زورلىق-زومبىلىق ادام قۇقىن اياققا باساتىندار تاراپىنان جاسالادى

كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندە پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكونىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ وزەكتى پروبلەمالارى» دەگەن تاقىرىپتا ۇكىمەت ساعاتى بولدى. وندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالىپ, تالقىعا سالىندى. وتىرىستى اشقان ۆيتسە-سپيكەر ەلىمىزدىڭ مەملە­كەت­تىك وتباسىلىق ساياساتى تۇر­مىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زوم­بى­لىقتى توقتاتۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن جەتىل­دىرۋگە باعىتتالعانىن, پرەزي­دەنت ن.نازارباەۆتىڭ جولداۋ­لارىندا وسى ماسەلەنىڭ اتاپ اي­تىلعانىن, بۇل تاراپتا 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن جەت­كىزدى. ال 2016 جىلدىڭ 6 جەلتوق­سانىندا پرەزيدەنتتىڭ جارلى­عىمەن «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنداعى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياساتتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» دا بەكىتىلگەنى اتالدى. «بۇگىنگى تاڭدا وسى زاڭدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 7 رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ماسەلەلەر بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەكى رەت باستا­ماشىلىق جاساعان زاڭ جوبا­لارى قارالدى», – دەدى ۆ.بوجكو. سونىمەن قاتار, تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا ۇشىراعان­دارعا ارنالعان ارناۋ­لى الەۋ­مەتتىك جاردەمدەردىڭ ستاندارتى ازىرلەنگەنى, ونى تولەۋ ءۇشىن وب­لىستىق بيۋدجەتتەرگە 3 جىلعا 500 ملن تەڭگە, سونداي-اق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا دا وسىنشا قاراجات بولىنگەنى ايتىلدى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇ­­حان­بەت قاسىموۆتىڭ بايان­داماسىن­دا «تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى», «قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» اتتى ارنايى زاڭدار قابىلدانعاننان كەيىن زورلىق-زومبىلىقتى قۇرىقتاۋ ءىسى بو­يىنشا جاعداي ءبىرشاما تۇزەلىپ, وڭ سيپات العاندىعى كولدەنەڭ تارتىلدى. سونىڭ ىشىندە وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزۋشىلاردى ۋاقىتشا كوشىرۋ (ونىڭ باسقا تۇرعىن-جايى بولعان جاعدايدا), 1 جىلعا دەيىن ۇيدە الكوگول مەن ەسىرتكى زات­تارىن تۇتىنۋعا جانە تاعى باس­قا جاعدايلارعا تىيىم سالۋ ءمۇم­كىندىكتەرى ەنگىزىلگەنى ءسوز بولدى. «قابىلدانعان زاڭدى شارالار ەلىمىزدەگى تۇرمىستىق قىلمىس دەڭگەيىن جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 10 پايىزعا تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. وتباسىلىق, تۇر­مىستىق دەڭگەيدەگى قىلمىسقا قارسى كۇرەس ماسەلەسى بالالاردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىقتان قورعاۋ, قىلمىستان ساق­تاندىرۋ ماسەلەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى», دەي كەلىپ, مينيستر بۇگىنگى تاڭدا پولي­تسيا­نىڭ پروفيلاكتيكالىق ەسەبى­نە 16 مىڭنان استام بالاسى بار 12 مىڭ قولايسىز وتبا­سى ءتىر­كەل­­گەنىن, ال وتكەن جىلى بالا ءتار­بيەسىنە قاتىستى مىندەت­تەرىن ورىن­داماعانى ءۇشىن شا­مامەن 5,5 مىڭ اتا-انا اكىم­شىلىك جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىل­عانىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ قورى­تىن­دى­سىندا ق.قاسىموۆ مۇن­داي قىل­مىستاردىڭ الدىن الۋ كوپ جاع­دايدا جەرگىلىكتى ماڭى­زى بار الەۋمەتتىك ماسەلە­لەردىڭ شەشىلۋىنە بايلانىس­تى ەكەنىن, سوندىقتان ءىىم بولاشاقتا بۇل ماسەلەلەردى شەشۋگە ايماقتاعى اكىمدەر باسشىلىق جاسايتىن, سونداي-اق, قوعامدىق قۇرىلىمدار, ۇكى­مەتتىك ۇيىمدار جانە تۇرعىن­داردىڭ ءوزى باسقاراتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىن­شا وڭىرلىك كوميسسيانىڭ ءمۇم­كىن­دىكتەرىن بەلسەندىرەك پايدا­لانۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. ۇكىمەت ساعاتىندا قارال­عان ماسەلە بويىنشا قوسىمشا بايان­دامانى زاڭناما جانە سوت-قۇ­قىقتىق رەفورما كومي­تەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءاب­دىروۆ جاسادى. ول كوميتەت­تىڭ پروفيلاكتيكالىق سۋبەك­تىلەردىڭ قۇقىق قولدانۋ ءتاجى­ريبەسىنە تالداۋ جۇرگىزىپ, داع­دارىس ورتالىقتارىنىڭ, قورلار­دىڭ الاڭدارىندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن قوعامدىق ۇيىم­داردا ساراپتامالىق كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قول­دا­نىستاعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ تالاپ ەتىلەتىنىنە كوز جەتكىزگەنىن مالىمدەدى. «پروفيلاكتيكا سۋبەك­تىلە­رىنىڭ تاجىريبەسى دە تۇبەگەيلى جاق­­سارتۋدى تالاپ ەتەدى. باس پرو­­كۋراتۋرا بىرنەشە اي بويى «وتباسىندا زورلىق-زومبى­لىقسىز قازاقستان» اتتى اۋ­قىم­دى جوبانى جۇرگىزىپ وتىر­عانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وتباسى ينستيتۋتى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ىرگەسىن قالايتىن نەگىزدەردىڭ ءبىرى دەگەن ۇعىمعا سۇيەنسەك, بۇل ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دە نەگىزى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان وتبا­سى ينستيتۋتىنىڭ جاي-كۇيى سترا­تەگيالىق پەرسپەكتيۆادا مەم­لەكەت تاراپىنان دا, بۇكىل ازا­ماتتىق قوعام تاراپىنان دا ۇنەمى نازاردا بولۋعا ءتيىس», دەدى دەپۋتات. ودان ءارى شەشەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى انالار كەڭە­سىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2015 جى­لى ەلىمىزدە نەكەسىز تۋعان 72 مىڭ بالا, 400 مىڭنان استام جال­­­عىز­ىلىكتى انا, 60 مىڭنان اس­تام جال­عىزىلىكتى اكە بار ەكەنىن جەت­كىزدى. «جەتىم بالالار ساناتىندا 31مىڭ بالا بار. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بو­يىنشا بالالار ۇيلەرىندە 6 436 بالا تاربيەلەنەدى. وسى سالاداعى ۇدەرىستەردىڭ قالىپتاسۋ شارتتارىن, سەبەپتەرىن, ءوزارا بايلا­نى­سىن ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەۋ قاجەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەشەن­دى تالداۋ جانە جۇيەلى تۇردە جۇمىس جۇرگىزبەسە بولمايدى. الايدا, بۇگىندە, بۇل ءمىن­دەت­تى پارلامەنت تە, سونىمەن قاتار, مەم­لەكەتتىك ورگاندار دا ءبىر­قاتار سەبەپتەر بويىنشا ءتيىسىن­شە ات­قارماي وتىر», – دەي كەلىپ, ول وسى سەبەپتەردى دە سانامالاپ بەردى. باياندامانى تالقىلاۋعا قاتىسقان دەپۋتاتتار اراسىندا زاعيپا باليەۆا بەيىمدەۋ ورتالىقتارىندا تۇرمىستىق داعدارىسقا ۇشىراعان وتباسى مۇشەلەرىمەن پسيحولوگتاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن اتادى. سونىمەن قاتار, ول تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان وتباسىلاردى قورعاۋ جۇمىستارىمەن بۇگىنگى تاڭدا 24 ۇەۇ اينالىساتىنىن جەتكىزە كەلىپ, ولاردىڭ جۇمىس تيىمدىلىگى ۇكىمەتتىك ورگانداردان اناعۇرلىم ارتىق ەكەندىگىن ايتتى. سوندىقتان تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقتارعا قارسى كۇرەستە بارلىق كۇشتەردى, كەيبىر شەت ەلدەردەگى سياقتى, ءبىر ورتالىققا توعىستىرىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن كولدەنەڭ تارتا كەلىپ, ولاردى بارلىق اۋدان, وبلىس ور­تا­لىقتارىندا دا اشۋ قاجەت­تىگىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ قورى­تىن­دىسىندا ول وسى ىسپەن اينالىساتىن ارنايى مەملەكەتتىك ورگان قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتات باقىتگۇل حامەنو­ۆانىڭ سوزىنەن بۇل ءىستىڭ ءمان-جايىن جاقسى بىلەتىنى بايقالدى. «بۇگىنگى كۇنى ايەلدەر مەن بالالارعا قارسى جاۋىزدىق ارەكەتتەر وتە كوبەيىپ كەتكەن. بىلتىر عانا وسىنداي 140 مىڭعا جۋىق وقيعا تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە ءجابىر كورۋشى ايەلدەردىڭ 80-گە جۋىعى وزىنە ءوزى قول جۇمساعان. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ايەلگە قارسى جاسالادى. ءۇيدىڭ شامشىراعى بولاتىن ايەل ادامعا قارسى جاسالاتىن جاۋىزدىقتى كورگەن بالانىڭ وسە كەلە, اكەنىڭ وزبىرلىعىن قايتالاماسىنا كىم كەپىل؟ بۇل جابىرلەنۋشىنىڭ قۇقىعىن عانا تاپتاماي, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ تالابى مەن تىلەگىنە دە بالتا شابادى ەمەس پە», دەدى ول. ءوزىنىڭ ۇسىنىمدارى اراسىندا دەپۋتات اۋداندار مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى تۇرمىستىق جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋ بولىمشەلەرى بەلگىلى تۇراعى جوق ادامدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنىڭ جانىنان اشىلعانىن ايتا كەلىپ, ەندى وسى بولىمشەلەردى دەربەس ورتالىق رەتىندە قۇرىپ, ءوز جارعىسىمەن جۇمىس ىستەيتىندەي ەتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ۇكىمەت ساعاتىنا ءىىم, باس پروكۋراتۋرا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, وڭتۇستىك قا­زاق­ستان, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭ­­عىستاۋ, قاراعاندى جانە شى­عىس قازاقستان وبلىستارى­نىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەت­­كەر­لەرى, سونىمەن قاتار, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى قاتىستى. وتىرىس قورىتىندىسى بو­يىنشا, دەپۋتاتتار تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان ءتيىستى ۇسىنىمدار قابىلدادى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»