ايشىقتى قالا اجارى

استانا قالاسى ەلورداسى اتانعاننان بەرى ەلىمىزدەگى باستى قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مۇنداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى دە جىلدان جىل­­عا قاناتىن كەڭگە جايىپ, قارقىن الا تۇسۋدە. ءتىپتى بۇعان الەمدى كەرنەگەن داعدا­رىس­­تىڭ دا اسەر ەتەر ءتۇرى جوقتاي. مۇنى ستاتيستيكا ۇيىمىنان الىنعان فاكتىلەر دە دالەلدەيدى. ماسەلەن, 2003 جىلى قالادا 261 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي الاڭى پاي­دا­لانۋعا بەرىلسە, 2004 جىلى بۇل كورسەتكىش 421 مىڭ شارشى مەترگە, 2005 جىلى 1007 ميل­ليون شارشى مەترگە جەتكەن. قالا سودان بەرى ميلليوندىق ىرعاقتان جاڭىلعان ەمەس. ال وتكەن 2015 جىلى 1 ميلليون 759 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تاپسىرىلدى. بۇل 2014 جىل­عى كورسەتكىشتەن 553 مىڭ شارشى مەترگە نەمەسە شامامەن 35-40 پايىزعا ارتىق. مۇنىڭ سىرتىندا استانانىڭ جاڭا تۇرعىن ۇيلەرى ساپاسىمەن دە, سانىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ, ەل وڭىرلەرىنە ۇلگى بولۋدا. قۇرىلىس قانشاما قايناپ جاتىر دەسەك تە, استانادا ساپاسى جاعىنان داۋ تۋعىزعان قۇرىلىستار ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە قاراعاندا, سيرەك كەزدەسەدى. وسى جاعدايدىڭ سىرىن بىلمەك بولىپ, قالاداعى قۇرىلىستىڭ ءسانى مەن ساپاسىنا قاداعالاۋ جۇرگىزەتىن «استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ باسقارماسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باسشىسى تولەگەن قۇلۇشەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – تولەگەن بازارباي ۇلى, ءسىز باسقارىپ وتىرعان مەكەمەنى استاناداعى كەز كەلگەن قۇرىلىس ۇيىمى جاقسى بىلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى, قۇرىلىس ساپاسىن قاداعالاۋدا بۇل مەكەمەنىڭ پارمەنى كۇشتى. سوندىقتان قۇرىلىسشى اعايىندار بۇل مەكەمەنىڭ اتىن ەستىگەندە «گاسك (قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن ورىسشا قىسقارتىلعان اتاۋى) دەگەنىمىز – قۇداي ەمەس, بىراق قۇدايدان بىلاي دا ەمەس» دەپ ازىلدەپ جاتادى. وسى ءازىل قانشالىقتى شىندىققا جاقىن. – مۇنىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاقىن ەكەندىگىنە تورەلىك جاساعىم كەلمەيدى. ءبىزدىڭ مەكەمە قۇرىلىستار ساپاسىنا قاداعالاۋ جاساعان كەزدە وزىنە بەرىلگەن وكىلەتتىك پەن جاۋاپكەرشىلىك شەگىندە ارەكەت ەتەدى. ال ءبىزدىڭ قىزمە­تىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتى – استانا قالا­سىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ, وسى ماسەلەدەگى تالاپتار مەن تارتىپتەردى بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا قاتىستى زاڭدا بەلگىلەنگەن شەكتە اكىمشىلىك شارالار قولدانۋ جانە ساۋلەت, قۇرىلىس, قالا قۇرىلىسى سالاسىنداعى ساراپشىلاردىڭ قىزمەتىنە ليتسەنزيالار بەرۋ مەن ولاردى اتتەستاتتاۋدان وتكىزىپ وتىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قىسقاشا ايتساق, سالىپ جاتقان قۇرىلىستارىنىڭ ساپاسىنا ءمان بەرمەيتىن, وسى ماسەلەدەگى تالاپتاردى, قۇرىلىستىڭ جوباسى بويىنشا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى بۇزاتىن قۇرىلىس ۇيىمدارى ءۇشىن ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ قاتال كورىنۋى ابدەن مۇمكىن, ال ءوز مىندەتتەرىنە ادال قارايتىن قۇرىلىس ۇيىمدارى ءۇشىن ءبىزدىڭ پايدامىزدان باسقا زيانىمىز جوق. – استانا قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى سيپات الىپ كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى. ءبىر جاقسىسى, ەلوردامىزدا قۇ­رىلىس كولەمى باسقا قالالارمەن سالىس­تىر­عاندا, جوعارى بولىپ وتىرسا دا, قارا­عاندىداعى بەسوبا تۇرعىن ءۇيىنىڭ قۇلاۋى, الماتىداعى جاڭا­دان سالىن­عان تۇرعىن ۇيدە اپاتتى جاع­داي­دىڭ ورىن الۋى سەكىلدى وقيعالار استا­نادا قاي­تالانا قويعان جوق. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ الدە استانادا تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لى­­^­سىنا قويىلاتىن تالاپتار جوعارى ما؟ – استانا قۇرىلىسىنا وڭىرلەرگە ۇلگى رەتىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىگىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس سەكىلدى ەلىمىزدە جاقسى دامىپ كەلە جاتقان سالا قاداعالاۋشى جانە باقىلاۋشى ورگاندار تاراپىنان ونىڭ ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ماسەلەگە وراي استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى وزىنە قارايتىن قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ جۇمىسىن تىڭعىلىقتى تۇردە رەتتەپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ءبىز استانا قالاسىنىڭ ساۋلەت جانە قۇرىلىس باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, زاڭسىز قۇرىلىستاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ءتيىستى الدىن الۋ شارالارىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا, استانا قۇرىلىسىنىڭ ساپالى بولۋىنا وسى جاعداي جاقسى اسەر ەتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى, قۇرىلىس دەگەنىمىز – كۇردەلى سالا. بۇل سالادا قۇرىلىس تەحنولو­گيالارىنىڭ ساقتالماۋى حالىق ءومىرى ءۇشىن قايعىلى زارداپتارعا دەيىن اكەلە­تىندىگىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان ءبىز قۇرىلىس سالاسىنداعى كەمشىلىكتەرگە بارىنشا قاتاڭ قاراۋعا تىرىسامىز. قاجەت بولسا, ورەسكەل كەمشىلىك جىبەرگەن قۇرىلىستاردى قۇلاتۋعا دەيىن بارامىز. ماسەلەن, 2015 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن استانا قالاسىنىڭ اكىمشىلىك سوتىنىڭ شەشىمىمەن زاڭسىز قۇرىلىستى جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن 12 نىساندى ءماجبۇرلى تۇردە قۇلاتۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداندى. اتاپ ايتساق, اكىمشىلىك دەپارتامەنتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اعىمداعى جىلى «با­قىت» اۆتوكولىكتەرگە جانارماي قۇيۋ ستان­سالارىنىڭ ەكەۋىن جانە تۇرعىن ۇيگە جاپسارلاس سالىنعان ءۇيدى ماجبۇرلەپ قۇلاتۋ تۋرالى سوت قاۋلىسى ورىندالدى. مۇنىڭ سىرتىندا, 2016 جىلدان باس­تاپ بەرىلگەن رۇقساتتاردى رەسىمدەۋ نورمالارىن بۇزا وتىرىپ سالىنعان قۇرىلىس نىساندارىنىڭ قايتادان جوندەلىپ قالپىنا كەلتىرىلۋى تۋرالى تالاپ ارىزداردى سوت جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جولداۋ تاجىريبەسى قايتا جاڭعىرتىلدى. ءسويتىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن سوت ورگاندارىنا 31 تالاپ ارىز جولدادىق. قازىرگە دەيىن مۇنىڭ جەتەۋى قاناعاتتاندىرىلدى. زاڭسىز سالىنعان دەپ تانىلعان قۇرىلىستار قايتا بۇزۋعا جاتقىزىلدى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ باسقارما جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەرى ناتيجەسىندە بىرقاتار نىسانداردا قۇرىلىس نور­ما­لارىنىڭ بۇزىلعاندىعى انىق­تال­دى. وسىعان بايلانىستى 3 قۇرى­لىس كومپانياسىنىڭ قۇرىلىس-مون­تاج جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن العان مەملە­كەتتىك ليتسەنزيالارى كەرى قايتارىپ الىن­دى, 5 كومپانيانىڭ جۇمىسى توقتا­تىلدى. قۇرىلىس سالاسىنداعى قادا­عالاۋ جۇمىستارىن تالاپقا ساي ءجۇر­گىزبەگەنى ءۇشىن 32 ساراپشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. مىنە, وسىنداي الدىن الۋ جانە باقىلاۋ شارا­لارىنىڭ ناتيجەسىندە استانا قۇرىلىسىنىڭ ساپاسى جاقسارۋ ۇستىندە دەپ ايتا الامىز. – قۇرىلىس سالاسىنداعى سوڭعى وزگەرىستەر بويىنشا تۇرعىن ۇيلەردى, الەۋمەتتىك نىسانداردى قابىلداعان كەزدە ونى قابىلدايتىن كوميسسيا قۇرامىنا كىرەتىن باقىلاۋشى ورگاندار سانى بۇرىنعىعا قاراعاندا, الدەقايدا قىسقارتىلدى دەپ ەستيمىز. وسى جاعدايدى تۇسىندىرە كەتسەڭىز. مۇنداي وزگەرىستەر تالاپتىڭ بوساڭ­سۋىنا اكەلىپ, قۇرىلىس ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي مە؟ – اتالعان شارا قۇرىلىس سالاسىنداعى كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋ, ونىڭ الدىنان كەزدەسەتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ وتىر. ءسويتىپ, ەندىگى كەزەكتە «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 73-بابىنا سايكەس, سالىنعان قۇرىلىستى پايدالانۋعا ەنگىزۋ ءراسىمىن تەحنيكالىق قاداعالاۋشى, اۆتورلىق قاداعالاۋشى تۇلعالاردىڭ كەلىسىمىمەن قۇرىلىستى جۇرگىزۋشى مەن باس مەردىگەر جۇزەگە اسىرادى. ءسويتىپ, قۇرىلىستى قابىلداپ الۋعا قاتىساتىن مەكەمەلەر سانى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ازايدى. بۇل شارا قۇرىلىس كومپانيالارىنا سالىنعان نىسانداردى پايدالانۋعا تاپسىرۋدا ەداۋىر جەڭىلدىكتەر بەرەتىندىگىن اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, بۇرىن نىساندى پايدالانۋعا قابىلدايتىن مەملەكەتتىك كوميسسياعا 8 مەملەكەتتىك ورگان, ال جۇمىس كوميسسياسى قۇرامىنا 16 مەملەكەتتىك مەكەمە تارتىلاتىن. مەنىڭ ويىمشا, قۇرىلىس نىسانىن پايدالانۋعا ەنگىزۋ ۇدەرىسىن وسىلايشا وڭتايلاندىرۋ ءىسى قۇرىلىس ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەتىن بولادى. نەگە؟ سەبەبى, ءبىز بۇرىن قۇرىلىس نىسانىن قابىلداۋعا بارعان كەزىمىزدە كوزبەن شولىپ وتكەنىمىز بولماسا, ونداعى كەمشىلىكتەردى ءبارىبىر ناقتى ايقىنداي المايتىن ەدىك. تەك ونىڭ تەحنيكالىق قۇجاتتامالارىن تەكسەرۋ ارقىلى بەلگىلەنگەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتقا سايكەستىگىن قاعاز جۇزىندە عانا تەكسەرە الاتىنبىز. ەندى وسى جاعداي وزگەرىپ وتىر. قازىرگى كۇنى كەز كەلگەن قۇرىلىس نىسانىندا باس مەردىگەرمەن بىرگە تەحنيكالىق جانە اۆتورلىق قاداعا­لاۋشىلار ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ, قۇرىلىستى جۇرگىزۋدەگى كەم­شىلىك پەن اۋىتقۋشىلىق ورىن السا, ول بىردەن ايقىندالىپ, دەرەۋ تۇزەتىلەدى. تەحنيكالىق قاداعالاۋشىلارعا قۇرىلىس ساپاسىنا قاتىستى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلادى. جىبەرگەن كەمشىلىگى نەمەسە جاۋاپسىزدىعىنىڭ زارداپتارى بولسا, ونىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. – سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىزدەرگە شاعىمداناتىن ازاماتتار كوپ پە؟ شاعىم تۇسە قالعان جاعدايدا قانداي ارەكەت جاسايسىزدار؟ – بۇگىنگى كۇنى قالادا 200-دەن استام تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ازىرگە ولاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى ءتۇسىپ جاتقان شاعىمدار جوق. ويتكەنى, قۇرىلىس ساپاسى قاداعالاۋشىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا. جالپى, قۇرىلىستىڭ ساپاسىزدىعى جونىندەگى شاعىمدار وسىدان 2-3 جىل بۇرىن پايدالانۋعا بەرىلگەن نىساندارعا قاتىستى بولادى. بۇل شاعىمداردا نەگىزىنەن بۇرىن بايقالماعان اقاۋلارعا قاتىستى اڭگىمەلەر قوزعالادى. مۇنداي شاعىمدارعا قاتىستى ءبىزدىڭ باسقارما جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋدە. شاعىمداردا كورسەتىلگەن فاكتىلەر انىقتالعاندا, قۇرىلىستى جۇرگىزۋشى ۇيىمدارعا ءتيىستى اكىمشىلىك شارا­لار قولدانىلىپ, ورىن العان ولقى­لىقتاردى جويۋ جونىندە ناقتى مەرزىمىن كورسەتە وتىرىپ, تاپسىرما بەرىلەدى. – قازىرگى كۇنى قۇرىلىس سالاسىندا قانداي پروبلەمالى ماسەلەلەر بار دەپ ەسەپتەيسىز؟ وسىعان توقتالا كەتسەڭىز. – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ اكتىلەرىنە سايكەس قاجەتتى رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن قۇرى­لىستار زاڭسىز دەپ تانىلادى. بىراق سولاي بولا تۇرسا دا مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىستى جۇرگىزۋشىنىڭ مەنشىگىندەگى نەمەسە ونىڭ جالعا الىپ وتىرعان جەر تەلىمىندەگى ءوز بەتىمەن جۇرگىزىپ جاتقان زاڭسىز قۇرىلىستارىنا قاتىستى شارالار قولدانۋعا وكىلەتتىگى جوق. مىنە, وسىنداي ولقىلىقتىڭ سالدارىنان قالانىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلىپ جاتادى. سونىمەن قاتار, مۇنداي قۇرى­لىستىڭ ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى دە ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. – بۇل جونىندەگى زاڭدىلىقتاردا نە دەلىنگەن؟ – ماسەلەن, «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى كودەكسىنىڭ 462-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭدى تالاپتارىن نەمەسە ەسكەرتپەلەرىن ورىن­داماعان نەمەسە جەتكىلىكسىز دارەجەدە ورىنداعان قۇرىلىس جۇرگىزۋشىنىڭ قىز­مەتى اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنا وتى­رىپ توقتاتىلادى. وسى كودەكستىڭ 48-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس ونىڭ قىزمەتى تەك سوت شەشىمىمەن بار بولعانى 3 ايعا دەيىن توقتاتىلادى. ەگەر ونىڭ جەر تەلى­مىنە دەگەن ءتيىستى قۇقىعى بولسا, سالعان قۇرىلىسى زاڭسىز بولسا دا بۇزىل­مايدى. زاڭداعى وسى نورمالار قۇرىلىس ءجۇر­گىزۋشىگە ايىپپۇل تولەپ, ءۇش اي وتكەن­نەن كەيىن ورىن العان ولقىلىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرمەستەن, قۇرىلىستى ودان ءارى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ ورگانىنىڭ قۇرىلىس جۇرگىزۋشىنى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە قايتا تارتۋ ۇدەرىسىنە باستاماشى بولۋعا قۇقىعى جوق. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, باسقارماداعى جۇمىس ىستەيتىن كادرلاردىڭ شتاتتىق سانى وزىمىزگە جۇكتەلىپ وتىرعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا ازدىق ەتۋدە. ماسەلەن, ءبىزدىڭ باسقارما شتاتىندا 20 قىزمەتكەر بولسا, سونىڭ ىشىندە 9 مامان, 2000-عا تارتا قۇرىلىس نىسانىنا ءتيىستى تەكسەرۋلەردى جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. ياعني, جۇكتەلىپ وتىر­عان جۇمىس اۋقىمى وتە ۇلكەن. وسى­عان وراي باسقارما جۇمىسىنىڭ ساپا­سىن جاقسارتۋ ءۇشىن شتاتتاعى قىزمەتكەرلەر سانىن كوبەيتسە دۇرىس بولار ەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»