عىلىمنىڭ جاڭا بەلەسى

ەل  تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عى قارساڭىندا عالىمدار مەن قوعامدىق ورتانىڭ سىن-پىكىرلەرى, ۇسىنىستارى ەسكەرىلە وتىرىپ «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭ اياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالا­رىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ەرەجەسىن ازىرلەدى. كوپتەگەن جۇ­مىستار اتقارىلدى, العا جىلجۋ بايقالدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 قىر­كۇيە­گىندە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ باسقارۋى­مەن جوعارى عىلىمي-تەح­ني­كا­لىق كوميسسيا وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا قارالعان نەگىزگى ءما­سەلە 2012-2014 جىلدارعا ار­نالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جوبا­لا­رىن قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى بولدى. القالى جيىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىت­جان جۇماعۇلوۆ ءسوز سويلەپ, قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋ باعىتىن, عىلىمي-زەرتتەۋ جو­با­لارىن قارجىلاندىرۋ جو­لىن, جاڭادان قابىلدانعان ەرە­جەلەردىڭ ءمانىن جانە ولار­دىڭ ارتىقشىلىقتارىن تارقا­تىپ,  بايانداپ بەردى. ەڭ باستىسى – جاڭا زاڭ ءىس جۇزىندە ورىندالا باستادى. عى­لىمدى قارجىلاندىرۋدا جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ءوز­گەرىستەر بارشىلىق. ەندى قار­جىلاندىرۋ ءۇش باعىتتا بولا­دى: ءبىرىنشىسى, بازالىق قارجى­لاندىرۋ. ول بويىنشا عىلىم سالاسىنداعى بيۋدجەتتىك عى­لى­مي مەكەمەلەردىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمى, لابوراتورياسى, جاب­دىق­تارىن جاڭارتۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ ءتارتىبى جاڭاشا جۇرەدى. ەكىنشىسى – گرانتتىق قار­جى­لاندىرۋ. بۇل ءتارتىپ بويىنشا كونكۋرستان وتكەن عىلىمي-زەرت­تەۋ جوبالارى قارجى­لان­دى­رىلادى. بۇل قارجى­لان­دى­رۋ­دى الۋ ءۇشىن جاڭا زاڭعا ساي قۇرىلعان مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاۋدان جانە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەن ءوتۋى كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما قۇرامىندا 1000-عا جۋىق وتاندىق جانە 300-دەن اسا شەتەلدىك عالىمدار بار. ءۇشىنشىسى – باعدارلامالىق-نىسانالىق قارجىلاندىرۋ. ونىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىك ماڭىزى جوعارى ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ. وسى ورايدا اي­تار­لىق جاڭالىق, جاڭا زاڭ نەگىزىندە 1 شىلدەدەن بەرى عىلىمي مەكەمەلەردى بازا­لىق قارجىلاندىرۋ باستالدى. بۇل – زاڭنىڭ جۇزەگە اسىپ جات­قانىنىڭ دالەلى. جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا وتاندىق عىلىمنىڭ بەس باسىمدىعىن (پريوريتەت) بەلگىلەگەن بولاتىن: ەنەرگەتيكا, شيكىزات پەن ءونىمدى تەرەڭدەتىپ قايتا ءوڭ­دەۋ, اقپاراتتىق جانە تەلە­كوم­مۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا, ءومىر (تىرشىلىك) تۋرالى عىلىم, ەلى­مىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى. مەملەكەتتىك عىلىمي-تەح­ني­كا­لىق ساراپتاۋ ورتالىعى مەن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس كەلىپ ءتۇس­كەن جوبالاردىڭ جوعارعى عى­لى­مي-تەحنيكالىق كوميسسيا بەكىتكەن باعىتتاردىڭ بىرىنە ساي كەلەتىندىگىن, وزەكتىلىگىن, جاڭالىعىن, عىلىمي قاجەتتىلىگىن, سۇراعان قا­راجاتتىڭ دۇرىستىعىن انىقتاعان سوڭ مينيسترلىك ول جوبانى قار­جىلاندىرۋدى قولعا الادى. ءوت­كەن جازدا, ياعني 30 شىلدەدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عى­لىم كوميتەتى گرانتتىق قارجى­لان­دىرۋ بويىنشا عىلىمي-تەح­نيكالىق باعدارلامالار مەن جو­بالارعا كونكۋرس جاريالاعان بو­لا­تىن. مينيستر ب.جۇماعۇلوۆ بايان­داماسىندا ايتىلعان ءمالى­مەت­تەر مىناداي ەكەن: كونكۋرسقا 2000-نان استام ءوتىنىم كەلىپ, ونىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنان – 997, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنان – 720, جەكەمەنشىك مەكەمەلەردەن 279 جوبا بايقاۋعا ءتۇسىپتى. سونىمەن قاتار, 11 جەكە تۇلعا اتىنان ءوتىنىم بىلدىرىلگەن. بۇل وتاندىق عىلىمدا تۇڭ­عىش رەت بولىپ وتىر. جو­با­لىق بايقاۋعا جەكە تۇلعا ءوز اتىنان قاتىسۋى وركەنيەتتى ەلدەردە الدەقاشان قالىپتاسقان. بۇل ءۇردىستىڭ ەلىمىزدە كورىنىس تا­بۋى دا «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىنە ەنگەندىگىن كورسەتسە كەرەك. بۇل جوبالاردى ساراپتامادان ءوت­كىزۋ شامامەن 1,5-2 ايدا جۇزەگە اسا­دى. بايقاۋ تالاپتارىنا ساي جوبالار 2012-2014 جىلدار ارا­لى­عىندا قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. وسى وتىرىستا باعدارلاما­لىق-نىسانالىق قارجىلاندىرۋ بوي­ىن­شا بىرنەشە جوبا قابىل­دانىپ, بەكىتىلدى. اتاپ ايتقاندا, ءارتۇرلى مينيسترلىكتەردەن 77 جوبا ءتۇسىپ, ونىڭ 26-سى كەرى قاي­تا­رىلدى. ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنە قاراستى مەكەمەلەردەن 420 جوباعا ءوتىنىم ءبىلدىرىلىپ, تەك 41-ءى بايقاۋدان ءوتتى. با­سىم­دىق باعىتتار بويىنشا تارا­تىپ ايتار بولساق, ەنەرگەتيكا – 2, شيكىزات پەن ءونىمدى تەرەڭىرەك قايتا وڭدەۋ – 13, اقپاراتتىق جانە تە­لە­كوم­­مۋ­نيكاتسيالىق تەحنولوگيا – 4, ءومىر (تىرشىلىك) تۋرالى عىلىم – 18, ەلى­مىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى – 4. ءححى عاسىردا الەمدىك قاۋ­ىم­داستىق جاڭا تاريحي داۋىرگە قا­دام باسقان شاقتا ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنداعى وركەن­يەت­تى عالامدانۋ پروتسەسى قازىرگى دامۋ ساتىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى ەكەندىگى ءسوزسىز. الەمنىڭ بار­لىق ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, ءما­دەني-تاريحي قۇبىلىستار ءبىر-ءبى­رى­مەن تىعىز بايلانىستى جانە ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى ەكەنىن ايت­ساق, ءسوز جوق, عالامدانۋ ماسە­لە­سى مەن حالىقتار ىنتىماق­تاس­تىعى جانە ونىڭ ادامزات تاع­دى­رى ءۇشىن وراسان زور ماڭىز­دى­لىعى عالىمدار تاراپىنان ەرەك­­شە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2009 جىلعى 4 قىركۇيەكتە عىلىمدا سالاارالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ تۋ­رالى ەسكەرتۋ جاساعان بولاتىن. وسىعان ساي مينيسترلىكتىڭ قو­عامدىق-گۋمانيتارلىق ينستي­تۋت­تارى بىرىگىپ, «عىلىمي قا­زىنا» اتتى ۇلكەن سالاارالىق باعدارلاما ازىرلەدى. جوبا جو­عارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا وتىرىسىندا قابىل­دان­دى. بۇل باعدارلاما قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسپەتتى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا حالقىمىزدىڭ تاريحي, فولكلورلىق, ەتنوگرافيالىق, مۋزىكالىق باي مۇراسى جينا­لىپ, زاتتىق جانە ماتىندىك ۇلگى­دە ناسيحاتتالدى. كوپتەگەن كىتاپتار شىعىپ, بابالارىمىز­دان جەتكەن اسىل سوزدەر كەلەر ۇرپاققا جالعاسىن تاپتى. تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىز باستاپقى قالپىنا كەلتىرىلىپ, كۇردەلى ءجون­دەۋدەن ءوتتى. مۇراجايلار جاڭا ەكسپوناتتارمەن تولىقتى. مۇنىڭ ءبارى سارابدال ساياسات­تىڭ وڭ ناتيجەلەرى. «عىلىمي قازىنا» باعدار­لا­ماسى «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ماسى اياسىندا جينالعان مول قازىنامىزدى عىلىمي تۇرعى­دان زەرتتەۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىز تەك حالقىمىزدىڭ باي مۇرا­سى بار دەپ قانا ماقتانباي, سو­نىمەن قاتار, ونى الەمدىك عى­لىم تالاپتارىنا ساي زەرتتەپ, ادامزات مادەنيەتىندە الار ور­نىن انىقتاۋىمىز قاجەت. بۇل ءۇشىن ءوز زەرتتەۋلەرىمىز ارقىلى شەتەلدىك عالىمداردىڭ نازا­رىن حالقىمىزدىڭ باي مادەني مۇراسى مەن عىلىمي جەتىستىكتەرىنە اۋدارۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ءومىرىن قامتىعان رۋحاني مۇرالارىن ەگەمەندى ەل تالاپتارىنا ساي جاڭاشا عىلى­مي ىزدەنىستەرمەن باعدارلاۋ – كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. وسى باعدارلاما اياسىندا ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قازاق فولكلورتانۋ, ادەبيەت­تا­نۋ جانە ونەرتانۋ عىلىمى بوي­ىنشا ءحىح-حح عاسىرلاردا جا­زىل­عان ەڭ ۇزدىك عىلىمي-زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ سەريالى با­سى­لىم­د­ارىن قايتا شىعارۋ, وسى سالالار بويىنشا عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, مۋ­زى­كا جانە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ات­لا­سىن دايىنداۋ, قازاق فول­كلورى­نىڭ كارتاسىن جاساۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزەدى. بۇل جاس ماماندار مەن بولاشاق زەرتت­ەۋ­شىلەردىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سەيىت قاسقاباسوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك.