نۇرلى جۇرەك

وسىناۋ جاقسى اعانى ەسكە العاندا ويىما باقىتقا كەنەلتەتىن ەڭبەك دەگەن ۇعىم ورالادى. ويتكەنى, ءمۇسىمحان قابىلتاي ۇلى شىن مانىندە باقىتتى عۇمىر كەشتى. تۋعان ەلىنىڭ قاجەتىنە جاراپ, ادال ەڭبەك ەتىپ, تەر توكتى. وتباسىنىڭ مەرەيىن تاسىتىپ, جار قۇشىپ, بالا ءسۇيدى. اعايىن-تۋعان, دوس-جاراندارىنىڭ ورتاسىنا سىيلى بولدى. وسىنداي دارەجە-اتاق وعان وڭاي كەلمەدى. اتپال ازاماتتىڭ ومىرباياندىق دەرەگىنە كوز جىبەرسەك, زاپىراندى 37-دە جامبىل وبلىسىنىڭ بۇرىنعى كراسنوگور اۋدانىندا تۋعانىن كورەمىز. وسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىن 1960 جىلى تەحنيك-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن جامبىل اۋدانىنىڭ «روسلاۆل» كەڭشارىنداعى №3 بولىمشەدە مەحانيك بولۋدان باستايدى. ديحان-مەحانيزاتورلار­دىڭ جۇ­­­­­­مىسى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە استە تولاستامايدى. ءبىر-ءبىرى­مەن جالعاسىپ جاتادى. ىستەن شىق­قان تەحنيكانى جوندەۋ, قاتارعا قوسۋ ءۇشىن جاس مامان كۇندىز-ءتۇنى دامىلدامادى. ەكى جىلدا ونىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, ينجەنەر-باقىلاۋشى, ماشينا-تراكتور جوندەۋ شەبەرحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, شارۋاشىلىقتىڭ باس ينجەنەرلىگىنە دەيىن جو­عارىلاتىلادى. وندىرىستەن قول ۇزبەي 1971 جىلى ءبىر كەز­دەگى ارمانى بولعان قازاق­تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىنىڭ ينجەنەر-مەحا­نيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بىتىرەدى. بۇدان كەيىنگى ءومىر بەلەستەرى العا ۇمتىلۋ, ءوز باعى­تىنان اداسپاي, ەلگە ادال قىز­­مەت ەتۋمەن جالعاسقانىن كورەمىز. ءمۇسىمحان قابىلتاي ۇلى باس ينجەنەرلىكتەن كەيىن الما­تى وبلىسىنداعى «كازسەل­حوز­­تەح­نيكا» اۋدانارالىق ءبىر­لەس­تىگى باسقارماسىنىڭ باس­تىعى, جامبىل اۋدانىنداعى مىڭباەۆ اتىنداعى تاجىريبە شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى, اقسەڭگىر تاجىريبە شارۋا­شىلىعىنىڭ ديرەكتورى, جام­بىل اتىنداعى كەڭشار ديرەكتورى, «روسلاۆل» قوي ءوسىرۋ كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, جامبىل اتىنداعى جىلقى زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىندە ساتىلاپ ءوسىپ, ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتىپ, شىڭدالىپ, حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوستى. اۋدان, وبلىس باسشىلارى ونى ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى, ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشى بولعاندىقتان ءاردايىم ەكونوميكاسى تۇرالاعان شارۋاشىلىققا جىبەرىپ وتىردى. ول 1992-1996 جىلدارى تال­عار اۋدانىنداعى «كەربۇلاق» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, 1996-2002 جىلدارى جامبىل اۋدانى, «بەرىكتاس» كووپەراتيۆىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمدارىن دا ابىرويمەن اتقاردى. حالىقتىڭ سەنىمىنەن شىعىپ, شارۋاشىلىق جۇگىن العا سۇيرەدى. قاي كەزدە دە توككەن تەردىڭ وتەۋى بولادى. وسىلايشا, ءمۇسىم­حان قيسىقوۆ قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن اۋىلشارۋاشىلىق قىز­مەتكەرى اتاندى. كەڭەستىك كەزەڭدە كوكپ ءححVىىى سەزىنىڭ دەلەگاتى بولدى. ءاربىر جۇمىس نىسانىن ءجىتى قاداعالاي بىلەتىن تالاپكەر باسشى ءمۇسىمحاننىڭ تاربيەسىمەن شىڭدالعان سول كەزدەگى جاستار اراسىنان ءسۇزىلىپ شىققان سانالى جىگىتتەر بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ءوز ورىندارىن تاۋ­ىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. جالپى, سول كەزدەگى شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ جاڭاشىل باستامالارىنا جۋرناليست رەتىندە تاڭداناتىن ەدىم. ەگىن وراعى, مال ازىعىن دايىنداۋ, قىسقا دايىندىق, ءتول الۋ جانە باسقا جىل مەزگىلدەرىندە ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ جاتاتىن ناۋقانداردا وداقتىق, وبلىستىق, اۋداندىق اۋىسپالى قىزىل تۋلار تاپسىرىلىپ, جارىس جەڭىمپازدارى جەتى سايىن, اي سايىن, جىل اياعىندا ماراپاتتالاتىن. روسلاۆلدىكتەر سونداي ساتتەردە ۇنەمى كوش باسىندا جۇرەتىن. ۇزىن بويلى, كەڭ جاۋىرىندى ازاماتتىڭ تۋرا سويلەيتىن مىنەزى, ەڭبەكقورلىعى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى استاسىپ, وسىنداي شارالار بارىسىندا ونى بيىككە كوتەرەتىن. اۋدان باسشىسى 1987 جىلى توزىعى جەتكەن مالشى ۇيلەرى مەن مال قورالارىن ساپالى جوندەۋدى شارۋاشىلىق باسشىلارىنا قاتاڭ تاپسىرىپ, ارنايى ايلىق جاريالاندى. «روسلاۆل» كەڭ­شارى اۋداننان شالعاي ورنالاس­قاندىقتان قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاسۋ مەن جەتكىزۋگە قى­رۋار قارجى كەرەك بولدى. سول كەزدىڭ وزىندە قارجىنى ەسەپتەۋ, ۇنەمدەۋ قاتاڭ باقىلاناتىن. سوندىقتان باسشىلار تىعىرىققا تىرەلدى. وسى تىعىرىقتان جول تاۋىپ, جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءتيىمدى پايدالانعان شارۋاشىلىق ديرەكتورى ءمۇسىم­حان قيسىقوۆ قىسقا مەرزىمدە مالشى ۇيلەرى مەن مال قورالارىن, مونشا سالىپ, ارىپتەستەرىنە ونەگە كورسەتتى. وزىق تاجىريبەمەن تانىسۋ ءۇشىن بارلىق كولحوز, سوۆ­حوز باسشىلارى ماتىبۇلاق اۋى­لىنا جول تارتتى. شولەيتتى ايماق, قۇم سۋىرعان دالا جولىمەن ءبىر بەلدەن اسىپ, ەكىنشىسىنە كوتەرىلەمىز. الدىمىزدان تاپ-تۇيناقتاي سالىنعان شوپان ءۇيى شىعادى. جۇمىرتقاداي اپپاق قۇرىلىستى شوپان ءۇيى دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. قارسى بەتتەگى ۇزىننان ۇزىن سالىنعان مال قوراسى قانداي قىس قاھارىنا دا توتەپ بەرەتىندەي. تولگە ارنالعان ورىندارى دا بار. تاجىريبەلى دەگەن ديرەكتورلار العاشىندا ك ۇلىپ كەلسە, قۇرىلىستى كور­گەننەن سوڭ وسى ءادىستى پايدالانىپ, جۇزدەگەن مالشى ۇيلەرى مەن مال قورالارى جاڭاردى. «قيسى­قوۆتىڭ تاجىريبەسىنىڭ» وسىلايشا اۋدان, وبلىسقا تاراعانىن ءالى ۇمىتپايمىن. ءمۇسىمحان قابىلتاي ۇلى 1989 جىلى مال قىستاتۋدى ويدا­عىداي وتكىزگەنى, اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ساتۋداعى قول جەتكىزگەن تابىس­تارى ءۇشىن بۇكىلوداقتىق دارە­جەدەگى باس جۇلدەنى جەڭىپ الىپ, ەڭبەگى اقتالدى. وعان قوسا قو­ماقتى اقشا­لاي سىيلىققا يە بولدى. بۇل حالىقتىڭ مەرەيىن ءوسىردى. جاقسىنىڭ شاراپاتىمەن اعا شوپاندار الماساي نۇرلانعازيەۆ پەن سالەم سۇرتاەۆ جانە باسقالارى ماراپاتتالدى. ومىراۋلارىنا وتان ناگراداسىن تاقتى. وزاتتار كەزەكسىز اۆتوكولىك ءمىندى. ول كەزدە قازىرگىدەي, اۆتو­كولىككە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەت­پەيتىن. ونى تەك ەڭبەكتەگى جو­عارى جەتىستىكتەرىمەن عانا الاتىن. وتىز جىلدان استام ىرگەلى شارۋاشىلىقتاردى باسقارىپ, ۇلكەن شاڭىراقتىڭ باقىتىن شالقىتقان جان جايلى «ەل ءۇمىتىن ەر اقتار» دەگەن ەستەلىك جيناقتى پاراقتاپ وتىرمىن. وندا تۋعان جەرگە تۋىن تىككەن ازاماتتىڭ حالقىنا, اتا-اناسىنا, ۇرپاعىنا, زامانداستارى مەن دوستارىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى كەڭىنەن ءسوز بولىپتى. جانە ءمۇسىمحان قيسىقوۆپەن ءار جىلدارى بىرگە ەڭبەك ەتكەن ءارىپ­تەستەرى, بەلگىلى تۇلعالار پىكىرلەرىن تەبىرەنە جازىپتى. دانا حالقىمىز ادامگەر­شىلىككە قاتىستى ءۇش ساۋاپتى اتاپ ايتقان. ول – شولگە قۇدىق قازعان, وزەنگە كوپىر سالعان, جولعا اعاش ەككەن, دەپ كەلەدى. ازاماتتىڭ ازاماتىنا عانا ءتان بۇل قاسيەتتەر ءمۇسىمحان قا­بىل­تاي ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستا­نى­مىنا اينالىپ, ومىرىندە ونى تولىق جۇزەگە اسىرعان جان­داردىڭ قاتارىنان سانالادى. ماتىبۇلاقتىڭ كوك­تەۋى مەن قىس­تاۋىنا قۇدىق تا قازدىردى, كوپىر دە سالدى. بۇگىنگى ءماتىبۇ­لاق اۋىلى تانىماستاي ءساۋ­لەتتەنسە, ونداعى تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك-مادەني ورىندار ازاماتتىڭ باستاماسىمەن تۇر­عىزىلعان. جايقالعان جاسىل جەلەكتى تال-تەرەكتەر ونىڭ باسشىلىعىمەن, بىرقاتارى ءتىپتى ءوز قولىمەن وتىرعىزىلعان. شا­رۋاشىلىق تاسىلمەن سول جىلدارى 60 تۇرعىن ءۇي, اسحانا, 320 ورىندىق بالاباقشا, تاعى باس­قا قۇرىلىستار بوي كوتەرگەن. قۇر­مەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شى­ققاننان كەيىن بالالارىمەن كەڭەسىپ, ماتىبۇلاقتا ءوز قار­جىسىنا كۇمبەزى كوك تىرە­گەن اللانىڭ ءۇيىن تۇرعىزىپ, جەر­لەستەرىنىڭ يگىلىگىنە بەردى. مەشىت ارعى اتالارى كەبەكباي ءبيدىڭ اتىمەن اتالادى. دانىشپان اباي ايتقان «اكەڭ­نىڭ عانا بالاسى بولما, ادام­نىڭ بالاسى بول» دەگەن دا­نالىق وسيەتكە ساي ءومىر سۇرگەن, ۇلاعاتتى ۇل-قىز وسىرۋگە دەن قويعان حالىقتىڭ وكىلىمىز. مىنە, قازاقتىڭ سونداي پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى 2011 جىلى مىنا ءفاني دۇنيە­­دەن وتكەن ءمۇسىمحان اعا مەن وتاعا­سىنىڭ سوڭىنان ساعى­نى­شىن ارقالاپ كەتكەن ءباتيما جەڭ­گەي ەدى. «ەل ءۇمىتىن ەر اقتار, ەر اتا­عىن ەل ساقتار» دەگەن اقيقات بار عوي. سول ايتقانداي, ءۇمىتىن اقتاعان ازاماتىن ەسكە الىپ, ۇزىن­اعاش اۋىلىنداعى ءبىر كوشە ءمۇسىمحان قيسىقوۆتىڭ اتىمەن اتاۋ جايى ويلاستىرىلۋدا. بۇل دا ازاماتقا دەگەن ءبىر قۇرمەت دەسە بولادى. ءيا, ول وتىزىندا وردا بۇزدى, قىرقىندا قىر اسىپ, قامال الدى. حالقىنا, تۋعان ەلىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, ۇلگى-ونەگەنىڭ, بيىك ادام­گەرشىلىكتىڭ, ءتالىم-تاربيەنىڭ ۇلگىسى بولعان اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ تۇلعاسى بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءۇشىن ءاردايىم ونەگە بولىپ قالا بەرمەك. كۇمىسجان بايجان, مادەنيەت قايراتكەرى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى