوزىنىڭ الدىنا, مەملەكەت الدىنا وسىنداي وراسان زور ماقساتتار قويىپ, ولاردىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمنىڭ مەجەسىندە تىڭعىلىقتى تۇردە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋىمەن جۇرتىنىڭ قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ وتىر. ءبىز بۇگىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان جىلدىڭ مازمۇنىندا دا ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى مەن حالقىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن قولعا الىنعان باستامالار مەن بۇرىن كوتەرىلگەن ىرگەلى ىستەردىڭ تياناقتى ناتيجەلەرى, سونداي-اق ون ەكى ايلىق كەزەڭنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتاتىن ورالىمدى وقيعالار جەتكىلىكتى بولىپ شىقتى.
2015 جىل دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «الدا تۇرعان سىن بەلەستەردەن بىلەككە – بىلەك, جۇرەككە – جۇرەك, تىلەككە تىلەك قوسا بىلسەك قانا ابىرويلى وتە الامىز», دەگەن قاعيداتىن بەرىك ەستە ۇستاۋ سىڭايىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ اياسىندا ءوربىدى. جىل ىشىندە بۇعان ناقتى دالەل, انىق ايعاق بولا الاتىن دايەكتى وقيعالار ورىن الدى. بۇل ورايداعى اڭگىمەنى ەلدىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگى عانا ەمەس, بولاشاعى ءۇشىن دە ۇلكەن ماڭىزى بار ساياسي شارا – كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنان باستاعانىمىز ءجون شىعار. اتالعان سايلاۋ ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ەلدىگىن, حالىقتىڭ بىرلىگىن تانىتقان وقيعا بولدى. ول 14 اقپان كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا كوتەرىلگەن باستامادان ارنا تارتتى. ونىڭ ناتيجەسىندە, اسسامبلەيا مۇشەلەرى پارلامەنت ماجىلىسىندەگى دەپۋتاتتىق توپتارعا, ساياسي پارتيالارعا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا جانە بۇكىل قازاقستان حالقىنا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن وتكىزۋ جونىندە ۇندەۋ جولدادى. وزدەرىنىڭ بۇل باستاماسىن ولار: «الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس پەن كۇردەلى حالىقارالىق جاعداي ورىن الىپ وتىرعان تۇستا سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى جالپىحالىقتىق باستامانىڭ كوتەرىلۋى ۋاقىت تالابى بولىپ تابىلادى. جاھاندىق سىن-قاتەرلەر كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قازاقستاندى داعدارىستان الىپ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا سەنىم مانداتى بەرىلۋى قاجەت», دەپ ءتۇسىندىردى.
كەيىننەن باستاما ەلىمىزدەگى قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساياسي پارتيالار, بىرلەستىكتەر مەن جەكەلەگەن ساياساتكەرلەر, سونداي-اق شەتەلدىك كوپتەگەن ساراپشىلار تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى. ەلىمىزدەگى 6 ساياسي پارتيانىڭ, 18 رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ, 500 وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى قولداۋشىلار قاتارىنان تابىلدى. سوندىقتان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنىپ, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگىن اتا زاڭ نورمالارىنا وراي ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادى. ال كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز كەزەگىندە كونستيتۋتسيانىڭ 41-بابى, 3-1 تارماعى نورماسىنا ساي كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى جەكە-دارا تاعايىنداۋعا ايرىقشا قۇقىعى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
ءسويتىپ, زاڭدىق تۇرعىدا قوعامنىڭ باسىم بولىگى اراسىندا قولداۋعا يە بولعان باستامانىڭ زاڭدىق تۇرعىدا دا ەشقانداي كەدەرگىسى جوق ەكەنى انىقتالعاننان كەيىن بيلىك بۇل ىسكە بەل شەشە كىرىستى. وسىعان وراي, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 25 اقپان كۇنى ەل ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى شەشىمدى قابىلداۋ تۇرعىسىندا حالىققا ۇندەۋ جولدادى. وندا ەلباسى مۇنىڭ ءبارى قازىر حالىقتىڭ ىشكى كيكىلجىڭدەر مەن سىرتقى جانجالدارعا, الەم ەكونوميكاسىندا داعدارىس بەلەڭ الا تۇسكەن كەزەڭدە ولاردىڭ ەرتەڭگى كۇنىنە دەگەن سەنىمدىلىگى كەرەكتىگىنە, جاھاندىق گەوساياسي قاراما-قايشىلىقتار ۋشىعا تۇسكەندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە الاڭداۋشىلىعىنان تۋىپ وتىرعانىن باياندادى.
وسىلايشا قوعامدا كەڭ تۇردە تالقىلانعان, قاجەتتىلىگى مويىندالعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. وندا پرەزيدەنت ورىنتاعى ءۇشىن ءۇش ۇمىتكەر داۋىسقا ءتۇستى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى كوميتەتىنىڭ حاتشىسى تۇرعىن سىزدىقوۆ جانە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ابiلعازى قۇسايىنوۆ بولدى. ناتيجەسىندە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاۋشىلاردىڭ 97,7 پايىزدىق داۋىسىنا قول جەتكىزىپ, ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. داۋىس بەرۋشىلەر تiزiمىنە ەنگiزiلگەن 9 547 864 سايلاۋشىنىڭ 9 090 920-سى نەمەسە 95,21 پايىزى ناۋقانعا قاتىسىپ, بۇل جونىندە رەكوردتىق كورسەتكىش تىركەلدى.
سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋى بارىسى جايىندا كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن 37 ەلدەن كەلگەن مىڭنان استام بايقاۋشى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ونىڭ تازالىعى مەن ادىلدىگىنە كوز جەتكىزدى. وسى كۇندەرى شەتەل ليدەرلەرىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تالاسسىز جەڭىسىمەن قۇتتىقتاۋلارى وعان كورسەتىلگەن حالىقارالىق بەدەل مەن قۇرمەتتىڭ ولشەمىنە اينالدى. وندايلاردىڭ لەگىنەن 50-دەن استام مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارى تابىلدى. بۇعان قوسا, اقورداعا ساياساتتىڭ, ەكونوميكانىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ 180 ليدەرى مەن كورنەكتى قايراتكەرى ىزگى نيەت پەن جاقسى تىلەككە تولى قۇتتىقتاۋلار جولدادى. ولاردا «قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىمەن تىعىز بايلانىستى» ەكەندىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى.
قايتا سايلانعان پرەزيدەنتتىڭ يناۋگۋراتسياسى 29 ءساۋىر كۇنى ەلورداداعى ەڭسەلى عيماراتتاردىڭ ءبىرى – تاۋەلسىزدىك سارايىندا بولىپ ءوتتى. ۇلىقتاۋ راسىمىندە ەلباسى: «قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن قاتاڭ ساقتاۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپiلدiك بەرۋگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ وزiمە جۇكتەلگەن مارتەبەلi مiندەتiن ادال اتقارۋعا سالتاناتتى تۇردە انت ەتەمiن», دەپ انت بەرىپ, ەلىمىزدىڭ تۋىن ءسۇيدى. بۇدان سوڭ ءانۇران شىرقالىپ, ورتالىق سايلاۋ كوم يسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ كۋالiگiن سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس جاسالعان شارالار اياقتالعان سوڭ پرەزيدەنت رەسمي تۇردە قىزمەتىنە كىرىستى. وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسى ءسوز سويلەپ, الدا تۇرعان باستى ماسەلەلەرگە توقتالدى. ول ءوز سوزىندە 26 ءساۋىردىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر تاريحي تاعدىرلى كۇن بولعانىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قازاقستان حالقىنىڭ كەمەڭگەرلىگىن بۇكىل الەمگە تانىتتى. ەل وزدەرىنىڭ بىرلىگىنە, بەرىكتىگى مەن كەمەل كەلەشەككە سەنىمىن تانىتتى. ماڭگىلىك ەلدىڭ مىزعىماس ۇستانىمدارىنا ادالدىعىن كورسەتتى. بۇل تاڭداۋ – جارقىن بولاشاققا قادام باسقان قازاقستاننىڭ تاڭداۋى. بىرلىگىن بەرەكەگە ۇلاستىرىپ, ۇلى ىستەر جولىندا ۇيىسقان بارشا حالىقتىڭ جولى. ءوزىنىڭ ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن قاسيەتتى وتانىمىز – قازاقستانمەن بىرگە كورەتىن ءاربىر ازاماتتىڭ ەرىك-جىگەرى.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىن سالتاناتتى تۇردە ۇلىقتاۋ ساتىندە سايلاۋ الدى تۇعىرناما رەتىندە جاريالانعان, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنان تۋىندايتىن 5 حالىقتىق رەفورماسىن جاريا ەتىپ, ونى جۇزەگە اسىراتىن «100 ناقتى قادامىن» ۇلت جوسپارى ەتىپ ۇسىندى. ۇلت جوسپارى – بۇدان ءارى قارايعى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ 100 ناقتى قادامىنان تۇرادى ءارى بەس ينستيتۋتتىق رەفورما بويىنشا اتقارىلاتىن جۇمىستار تۇسىندىرىلەدى. تۇتاستاي العاندا, بۇل جوسپار جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرىپ, جاڭا تاريحي جاعدايدا 30 دامىعان ەلدىڭ قۇرامىنا ەنۋ جوسپارىنا اينالادى», دەدى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە. وسىلايشا ۇلت جوسپارى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋعا, كۇردەلى كەزەڭنەن سەنىمدى وتۋگە جاعداي تۋعىزاتىن بەرىكتىك قورىن جاساپ بەرەتىن سەرپىندى قادام رەتىندە العا شىعارىلدى. ونى ءىس جۇزىندە جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە تولىقتاي جاۋاپ بەرە الاتىن, تاريحتىڭ جاڭا بەلەستەرىندە ەلىمىزدىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋى جونىندەگى باستى قۇجاتى دەپ تە ايتۋىمىزعا بولادى.
ال جىلدى 1 قاڭتاردان جۇمىسىن باستاپ كەتكەن قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى قاتىسۋىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) اشىپ بەردى. وسى جىلدىڭ ىشىندە وعان ارمەنيا مەن قىرعىزستان مۇشە بولىپ كىردى. جالپى, ەاەو-عا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى مۇددەلەستىك تانىتتى. ولاردىڭ قاتارى بىرتە-بىرتە ۇلعايىپ كەلەدى. تۇتاستاي العاندا, جىل ىشىندە 40-قا جۋىق ەل مەن بىرلەستىكتەر وداقپەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمشارتتاردى بەكىتۋگە مۇددەلىلىك ءبىلدىرىپ ۇلگەردى. ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىمگە قازاقستاننىڭ ءجاننات جەرى – بۋراباي كۋرورتتى ايماعىندا جىلدىڭ مامىر ايىندا قول قويعان ۆەتنام ەاەو-نىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ءبىرىنشى ارىپتەسى بولدى.
وسى جىلعى 7 مامىردا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتان قورعاۋشى كۇنى مەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. سالتانات اپوگەيى استانادا كەرۋەن ءتۇزىپ, ول اسكەري پارادقا ۇلاستى. ەلورداداعى «قازاق ەلi» الاڭىندا قانات جايعان شەرۋگە 5 مىڭعا جۋىق اسكەري قىزمەتشى, 200 دانا شامالاس قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا, سونداي-اق, 70 اسكەري اۆياتسيا ۇشاعى مەن تىكۇشاعى ءۇن قوستى. اسكەري ۇشقىشتار جەكە جانە پيلوتاجدى توپ جوعارى ۇشۋ مانەرلەرىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ, اۋە كەڭىستىگىندە جەڭىستىڭ مەرەيتويلىق مەرزىمىن بىلدىرەتىن «70» سانىن جازدى.
وسى شارا بارىسىندا الاڭداعى تۋ ۇستاۋشى توپ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋى مەن بۇدان 70 جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭ قاھارمان ۇلدارىنىڭ ءبىرى راقىمجان قوشقارباەۆ پەن ونىڭ جاۋىنگەرلىك سەرىگى گريگوري بۋلاتوۆ ەكەۋىنىڭ رەيحستاگقا تىككەن تۋىنىڭ ءدال كوشىرمەسى – جەڭىستىڭ قىزىل تۋىن الاڭعا الىپ شىعۋ ءراسىمى جاسالدى. اسكەري پارادتا قازاقستان پرەزيدەنتى – ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىز ۇلى جەڭىستى ماڭگىلىك ۇلىقتاپ وتەتىنىن باسا ايتتى. «ەكى كۇننەن سوڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە 70 جىل تولادى. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ الاپات سوعىستاعى ۇلى جەڭىسكە ءبىزدىڭ حالقىمىز وشپەس ۇلەس قوستى. مايدانعا اتتانعان 1 ملن 200 مىڭ جەرلەسىمىزدىڭ تەڭ جارتىسى سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپتى. 500-دەن استام قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. سوعىس جىلدارىندا بۇكىل حالقىمىز تىل جۇمىسىندا جۇمىلىپ, جەڭىسكە ءوز ەڭبەگىن ءسىڭىردى. قاس دۇشپانعا اتىلعان ءاربىر وقتا قازاق جەرىنىڭ ۇلەسى زور», دەدى جوعارعى باس قولباسشى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن ءوزىنىڭ العاشقى شەتەلدىك ساپارىن رەسەيدەن باستادى. ول 8-9 مامىر كۇندەرى ماسكەۋدە وتكەن فاشيزممەن سوعىستاعى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شارالارعا قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى قىزىل الاڭداعى اسكەري پارادتا بولىپ, بەلگىسىز سولدات قابىرىنە گۇل شوقتارىن قويدى. تمد ليدەرلەرىنىڭ بەيتاراپ كەزدەسۋىندە ول ءفاشيزمدى جەڭۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جونىندە وي قوزعاپ, تاريحي دەرەكتەردى بۇرمالاۋ جولىمەن سوعىس قورىتىندىلارىنا رەۆيزيا جاساۋعا ارەكەت ەتۋشىلىكتى سىنعا الدى. پرەزيدەنت بۇدان كەيىن قىركۇيەك ايىندا قىتايدا وتكەن جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان پارادقا دا قاتىسىپ قايتتى. وسى ساپار ارقىلى بۇل ەلمەن جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى ناقتىلانا ءتۇستى.
جىل ىشىندەگى تاريحي ماڭىزى جوعارى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ قاتارىندا 10-11 ماۋسىم كۇندەرى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزى دە بار. وعان شەتەلدىك دەلەگاتسيالار وكىلدەرى جوعارى دەڭگەيدە قاتىستى. وسىلايشا, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, فينليانديا پرەزيدەنتى ساۋلي نينيستيو جانە يوردانيا كورولى ابداللا ءىى سياقتى جوعارى مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قاتىسۋى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءدىن ليدەرلەرى مەن ساياساتكەرلەردىڭ كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ قاجەت ەكەندىگىنىڭ ماڭىزدى بەلگىسى بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ فورۋم مىنبەسىنەن بۇكىل الەمنىڭ ساياسي جانە رۋحاني ليدەرلەرىن قولدا بار مۇمكىندىكتەردى سوعىستار مەن داۋ-جانجالداردى توقتاتۋ, جاھاندىق ساياساتتاعى سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا شاقىردى. ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى تۇرۋداعى ءدىن ليدەرلەرى كەڭەسىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى.
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ قىزمەتىن, سونداي-اق, قازاقستاندا قۇرىلعان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم مودەلىن جوعارى باعالادى. وسىدان 12 جىل بۇرىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن العاش رەت شاقىرىلعان ءدىني فورۋمنىڭ ماڭىزدى جانە ىقپالدى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعانى تىلگە تيەك ەتىلدى. «بۇگىندە الەم ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنەن زارداپ شەگىپ وتىرعان شاقتا جەككورۋشىلىككە قارسى تۇرۋعا ۇندەيتىن ءدىن ليدەرلەرىنىڭ داۋىستارى جيىرەك جانە جاقسىراق ەستىلگەنى قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى بۇۇ باس حاتشىسى.
شىلدەنىڭ 27-ءسى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (دسۇ) باس ديرەكتورى روبەرتو ازەۆەدو جەنەۆادا ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا قوسىلۋى تۋرالى حاتتاماعا قول قويدى. ۇيىم باس كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى قازاقستاننىڭ جاھاندىق نارىققا ءوتۋ جولىنداعى باستان كەشكەن ءتالىمدى تاجىريبەلەرىنە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا ءوتۋى ونىڭ رەفورمالار مەن قازىرگى زامانعى نارىقتىق ەكونوميكانى جانە ساۋدانى قۇرۋ جونىندەگى جەتىستىكتەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋ كورسەتكىشىنە ولشەم بولىپ تابىلادى.
وسى رەتتە ساۋدا سالاسىن جاھاندىق باسقارۋدىڭ مەيلىنشە ۇلكەن بەدەلدى جانە ىقپالدى بىرلەستىگى بولىپ تابىلاتىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى بۇدان بىلاي قازاقستان ءۇشىن كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىندا نەعۇرلىم كەڭ مۇمكىندىكتەر مەن پەرسپەكتيۆالار اشاتىن بولادى. ال رەسپۋبليكانىڭ ۇيىمعا مۇشە بولىپ ەنۋى تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم 30 قاراشادا قابىلداندى. ءسويتىپ, ەلىمىز دسۇ-نىڭ 162-ءشى تولىق قۇقىلى مۇشەسىنە اينالدى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قازاقستان ۇيىمعا مۇشە بولۋ تۋراسىنداعى ءوتىنىشىن 1996 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا بەرگەن ەدى. ارادا كوپتەگەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋى ارقىلى 19 جىلعا سوزىلعان ۋاعدالاستىق ءۋاجى اقىرىندا ءىس جۇزىندە ورىندالدى.
بۇل جىلى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولدى. وسىعان وراي, تامىزدىڭ سوڭىندا استانادا كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. «ءبىز – بارىن باعالاپ, قىمباتىن قادىرلەي بىلگەن ەلمىز. ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى بولعان اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىكتىڭ تەڭدەسسىز تارتۋى. سان بۋىن ۇرپاق الماسسا دا ەسكىرمەيتىن, جىل وتكەن سايىن جاڭعىرا بەرەتىن قۇندىلىقتار جيناعى. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ التىن قازىعىن قاستەرلەۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى پارىزى», – دەپ اتاپ ءوتتى جيىنعا قاتىسقان مەملەكەت باسشىسى.
ال جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اسسامبلەيا جىلىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسى ءوتىپ, وندا مەرەكەلى جىلى اتقارىلعان شارالار تانىستىرىلدى. جىل قازاقستانداعى ەتنوستار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ كەزەڭى بولدى. بۇل جىلى قايىرىمدىلىق قادامى ەسەبىندە «تايقازان. قحا – 20 ىزگى ءىس» جوباسى اياسىندا 6 953 شارا وتكىزىلىپ, حالىققا 1 ملرد 790 ملن تەڭگە كولەمىندە كومەك كورسەتىلدى.
جىل ىشىندەگى قازاقستان بويىنشا كەڭىنەن ءورىس العان ەڭ اۋقىمدى مادەني شارالار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالدى. ول حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار تۇرىندە كورىنىس تاپتى. ەل ىشىندە مادەني-سپورتتىق شارالار دا مەرەيتويدىڭ شىرايىن كەلتىرە ءتۇستى. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ نەگىزگى بولىگى قىركۇيەكتىڭ
11-ىندە استانادا باستاۋ الىپ, ءۇش كۇنگە ۇلاسقان توي بولىپ ءورىس الدى. شارا شىمىلدىعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن سالتاناتتى
جيىندا اشىلدى. وعان ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ جانە تۇركيا پارلامەنتىنىڭ توراعاسى يسمەت يىلماز قاتىستى.
كۇللى الەمدى داعدارىس قىسپاققا الىپ, ونىڭ ەكپىنى دامىعان ەلدەردىڭ وزدەرىن تالتىرەكتەتە باستاعان ەكونوميكالىق كۇيزەلىستىڭ تۇسىندا بۇلايشا الىس-جاقىن اعايىندى شاقىرىپ, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق ۇلان-اسىر تويىن وتكىزۋدىڭ ەرەكشە ءبىر سەبەپتەرى دە بار-تىن. كەشەگى كەڭەس زامانىندا مۇنداي توي وتكىزۋ تۇرماق حان مەن سۇلتانداردىڭ, بي مەن بەكتەردىڭ ەسىمىن اتاعانداردىڭ ءوزى جازاعا كەسىلىپ جاتاتىنىن حالىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. بۇل شارا وسى كەزدەگى الماعايىپ ۋاقىتتىڭ ىرعاعىندا ەڭ الدىمەن و شەتى مەن بۇل شەتى التى ايشىلىق جول بولاتىن وراسان زور اتىراپتى سوم بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ, ساقتاپ قالعان بابالارىمىزدىڭ بيىك رۋحتارىنا تاعزىم ەتىپ, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تەڭدەسسىز تاريحىمىزدىڭ تۇنباسىنا تاعى ءبىر مارتە وي جۇگىرتۋ ءۇشىن وتكىزىلدى.
كەشەگى كەڭەس وداعى كەزەڭىندە قازاقستانداعى مەكتەپ وقۋشىلارى ءوز ەلىنىڭ تاريحىن جيىپ قويىپ, ورتاق وتان – «كسرو تاريحى» دەگەن وقۋلىقتان عانا ءبىلىم الدى. ايتۋلى اقىن قادىر مىرزاليەۆ كۇيىنگەننەن سول زاماننىڭ وزىندە-اق: «ءبىزدىڭ تاريح – بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراق-تاعى!» دەگەن استارلى ويمەن جىر تولعاعان بولاتىن. بۇل توي, مىنە, سونداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولىقتىرۋعا دا ارنالدى. مۇنىڭ ۇستىنە, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراعىن شالقىتىپ, تۋىن كوتەرىپ, ايبىنىن اسقاقتاتقان ايباتتى حاندارىمىز بەن جاۋجۇرەك باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمدەرى بىرتىندەپ ەل جادىنان وشىرىلە باستادى. «ءار زاماننىڭ – ءوز سۇرقىلتايىنداي» بولىپ, وسى ۋاقىتتارى بۇرىنعى وتكەن داڭقتى بابالارىمىزدى ءوز ىشىمىزدەن شىققان جاندايشاپ جامانداعىشتار كوبەيىپ, سولار ءجونسىز «قۇرمەتكە» بولەندى. قازاق حاندارىنىڭ اتتارى اتالا قالسا, ولارعا قاناۋشى ۇستەم تاپ وكىلى رەتىندە قاراپ, جاعىمسىز باعا بەرىلۋ زاڭدىلىققا اينالدى. وسىعان وراي, قازاقتىڭ داۋىلپاز اقىنى عافۋ قايىربەكوۆ ءبىر كەزدە: «باسقانىڭ پاتشاسىنىڭ ءبارى جاقسى. نەلىكتەن ءبىزدىڭ حاندار جامان بولعان؟» دەپ تە اشىنا جازىپ ەدى.
تويدىڭ شارىقتاۋ شەگى قازان ايىنىڭ باسىندا ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار تاراز قالاسىندا ءوزىنىڭ مارەسىنە جەتتى. ول قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان مونۋمەنتتىڭ اشىلۋىمەن كوگەن كەردى. «ءبىز بوداندىق كەزەڭىندە ءجۇرىپ, تاۋەلسىزدىك الماي جۇرگەن كەزدە ءوز تاريحىنان اجىراپ قالعان حالىقپىز. ءبىزدىڭ تاريحىمىز تەرەڭ ەكەنىن جاستارعا كورسەتپەسەك, ءبىزدىڭ وندا «ماڭگىلىك ەل» بولۋ دەگەن يدەيامىز ورىندالمايدى», دەدى وسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى. «ءبىز كەشە عانا بولا قالعان حالىق ەمەسپىز, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاعى دا. – سوناۋ ساقتاردان, عۇنداردان, تۇركى مەملەكەتتەرىنەن, ودان كەيىن التىن وردادان قالعان. كەرەي مەن جانىبەك سوڭىنان ەل ەرتىپ, شۋدىڭ جاعاسىندا تۋ كوتەرگەن كەزدە, قازاق دەگەن ءسوز سول كەزدە شىققان بولاتىن. سونى دۇنيە جۇزىنە پاش ەتۋ ءۇشىن, اسىرەسە, ۇل-قىزدارىمىز, كەلە جاتقان ۇرپاق تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ ەكەنىن ءبىلسىن دەپ وسىنى جاساپ وتىرمىز. قازىرگى قيىن-قىستاۋ زامانعا قاراماي وسىنداي ۇلكەن كەشەن اشىپ, ەسكەرتكىش قويدىق».
وسى وقيعالاردىڭ الدىندا, تامىزدىڭ 20-سى كۇنى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى جاڭا ۆاليۋتالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىنىن مالىمدەپ, تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەردى. ونىڭ سوڭىن الا اينالىمعا 20 مىڭ تەڭگەلىك كۋپيۋرا شىعارىلدى. قازاقستان ۇكىمەتى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىگىمەن (ماگاتە) ەل تەرريتورياسىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن اشۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. وسىعان وراي ۇكىمەت يادرولىق بانك ونىڭ اينالاسىنا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى دەنساۋلىعىنا زالالىن تيگىزبەيتىنىن جەتكىزدى.
كۇزدىڭ ءبىرىنشى ايىنىڭ باسىندا قازاقستان تاريحىنداعى ءۇشىنشى عارىشكەر – ايدىن ايىمبەتوۆ زەڭگىر اسپانعا جول تارتتى. ول 2 قىركۇيەكتە حالىقارالىق ەكيپاجدىڭ قۇرامىندا حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا اتتاندى. ونىڭ جانىندا رەسەيلىك عارىشكەر سەرگەي ۆولكوۆ پەن ەۋروپا اگەنتتىگىنىڭ استروناۆى, دات اندرەاس موگەنسەن بولدى. ءبىزدىڭ كوسموناۆت 10 قىركۇيەكتە دانيالىق ارىپتەسىمەن بىرگە جەرگە ورالدى. ايدىندى ارىپتەستەرىمەن بىرگە اۋەجايدا كۇتىپ الۋعا ەلباسىنىڭ ءوزى باردى. جەردىڭ تارتىلىس كۇشىن جەڭە الماي التەك-تالتەك باسقان ايدىندى ەلباسى اكەلىك قامقورلىق, مەيىرىممەن قولتىعىنان الىپ دەمەپ ءجۇرۋى وتە ءبىر تولقىنىستى كورىنىس بولدى.
عارىشقا بورتينجەنەر رەتىندە ساپار شەككەن ايدىن ايىمبەتوۆ ارال تەڭىزى سۋىنىڭ لاستانۋى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ مۇناي ءوندىرىسى كەزىندەگى ءب ۇلىنۋ دەڭگەيىن زەرتتەپ قايتتى. ول, بۇعان قوسا, عارىشتا استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان فيلمگە ارنالعان ۆيدەوجولداۋ دا دايىندادى. ءسويتىپ, ءوز تاريحىندا ءۇش عارىشكەر, ەكى جەر سەرىگىن ۇشىرعان قازاق ەلى الەمدەگى عارىش دەرجاۆالارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. بۇرىن قازاقستان تەك بايقوڭىرىمەن بەلگىلى بولسا, ەندى ەلىمىزدە تۇتاس اەروعارىش سالاسى قالىپتاستى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 30 قاراشا كۇنى تاۋەلسىزدىك سارايىندا «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» تاقىرىبىندا كەزەكتى جولداۋىن جاريا ەتتى. پرەزيدەنت ونى ەل تاۋەلسىزدىگىن شيرەك عاسىرلىق مەرزىمىن لايىقتى قورىتىندىلاۋ ءۇشىن العا زور مىندەت قوياتىن قۇجات ەسەبىندە باعالادى. «ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءالى تالاي اسۋلار بار. ارينە, وسى كۇنگە ءبىز وڭايلىقپەن جەتە قويمادىق. باستان وتكەرگەن قيىندىقتارىمىزدان ۇلگى-ونەگە, ساباق الا وتىرىپ, ءبىز ەلىمىزدى جارقىن بولاشاققا جەتەلەۋىمىز قاجەت. سوڭعى كەزدەرى الەمدە كورىنىس بەرىپ جاتقان ءتۇرلى جاعدايلارمەن ەكونوميكالىق اۋىتقۋشىلىقتاردان, قۇلدىراۋلاردان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەرەگەسىن قۇلاتىپ الماي الىپ شىعۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوز ىشىمىزدەگى اۋىزبىرشىلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن ايانباي تەر توگۋىمىز قاجەت», دەدى ەلباسى قۇندى قۇجاتتى حالىققا تانىستىرۋ كەزىندە.
جىل ىشىندە بۇدان دا باسقا كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتاتىن ءبىرسىپىرا ورنىقتى وقيعالار ورىن الدى. ءبىز سولاردىڭ اراسىنان «استانا» فۋتبول كلۋبىنىڭ قازاقستان كوماندالارى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ۋەفا چەمپيوندار ليگاسىنىڭ توپتىق كەزەڭىنە شىققانىن الدىمەن ايتار ەدىك. وسىنىڭ ارقاسىندا ستاديوندارىمىز كورەرمەنگە تولا ءتۇستى. استانانىڭ سپورت ارەناسى العاش رەت 30 مىڭ فۋتبول كورەرمەنىن ءوزىنىڭ قاۋىزىنا جيناي الدى. توپتىق تۋرنير باسەكەلەرىنىڭ بارىسىندا استانالىق ۇجىم تۇركيانىڭ «گالاتاساراي», پورتۋگاليانىڭ «بەنفيكا», يسپانيانىڭ «اتلەتيكو» سەكىلدى قۇرلىققا تانىمال كوماندالارىمەن كەزدەسىپ, تارتىسقا تولى ويىنداردا جانكۇيەرلەرىن كەرەمەت شاتتىققا بولەدى.
وزىنە ءتان وزگەشە جۇك كوتەرگەن قوي جىلى وسىلاي ارقىراپ وتە شىقتى. ارقالى اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ جىرلاعانداي, «عۇلاما جىلدار پاراعىن سۋدىرلاتقاندا» شەجىرەنىڭ ونىمەن بىرگە قايىرىلعان بەتتەرىندەي بولىپ جابىلعان 2015 جىل قازىر بىرتە-بىرتە سارتاپ ساعىنىشتىڭ ساعىمىنا اينالىپ, وسىلايشا كەيىنگى كۇندەردىڭ كەنەرەسىنە سۇڭگىپ بارادى. بىراق ونىڭ ەڭسەلى ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى كەزەكتى ءبىر بەدەرلى بەلەس سۇلباسىندا جادىمىزدا ماڭگى قالاتىنى انىق.
ەركىن قىدىر,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
