اگرارلىق سەكتوردىڭ العا شىعاتىن كەزى الىس ەمەس

پارلامەنت ماجىلىسىندە پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكونىڭ توراعالىق ەتۋىمەن «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا باعىتتارى مەن وتاندىق اگروبيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ پەرسپەكتيۆالارى» دەگەن تاقىرىپتا ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. وندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ پەن ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساپارحان وماروۆ بايانداما جاسادى. ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو اتاپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعى – ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سالا­لارىنىڭ ءبىرى. جىل وتكەن سايىن اگروونەركاسىپ كەشەنىنە باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. «قاز­اگرو» اق پەن ونىڭ مەكەمە­لەرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن 13 ين­ۆەستيتسيالىق باعىت بو­يىنشا قارجىلاندىرۋدا. «اۋىل شارۋا­شىلىعىن قارجىلىق قولداۋ­دىڭ ناتيجەسىندە 2012-2015 جىل­داردىڭ ارالىعىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 1999 ميلليارد تەڭگەدەن 3307 ميلليارد تەڭگەگە ارتتى», – دەدى. ۆ.بوجكو. ال پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترى اسقار مىرزاحمەتوۆ قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگرو­ونە­ر­كاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋ­دىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىندا كوزدەلگەن نەگىزگى مىندەتتەرگە توقتالدى. ۆيتسە-پرەمەردىڭ اتاپ وتۋىنشە, مينيسترلىك جۇرگىزگەن تالداۋ سالانىڭ دامۋىن تەجەيتىن مىناداي نەگىزگى فاكتورلاردى ايقىندادى: ءبىرىنشى – جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن ۇساق شارۋا جانە فەرمەرلىك قوجالىقتاردىڭ رەسۋرسىن پايدالانۋدىڭ تومەندىگى. ويتكەنى, وندىرگەن ءونىمدى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ ماسەلەلەرى شەشىلمەگەن, ال ولار ءسۇتتىڭ, ەتتىڭ, كارتوپتىڭ, جەمىستەر مەن كوكونىستەردىڭ 70-90%-ىن وندىرەدى. ەكىنشى – ءونىمدى وڭدەۋ ۇلەسىنىڭ تومەندىگى. قازىرگى ۋاقىتتا ەتتىڭ, ءسۇتتىڭ, جەمىس پەن كوكونىستىڭ 30%-ى عانا وڭدەلەدى. ءۇشىنشى – بيداي ءوندىرۋدىڭ ارتىق كولەمى. سەبەبى, جىل سايىنعى وتپەلى قالدىق 2-3 ملن توننانى قۇرايدى. ال قۇ­راما جەم, ارپا, جۇگەرى, ازىقتىق جانە مايلى داقىلدار ءوندىرۋدىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى ءوز كەزەگىندە مال شارۋا­شىلىعىنىڭ دامۋىن تەجەيدى. ءتورتىنشى – يمپورت ۇلەسىنىڭ جو­عارى, ال ەكسپورت دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋى. مىسالى, ءوندىرىس كولەمى ىشكى قاجەتتىلىكتەردەن اسىپ تۇسەتىن ەت, ءتىرى مال, ءداندى-بۇرشاقتى داقىلداردىڭ 5%-دان از كولەمى ەكس­پورتتالادى ەكەن. سونداي-اق, ەلدە وندىرۋگە بولاتىن قانت, كوكو­نىس قالبىرلارى, ەت جانە ءسۇت ءونىم­دەرى, وسىمدىك مايى, قۇس ەتى يم­پورتىنىڭ ۇلەسى جوعارى. ول – 40%-دان 90%-عا دەيىن بارادى. بەسىنشى – اگرارلىق عىلىمنىڭ السىزدىگى جانە اگرارلىق تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋى. وسى پروبلەمالار 2015 جىلى 1,3 ملرد اقش دوللارى كولەمىندەگى ىشكى ساۋدانىڭ تەرىس سالدوسىنا اكەپ سوققان. ا.مىرزاحمەتوۆ مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنەن دە حاباردار ەتتى. «انىقتالعان پروبلەمالاردىڭ نەگىزىندە نارىقتا سۇرانىسقا يە, باسەكەگە قابىلەتتى اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ءونىم ءوندىرۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋ – باعدارلامانىڭ ماقساتى بولىپ ايقىندالدى, – دەدى ول. – ولار: 500 مىڭنان استام جەكە قو­سالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارىنا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى; اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جەتىل­دىرۋ; اگروتەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋ; ماقساتقا باعىت­تالعان ەكسپورتتىق ساياسات, ور­گانيكالىق ءونىم برەندىن ىلگەرىلەتۋ; اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءون­دى­رۋشىلەردى بارىنشا قامتي وتى­رىپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىم­دىلىگى مەن قولجەتىمدىلىگى; مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءتيىم­­دى­لىگىن 40%-عا, وسىمدىك شارۋا­شىلى­عىنىڭ تيىمدىلىگىن 30%-عا, كاسىپ­ورىنداردىڭ وڭدەۋ جانە جۇكتەلۋ ۇلەسىن 1,3 ەسەگە ارتتىرۋ». ۆيتسە-پرەمەر ءونىمدى وتكىزۋ مەن وڭدەۋگە ارنالعان اۋىل شارۋا­شىلىعى كووپەراتسياسىنا قا­تىستى ماسەلەلەردى دە اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, نەبارى 5 جىل­دىڭ ىشىندە 500 مىڭنان استام جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىنا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. كووپەراتيۆتەر مىناداي نەگىزگى باعىتتار بويىنشا قۇرىلادى: ءسۇت, ەت, جەمىس جانە كوكونىستەردى جيناۋ. مۇنداعى ەرەكشەلىك – ەسەپ ايىرىسۋ تىكەلەي ءوندىرۋشى كووپەراتيۆ مۇشەسىمەن جۇرگىزىلەدى, ال سۋبسيديانى كووپەراتيۆ الاتىن بولادى. كووپەراتيۆتەر, سونداي-اق ۆەتەريناريا, ۇرىقتاندىرۋ, جەمشوپ ءوندىرۋ, اگروحيميا, لوگيستيكا جانە باسقالار بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتەدى. جوعارىدا اتالعان شارالار وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جۇك­تەلۋىن 30%-عا ارتتىرۋعا, ءوندىرۋشى مەن سوڭعى تۇتىنۋشى اراسىنداعى ساۋدانىڭ ۇستەمە باعاسىن 15-20%-عا تومەندەتۋگە جانە اۋىلعا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى ءۇشىن قوسىمشا شامامەن 300 ملرد تەڭگە پايدا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «ءونىمدى سىرتقى نارىقتارعا ىلگەرىلەتۋ كەزىندە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋ­شىلەردى قولداۋ ماقساتىندا ءبىر مەز­گىلدە «قازاگروگارانت» اكتسيو­نەرلىك قوعامىمەن جانە «KAZNEX» اكتسيو­نەرلىك قوعامى­مەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كومپانيا­سى» اكتسيونەرلىك قوعامى بازاسىندا اگروونەركاسىپتىك كە­شەندەگى ەكسپورتتىق ورتالىق قۇ­رۋ جوسپارلانۋدا», – دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ ءارى قاراي. – قۇ­رىلاتىن ورتا­لىق­تىڭ فۋنكتسيالارىنا اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋ­شىلەردەن سىرتقى نارىقتا سۇرانىسقا يە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن – سيىر, قوي, شوشقا ەتىن, ءداندى-بۇرشاقتى, مايلى, جەمىس-كوكونىس داقىلدارىن فورۆاردتىق ساتىپ الۋ جانە ەكسپورتتىق ارنالار قۇرۋ, سىرتقى نارىقتاردى تالداۋ جانە وتكىزۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى ەلدەرى – رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان, ورتالىق ازيا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرى ءۇشىن جول كارتالارىن جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتارىن ساۋدالىق قارجىلاندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ جانە «كZ ORGANIC FOOD» شاتىرلى برەندتەردى ىلگەرىلەتۋ». پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, سونداي-اق, وسىمدىك شارۋا­شىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ, سۋارمالى جەر­لەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, اگروونەر­كاسىپ كەشەنىن, ينفراقۇرىلىمدىق قامتاماسىز ەتۋ, تاعى باسقا دا ءما­سە­لەلەردەن حاباردار ەتتى. سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جەتىل­دىرۋ اياسىندا عىلىم مەن ءوندىرىس ارا­سىنداعى بايلانىستى قامتا­­ماسىز ەتۋ بويىنشا ءىس-شارالار­دىڭ جۇزەگە اسىرى­لا­تىن­دىعىنا دا توق­تالدى. سونىمەن قاتار, ول دە­­پۋتاتتار تاراپىنان قو­يىلعان سۇ­راقتارعا ناقتى مالىمەت­تەر كەلتىرە وتىرىپ, جاۋاپتار قايتاردى. ۇكىمەت ساعاتىندا قوسىمشا بايانداما جاساعان ءماجىلىستىڭ اگ­رارلىق ماسەلەلەر كومي­تە­تىنىڭ توراعاسى ساپارحان وما­روۆ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­تر­لىگىنە «اگروونەركاسىپ كەشە­نىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىن» جانە «اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك قولداۋدى وزگەرتۋ تاسىلدەرىن» ازىرلەۋدە بىرقاتار ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ. «مەملەكەتتىك پرەفەنتسيالار فەرمەرلەرگە كەپىلدىك بولۋى قاجەت, – دەدى س.وماروۆ. – بارلىق ماقساتتى باعدارلامالار قارجىلىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. ءوز كەزەگىندە «اگرو­بيزنەس-2020» باعدارلاماسى بو­يىنشا بىرقاتار ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلمەۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, باعدارلاما قۇرالدارىنىڭ تولىق قارجىلاندىرىلماۋى سالدارىنان ورىن العانىن اتاپ وتكەن ءجون». بۇعان قوسا, ول اۋىلشا­رۋا­شىلىق سالاسىنا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ ءما­سە­لەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەندىگىنە, سۋبسيديالاۋ مەحانيزمدەرىن اۆتوماتتاندىرۋعا, ۆەتەرينارلىق جانە فيتو­ساني­تارلىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»