ءسوزى شىن, سىقاعى تىڭ

ءسوز قاسيەتىن قۇرمەتتەپ كەلە جاتقان قازىحان اشەننىڭ قالامگەرلىك جولى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنەن باس­­تالعان. ونىڭ سول ۋاقىتتا «قىلبۇراۋ», «ءوزى كۇنالى دەپ تابىلدى», «و دۇنيەدەن ورال­عان ادام» اتتى وتكىر فەل­ە­توندارى وسى باسىلىمدا جا­رىق كورىپ, قالىڭ وقىرمانىن ءبىر جەلپىنتىپ تاستاعان ەدى. كەڭەس زامانىنىڭ ىرگەتاسى سوگىلەردىڭ الدىندا ول تايسالماي ىستامبۇلعا بارىپ, حاليفا التايمەن كەڭەسىپ, قۇ­ران­­دى كيريلليتسا ارپىنە ابدۇر­را­حيم التايعا اۋدارتتى. ميل­ليون دانا «قۇران ءالىپ­پەسى مەن يمان شارتى» كىتا­بىن جۇمىر جەردە تارىداي شاشىلىپ جۇرگەن مۇسىلمان­دارعا تاراتتى. ونىڭ بۇل قۇتتى قا­دا­مىن قۇپتاپ تەلەجۋرناليست سا­عىندىق نۇرەكەەۆ تەلەفيلم تۇسىرگەن ەدى. – ە, قۇران تاراتىپ ءجۇرسىڭ بە؟ – دەپ كەيبىر سىڭار ەزۋ جىلميعاندا قازىحان: – ەرتەڭ-اق اكە-شەشەڭنىڭ باسىنا بارىپ وسى قۇراندى ءوزىڭ وقيسىڭ, – دەيتىن ەدى. ءسويتىپ, ەركىندىك تاڭى اتتى, ەگەمەندىكتىڭ قۇسى قولعا قوندى, قازىحاننىڭ ايتقانى اۋماي كەلىپ, قازاق ەلىندە قانشاما مەشىت بوي كوتەردى, قانشاما جاستار مەشىتكە باردى. ۇلتتىق ءدىننىڭ العاشقى ورالۋىن قازىحان قۇراندى تەگىن تاراتۋمەن قارسى الدى. ءيا, بۇگىندە قازىحان اشەنوۆ قازاق ساتيراسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان, ونداعان جەكە كىتاپتىڭ, 5-6 اۋدارمانىڭ اۆتورى. ەڭبەكتەرى الىس-جاقىن شەتەلدە دە جارىق كوردى. قىر­عىز جازۋشىسى دۇيسەن سۇلەيمەنوۆتىڭ «اق­ىل­دى بالاپان» اتتى مىسال كىتابىن قازاق­شا­لادى. ماسكەۋدە وتكەن 1988-1989 جىلدار­دا­عى حالىقارالىق كورمەلەردە شەتەلمەن بايلانىس جاسادى. بۇل كۇندەرى «ارا-شمەل» رەسپۋبليكالىق ساتيرا جۋرنالىندا قىزمەت ەتىپ, جاسى بار, كارىسى بار سىقاقشى اتاۋلىعا مۇ­رىن­دىق بولدى. كازگۋ-دە وق­ىپ جۇرگەندە بەس رەت «ارا­نىڭ» فەلەتون جازۋدان ءباي­گەسىن جە­ڭىپ الدى. تازا قازاقى اۋىل­دىڭ ىشىندە وسكەن, ءتىلدى مەيلىنشە مەڭگەرگەن, قال­جىڭ­عا دا بەساسپاپ, قولما-قول ءسوز ساپ­تاۋ­عا كەلگەندە ەشكىمگە ەسە بەر­مەيتىن, بەتىڭ-ءجۇزىڭ دەمەي تۋرا ايتاتىن ول: «تۋرا بيدە, تۋعان جوق, ونداي پەندە تۋعان جوق. (ولار دۇنيە جيعان جوق), كەيىنگى تۋعان بيلەردە, ۇيات تا جوق, يمان جوق», – دەپ كەسىپ اي­تادى. نەمەسە 90-جىلدارعى وتپەلى كەزەڭدە: «قورعانىس مينيسترلىگى بار, اتاتىنى جوق, ساۋدا مينيسترلىگى بار, ساتاتىنى جوق. ءدىن باسقارماسى بار, نامازى جوق, اقپارات مينيسترلىگى بار, قاعازى جوق. ...جەر مينيسترلىگى بار, ەككەنى جوق. قىسقارىپ ەشقايسىسىنىڭ كەتكەنى جوق. ءجۇز مينيستر, ءجۇز اعام, ەڭسەڭدى كوتەر, سۇرانام.... ءبارىڭ ءۇشىن ىستەي مە, پرەزيدەنت بولعان ءبىر ادام», – دەپ جازعانى بار. بۇدان اششى, بۇدان قىسقا دا نۇسقا ەشكىم دە ايتا قويماس. ءيا, قازىحاننىڭ بارلىق شىعارماسىنا جەكە-جەكە تالداۋ جاساۋعا ۋاقىت جەتپەس. بۇل كەلەر ۋاقىتتىڭ ەنشىسى. قازاق «بالاسى اتقا شاپسا, اناسى ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قى­سادى», دەگەن عوي. مەن دە شاكىرتتەردىڭ مەرەيى ۇستەم, ەڭبەكتەرى جەمىستى بولۋىن تىلەيمىن. امىسە, شاپقان اتتان قۇلاماي, ەشكىمنىڭ الدىندا ۇيالماي, ۇستازدارى ماقتان ەتەرلىك ازامات بولۋىن قالايمىن. ال قازىحان اشەنوۆكە, جازعانىڭ مەن جاساعانىڭنان ءالى دە كوپ جاز, كوپ جاسا دەپ تىلەيمىن. بۇل تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ قازىحاننىڭ ەلۋ جىلدىعىنا ايتقانى ەدى. ونان بەرى دە ون جيناق اكەلدى. «اتادان قالعان اسىل ءسوز», «مىڭ جىلعى ارمان», «اتالى ءسوز» كىتاپ­­تا­رىن ايتۋعا بولادى... قازاق: «كوڭىلدە جات­قان كىرىڭدى, وتتاي ىستىق ءسوز شايار» دەپ تەگىن ايتپاعان. ەندەشە, قازىحان سىقاق اڭگىمە, ولەڭ جازعاندا وقيعاسى دا شىندىق, ءار ءسوزى ساتيراعا قۇرىلىپ ماڭىزىن ارتتىرادى. قايسىبىرەۋلەردەي اندا-ساندا ءبىر ەزۋ تارتقىزاتىن ءزىلسىز نارسەنى جازۋدان اۋلاق. قازىحاننىڭ ساتيرالىق ەتيۋدتارى دا ءارالۋان تاقىرىپتى قامتىپ, قىسقا ءارى نۇسقالىقپەن شەبەر جازىلعان. وندا تابيعات, جان-جانۋار, ءتۇرلى ەكولوگيالىق قۇبىلىستار ناقتىلىقپەن باياندالادى. قازىحان اشەن ماقال-ماتەل جازۋعا دا ابدەن شەبەرلەنىپ العان. اۆتور ومىردەگى كۇن سايىنعى كەزدەسىپ جاتاتىن شىنايى شىن­دىق­تى ءمانىن مايىستىرىپ قولدانادى. «جاق­­­­سى قىز بايعا شىعادى, جامان قىز بايدان شىعادى», «باي اقشاسىن قاپقا سالادى, مانساپقور اقشاسىن تاققا سالادى, ديقان اقشاسىن باققا سالادى», دەپ, ءبىر اۋىز ءسوز­بەن كوپ سىردى اڭعارتىپ تاستايدى. قازىحان قالىڭ كوپتىڭ اراسىندا ورامدى ويىن ماندەي, ساتيراسىن ساندەي ءجۇرىپ, قا­زاق ساتيراسىندا وزىندىك قولتاڭباسىن قال­دى­رىپ, ودان ءارى اسۋعا قالام سىلتەمەك. ولاي دەي­تىنىمىز, قازىحان «قازاق ساتيراسىنىڭ ان­تولوگياسىنا» 103 اۆتوردىڭ شىعارمالارىن توپتاستىرىپ, ءۇش عاسىردى قامتىپ وتىر. ۇزاق جىلعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە قازاق ساتيراسىنا قالام تەربەگەندەردىڭ ەشبىرى ۇمىت قالماعانعا ۇقسايدى. ايتا كەتەلىك, بيىل ەربول شايمەردەنوۆ سەرگەكتىكپەن ساتيريكتەردىڭ بەس-التى شىعارماسىن وقۋشى قاۋىمعا جەتكىزدى. قازاق ادەبيەتى ساتيرالىق شىعارمالارمەن تولىقتى. قازىحاننىڭ تاعى ءبىر قۇندى ەڭبەگى – ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن جىلداردا تۇرمەلەردە ازاپ شەككەن الاش ازاماتتارىنىڭ تاعدىرىن باياندايتىن شى­­عار­­ماسىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, قازىحان اشەننىڭ جازۋ­شى­لىق ەڭبەگى  اتاۋعا تۇرارلىق. مەن دە ساتيرا تەو­ريا­­سىنىڭ بىلگىرى قوجاكەەۆ ايت­قان­داي: «جاز­عانىڭنان جازارىڭ, جاساعا­نىڭ­نان جاسارىڭ كوپ بولسىن», دەپ تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن! تابىل ق ۇلىياس, ساتيريك-جازۋشى.