ايىپپۇلدان جابىرلەنۋشىگە پايدا تۇسە مە؟

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VII سەزىدە سويلەگەن سوزىندە, «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارىسىندا زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ ەرەكشە ورنىن ايتىپ ءوتتى. وسىعان وراي قىلمىستىق  ىستەر بويىنشا قۇقىق قولدانۋ تاجىريبيەسىن نازارعا الىپ, قىلمىستىق-قۇقىقتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۇرعىسىندا بىرقاتار ويلارىممەن بولىسكەندى ءجون كوردىم. قازاق حاندىعىنداعى بيلەر تورەلىگى بىتىمگەرشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ نەگىزىن قۇراعانى بەلگىلى. قانداي داۋ بولماسىن بيلەر بايلامىمەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىڭ ششەڭبەرىندە شەشىلگەن. ۇلى دالا زاڭى قازىرگىدەي ازاماتتىق, قىلمىستىق داۋلارعا بولىنبەگەن. بارلىعى بىردەي داۋ دەپ قارالىپ, قازىلار بيلىگى زارداپ شەككەن ادامنىڭ مۇددەسىنەن شىعىپ, كىنالى جاققا قۇن نەمەسە ايىپ تولەتىپ وتىرعان. جازا رەتىندە تاعايىندالعان قۇن مال باسىمەن رەتتەلگەن. اتام قازاق اماندىق-ساۋلىق بىلىسكەندە الدىمەن «مال جانىڭ امان با؟» - دەپ نەگىزسىز سۇراماسا كەرەك. سەبەبى كوشپەلى حالىقتىڭ بۇكىل ءومىر ءسۇرۋ بولمىسى ءتورت ت ۇلىك مالمەن تىعىز بايلانىستى. مالدىڭ كۇيى بولماسا, جاننىڭ دا جاي-كۇيى كىرمەيتىنى اۋەل باستان بەلگىلى. بۇل جاعداي, قازىرگى كەزدە دە اۋىلدىق جەرلەردە, اسىرەسە وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتقان ەلدى-مەكەندەر ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن جوعالتقان جوق. مال باققان قازاق قازىرگى تاڭدا نەشەمە ءتۇرلى كاسىپ تۇرلەرىن دە يگەرىپ الدى. بۇل رەتتە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە مەيىلىنشە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىن دا اتاپ وتكەن ورىندى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭىنا سايكەس مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزگى ساياساتىنىڭ ءبىرى حالىققا وزدەرىنىڭ كاسىبىمەن, شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ. وڭىرلەردە وتكەن كەزدەسۋلەر كەزىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار مالدارىن جايىلىمدا باعا الماي, ءبىرشاما قيىندىقتار كورىپ جۇرگەندىگى وتكىر كوتەرىلگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار مال ۇرلىعى ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارتقان-دى. بۇگىندە مال ۇرلىعى قوعامدىق پروبلەماعا اينالىپ وتىرعانىن نەسىنە جاسىرايىق. اسىرەسە, تۇراقتى جۇمىسى جوق اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. قازىرگى قولدانىستاعى قىلمىستىق كودەكس وسى 25 جىلدا بىرنەشە رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى باستان كەشتى. ەڭ باستى ايتا كەتەتىنى, قىلمىستىق قۇقىقتىق پرينتسيپتەر سول باياعى كەڭەستىك داۋىردەگى ساياساتتىڭ اياسىندا قالىپ وتىر. ارينە, كەڭەستىك ۇكىمەت  كەزىندە مەملەكەتتىك مەنشىك قالىپ, جەكە مەنشىك تەك ءفورمالدى تۇردە قارالدى. وندا دا ماردىمسىز بولدى. سوندىقتان بارلىق قۇقىقتىق زاڭناما ساياساتىنىڭ باستى باعىتى تەك سوتسياليستىك مەنشىكتى قورعاۋدى قاراستىردى. بۇگىنگى تاڭدا   قىلمىستىق قۇقىقتىق ساياساتتى, ونىڭ ىشىندە مەنشىككە قارسى قىلمىستار بويىنشا جازالاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كۇن تالابى دەپ ويلايمىن. جازا  - ماجبۇرلەۋ شاراسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەكى ماڭىزدى ماقساتتى كوزدەۋى ءتيىس. ءبىرىنشىسى - ول ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, ياعني جابىرلەنۋشىگە كەلگەن زالالدى ءوندىرۋ. ەكىنشىسى - سوتالۋشىنىڭ جەكە باسىنا, جاساعان قىلمىسىنىڭ اۋىرلىعىنا قاتىستى قابىلداناتىن شەشىم. ال قازىرگى جاعدايدا قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكسكە سايكەس مەنشىككە جاسالعان قىلمىستان كەلگەن زالالدى ءوندىرۋ ول جابىرلەنۋشىنىڭ وزىنە عانا تيەسىلى پروبلەما. سوت تاجىريبەسىندە جابىرلەنۋشىلەر كەلگەن زالالدى تالاپ ارىز ارقىلى وندىرۋدە. ال سوت شەشىمىنىڭ اتالعان ازاماتتىق ىستەر بويىنشا ورىندالۋ بارىسى ستاتيستيكا بويىنشا وتە از. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سوت ۇكىمى جابىرلەنۋشىگە كەلگەن شىعىندى ءوندىرۋدى قاراستىرمايدى. سەبەبى قىلمىستىق كودەكستىڭ تالابى بويىنشا جابىرلەنۋشىنىڭ شىعىنىن وتەۋ جازا تۇرىنە كىرمەيدى. جابىرلەنۋشىگە كەلگەن زالالدى ءوندىرۋ تەك قانا سوتتىڭ جازا تاعايىنداۋى كەزىندە جازانى جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعان. ال كەرىسىنشە كىنالى ادام جابىرلەنۋشىگە كەلگەن شىعىندى وتەمەسە ول اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلارعا كىرمەيدى. قازىرگى تاڭدا, سوت تاعايىندايتىن جازا, سونىڭ ىشىندە ايىپپۇلدان جابىرلەنۋشىگە كەلىپ كەتەتىن پايدا شامالى. ويتكەنى جازا تۇرلەرىنەن قاراستىرىلاتىن قارجى مەملەكەت قازىناسىنا تۇسەدى. وسى جوعارىدا اتالىپ وتكەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە كىنالى, ياعني سوتتالعان ادامنىڭ ءبىرىنشى جابىرلەنۋشىگە ەمەس, سوت جازاسىن ورىنداۋعا مۇددەلى بولاتىنىن ايعاقتايدى. كەرىسىنشە ول جابىرلەنۋشىنىڭ زالالىن وندىرۋگە مۇددەلى ەمەس جانە وندىرمەي ودان قۇتىلىپ كەتۋگە مۇمكىنشىلىگى بولادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيا نەگىزىندە مەملەكەت قورعاۋىنا الادى دەسەك, وندا ازاماتتاردىڭ مەنشىگىنە قارسى قىلمىستان جازا رەتىندە تۇسەتىن قارجى مەملەكەتكە ەمەس, جابىرلەنۋشىنىڭ زالالىن وندىرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ال بۇل جاعداي جالپى ينۆەستيتسيانىڭ (ىشكى جانە سىرتقى) ەل ەكونوميكاسىنا ات سالىسۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وسى اتالعان ماسەلەلەر الداعى ۋاقىتتا زاڭنامالىق دەڭگەيدە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر تۇرىندە قولداۋ تاۋىپ جاتسا, ول, بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتادى. قۇقىقتىق ورگاندار مەن سوت سالاسىندا جەمقورلىقتىڭ ازايۋىنا دا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. ماڭسۇرحان ماحامبەتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى