الەمگە ايگىلى جۇيرىك, ەۋروپا كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى, كەڭەس وداعىنىڭ بىرنەشە مارتە چەمپيونى ءارى رەكوردشىسى, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى ءامين تۇياقوۆ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقتى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى مەرەيتوي يەسىن قۇتتىقتاي وتىرىپ, وقىرمان نازارىنا تومەندەگى سۇحباتتى ۇسىنادى.
– اعا, ءومىر جۇيرىك اتتاي زۋلاپ بارادى. تىزگىن بەرمەس تىرلىكتىڭ كەيبىر شۋاقتى ساتتەرىن قايتا جاڭعىرتىپ كورسەك.
– ە, ءىنىم, تاعدىرعا ريزامىن. ءومىر جولىما سارالاي قاراسام, اللانىڭ نىعمەتىنە بولەنگەن پەندەنىڭ ءبىرى بولىپپىن. سوقتىقپالى-سوقپاقسىز كۇندەردىڭ ءبارىن ساتسىزدىك دەۋ قاتە شىعار. شىڭدالىپ, شيرىعۋ ءۇشىن ول دا كەرەك. كەشە, 90-جىلداردىڭ باسىندا ەلەۋسىزدەۋ, كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە قوڭىرقاي عانا تىرلىك كەشىپ ءجۇر ەدىم. تاعدىردىڭ جازۋىمەن سول كەزدەگى سپورت ءمينيسترى قاراتاي تۇرىسوۆ اعا قامقورلىعىنا الدى. «سەنىڭ قاتارداعى باپكەر بولىپ جۇرگەنىڭ جاراسپايدى», دەپ ءاي-شايعا قاراتپاي جەڭىل اتلەتيكادان قازاقستان قۇراماسىنىڭ باس جاتتىقتىرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندادى. «قاجىمۇقان» قورى اياسىندا وزدەرى ۇيىمداستىرعان كەشكە ادەيى كەلىپ, مەنىڭ ەكراندا جاڭعىرعان جەڭىسىمە كوزىنە جاس الىپ قۋاندى. تالاي مينيسترمەن دامدەس,ۇزەڭگىلەس بولدىق. قازاعىنىڭ جەڭىسىنە جىلاعان مينيسترلەر تىم سيرەك.
– قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعانىڭ دا ءسىز دەگەندە كوڭىلى الابوتەن ەدى...
– سەيداعاڭ بولمىسى بولەك ازامات ەدى عوي. ءدال سول كىسى ءتارىزدى سپورت تاقىرىبىن مولدىرەتىپ, توگىلدىرىپ جازعان كىم بار؟! ول – كىسى قازاقتىڭ نامىسى ءۇشىن تۋعان ادام. ءالى ەسىمدە, قاشاعان جىراۋدىڭ مەرەيتويىنا ماڭعىستاۋعا بىرگە باردىق. جەرگىلىكتى شەكپەندىلەر زىر جۇگىرىپ ءجۇر. داستارقاننىڭ ەڭ تورىنە سەيداعاڭدى شىعاردى. سوندا سەيداعام وبلىس اكىمى نوۆيكوۆقا جانە جەرلەستەرىمە قاراتىپ: «سىزدەردىڭ الپەشتەپ, ايالاپ كۇتەتىن ادامدارىڭ مىنا ءامين تۇياقوۆ. وسى وڭىردە ءوسىپ-ءونىپ, بارشا قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. بىلە بىلسەڭدەر, ءتور اميندىكى ەدى», دەدى شىنايى كوڭىلدەن. مىنە, قاراعىم, تاعدىردىڭ القاۋىمەن وسىنداي اعالاردىڭ ىقىلاسىنا بولەندىم. «ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە دۇنيەگە كەلگەن سەيداعاڭ سوناۋ كاسپيدىڭ جاعاسىندا كىندىك قانى تامعان مەنى تۋعان باۋىرىنان كەم كورگەن جوق.
– اعا, اڭگىمە جەلىسى ءسىزدىڭ عاجاپ جەڭىستەرىڭىزدى ءوز جەڭىسىنەن كەم كورمەگەن, كەرەك دەسەڭىز, ءسىز توپ جارعان كەزدەردى ءومىرىنىڭ شۋاقتى ساتىنە بالايتىن ەل اعالارىنا قاتىستى ءوربىپ جاتىر. «جاقسى ات اياقتان قالادى» دەمەكشى, ءسىزدىڭ قوس جامباسىڭىز سىرقىراعان كەزدە شەراعام, ەلگە قادىرلى شەرحان مۇرتازا قۇزىرلى ورىندارعا حات جازىپ, شىر-پىر بولدى دەگەندى ەستيمىز.
– ءيا, ونداي جاعداي باستان ءوتتى. داۋلەسكەر كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ مەنىڭ اياقتان قالا باستاعانىمدى ەستىپ, وبلىس باسشىلارىنا, بەلدى ۇيىمدارعا حات جازايىق, دەپ ۇسىنىس تاستادى. مەن باس تارتتىم. ول ايتقانىنان قايتپاي, شەرحان اعاعا, جوعارى سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى اسقار اسۋباەۆقا, ۇزاق جىل الماتى ساۋلەت-قۇرىلىس ينتيتۋتىن باسقارعان پاۆەل اترۋشكەۆيچكە قول قويعىزىپ, ءبىراز جەرگە جولدادى. سونىڭ ناتيجەسىندە «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان بالعىمباەۆ قولۇشىن سوزدى. سودان 2000 جىلى بەيجىڭدە ەكى جامباسىما بىردەي وتا جاسالدى. سول ساپاردا قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەلشىسى بولعان قۋانىش سۇلتانوۆ كوپ جاردەم بەردى. ول كىسىگە تىلەكتەس ءىنىم كوبەس اقىلباەۆ حابارلاسقان ەكەن. سۇلتانوۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ەلشىلىكتىڭ جىگىتتەرى كۇن قۇرعاتپاي كەلىپ تۇردى. قۋانىشتىڭ ءوزى ارنايى قويىن سويىپ, زايىبىمەن بىرگە كەلىپ كەتتى. مەن سول جاقتا ەمدەلىپ جاتقاندا ءابىش كەكىلباەۆ ەلشىلىككە «بەيجىڭدەگى اۋرۋحانادا ءامين تۇياقوۆ جاتىر», دەپ جەدەلحات جولداپتى. جات جەردە باۋىرلاردىڭ دەمەۋى بولەك بولادى ەكەن. وسى ازاماتتاردىڭ بارىنە العىسىم شەكسىز.
– ءسىزدىڭ ادەبيەتكە دە قۇمار ەكەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز.
– ادەبيەتكە دەگەن ماحاببات بالا كەزدەن, اجەم ماقپالدىڭ باۋىرىندا الاڭسىز ەركەلەگەن كۇندەردەن باستالدى. اجەم ماقپال, م ۇلىكباي اتام ناعىز دالا فيلوسوفتارى ەدى عوي. ماعان «قوبىلاندى», «ەدىگە باتىر», «ەر تارعىن» جىرلارىن وقىتقىزىپ, سوڭىنان ءوزدەرى سول تاقىرىپتا اڭگىمە ءوربىتىپ, باتىرلىق, ەرلىك, ادامگەرشىلىك جاعىنا تەرەڭدەتە وي جۇگىرتىپ جاتاتىن. مەن قاتتى تاڭ قالۋشى ەدىم.
سوعىستىڭ الدىندا لاتىن ءالفاۆيتى قولدانىلدى عوي. مەن مەكتەپكە بارماستان بۇرىن لاتىن ارىپتەرىن ۇيرەنىپ العانمىن. اجەم ۇيرەتتى. زەرەكتەۋمىن, تەز قاعىپ الامىن. ءبىراز قيسسا-داستانداردى جاتقا سوعاتىنمىن. قازىر ءبارى ۇمىتىلدى عوي. اۋىز ادەبيەتىنە ءبىرشاما قۇمار بولدىم. ەسەيە كەلە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «جۇمباق جالاۋىن», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۋرلياندياسىن» بەرىلە وقىدىم. سودان باستاپ قولىم قالت ەتسە, كىتاپ وقۋ ادەتكە اينالدى.
مارشال ابدىحالىقوۆ, اكىم تارازي, مۇحتار ماعاۋين, قاليحان ىسقاقوۆ, ورالحان بوكەەۆ, ءساتىمجان سانباەۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, تولەن ابدىكوۆتەردىڭ شىعارمالارى جانىما جاقىن. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ «ارباعان مەنى ءبىر سيقىر» كىتابى قانداي, شىركىن! ول كىسىنىڭ جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ وليمپيادا چەمپيونى اتانعان ساتتەگى اڭگىمەسى كەرەمەت اسەرلى. ال سەرىك قوناقباەۆقا وليمپيادا التىنى بۇيىرماعان وقيعاعا «سوڭىنان قوس ات ءمىنىپ قۋسام با ەكەن؟» دەپ تاقىرىپ قويىپتى.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا جالعىز مەن ەمەس, ءجۇز مىڭداعان وقىرمان ءتانتى بولدى. ادەبيەت تۋرالى ءالى ءبىراز اڭگىمە ايتۋعا بولادى. وسى جەردەن تۇيىندەيىن.
– قازاق كينوسى مەن تەاترىنىڭ اقتاڭگەرى ءاسانالى اشىموۆپەن, باسقا دا بەلگىلى ونەر ساڭلاقتارىمەن سىيلاسىپ كەلەسىز. بۇل دەگەنىڭىز, جەلاياق تۇياقوۆتىڭ ونەرگە دە تالاسى بار دەگەندى بىلدىرە مە؟
– ءبىزدىڭ قاتاردا ونەرگە, تەاترعا اۋەستىك كۇشتى بولدى. اكتەرلەرگە دەگەن قۇرمەت ءتىپتى بولەك ەدى. كوبى وزىمىزبەن تۇستاس, زامانداس بولدى. سول قۇرمەتتىڭ ءبىر بەلگىسى عوي, ءوزىم اسكەر قاتارىندا جۇرسەم دە قيسىنىن تاۋىپ, الماتىدان ماسكەۋگە كەلگەن ءاسانالى ءاشىموۆ, انۋاربەك مولدابەكوۆ, رايىمبەك سەيتمەتوۆ بار, ءبىر توپ ونەرپازدى ماسكەۋدىڭ ەڭ ۇلكەن مەيرامحاناسىنا قوناققا شاقىرىپ, جاقىنىراق تانىسقان ەدىم. كەيىننەن بارىمەن جاقسى سىيلاسىپ, ەتەنە ارالاسىپ كەتتىك. تەاترداعى جاڭا قويىلىمداردى جىبەرمەي كورەتىنبىز. اكتەرلاردىڭ ىشىنەن, اسىرەسە, انۋاربەك مولدابەكوۆتى كەرەمەت جاقسى كوردىم. اتتەڭ, ونىڭ عۇمىرى قىسقا بولدى. نۇرمۇحان جانتورينمەن دە جاقسى سىيلاستىق. ال ءاسانالى ەكەۋمىز تالاي سپەكتاكلگە بىرگە باردىق. وتباسىمىزبەن ارالاستىق. جالپى, ونەر ادامدارىندا ۇلتتىق مۇددە, پاتريوتتىق سەزىم كۇشتى بولادى. ولارمەن جاقىن ارالاسقان سايىن رۋحاني جاعىنان كەمەلدەنە تۇسەسىڭ.
– اعا, ەندى بالالىق شاقتى ءبىر ەسكە الساق, قوزى باققان, جەر تۇبىندەگى مەكتەپكە جاياۋ بارعان كۇندەر ءالى كومەسكى تارتا قويماعان شىعار.
– ءبىزدىڭ بالالىق شاق ەر-ازاماتتىڭ ءبارى مايدانعا كەتكەن سوعىس جىلدارىنا ءدال كەلدى عوي. اكەمنىڭ قالاي سوعىسقا اتتانعانىن دا بىلمەيمىن.
جاستايىمىزدان قوزى باقتىق. كىشكەنتايىمنان العىر بولدىم, سول كەزدە وتىز شاقتى قويدىڭ قانشا قوزىسى بار, ءبارىن جاتقا ءبىلىپ, ەنەلەرى قايسى, قوزىسى قايسى ەكەنىن بەلگى, تاڭباسىز-اق اجىراتا بەرەتىنمىن. كەيبىر ساۋلىقتاردىڭ ءوز قوزىسىن ەمىزبەي, باۋىرىنا جولاتپاي تۇراتىنى بولادى. سوندايدا ءۇلكەندەر كۇماندانىپ جاتقاندا مەن «جوق, مىنا قويدىڭ قوزىسى مىناۋ», دەپ تاپ باسىپ تانيتىنمىن. قارشادايىمىزدان مال اراسىندا, قوزىنىڭ سوڭىندا وستىك. اتا كاسىپتىڭ بىزگە بەرگەنى كوپ بولدى. شىڭدالدىق, كوپ نارسەنى كوڭىلگە تۇيدىك.
مەكتەپكە قىستا ءتورت-بەس, جازدا جەتى-سەگىز شاقىرىم جەردەن باراتىن ەدىك. ول كەزدە ءبىزدىڭ جاقتا اربا-شانا دەگەن مۇلدە جوق. مۇمكىن, مەنىڭ سپورتقا بەيىم بولۋىما وسى جاعدايلار سەبەپ بولعان شىعار. مەكتەپكە بارا جاتقان جولدا ۇيدەن الا شىققان تورسىققا, قارىنعا قۇيىلعان ايران, كوجەنى ىڭعايلى جەرگە كومىپ كەتەمىز. قايتاردا سول تىعىپ كەتكەن تاماقتى ءىشىپ, جۇرەك جالعايمىز.
مەكتەپتەن شارشاپ, كەش شىعامىز. ءالى ەسىمدە, كەيدە جالعىز قايتامىن. قاراڭعى ءتۇسىپ كەتكەندە ەكى قۇلاعىمدى قولىممەن باسىپ, بەزىلدەي جۇگىرىپ, جىلاپ كەلە جاتامىن. «اكەم قاسىمىزدا بولسا, بۇلاي جۇرمەيتىن ەدىم عوي», دەپ قاتتى قامىعاتىن ەدىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ەرتە ەسەيدىك. ءومىردىڭ ءوزى شاربولاتتاي شىڭدادى.
– ءامين اعا, ءسىزدىڭ 100 مەتردى 10,2 سەكۋندتا ارتقا تاستاپ, كسرو رەكوردىن قايتالاعانىڭىزعا جانە 200 مەتردە 20,6 سەكۋند ناتيجەمەن كەڭەس وداعىنىڭ توعىز جىل بۇزىلماي تۇرعان رەكوردىن جاڭعىرتقانىڭىزعا الداعى جازدا 52 جىل تولادى. جارتى عاسىردان بەرى عۇسمان قوسانوۆ ەكەۋڭىزدەي ءبىر قازاق ءجۇيرىگىن كورمەدىك. نەگە وسىنداي كۇيگە تۇستىك؟
– ءىنىم, بۇل – تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان پروبلەما. ەگەر بوزبالا كەزىمدە گۋرەۆكە (قازىرگى اتىراۋ) انجەليكا كۋليكوۆا ەسىمدى باپكەر كەلمەگەندە, مەنىڭ اتاقتى جەلاياق بولۋىم ەكىتالاي ەدى. كۋليكوۆا ءبىزدى باپتاي باستاعان كەزدە تالاي جاتتىقتىرۋشى: «مىنا قورتىعىڭنان تۇك شىقپايدى», دەپتى. ال مەنىڭ بويىم جەڭىل اتلەتيكانىڭ ولشەمىنە (172 سم) ساي كەلە قويمايدى. كۋليكوۆا ولاردىڭ سوزىنە قۇلاق اسقان جوق. كۋليكوۆادان كەيىن ماسكەۋدە تسسكا-نىڭ بىلىكتى جاتتىقتىرۋشىسى بوريس توكارەۆتىڭ قاراماعىنا كوشتىم. مۇنى ماعان دەگەن تاعدىردىڭ سىيى دەپ بىلەمىن.
عۇسمان دا مولداۆيادا اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ, جاقسى ماماندارعا جولىقتى. كەيىن ەكەۋمىز ماسكەۋدەگى مىقتى جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ قول استىندا جاتتىعا باستادىق. ەگەر باپتاۋى كەلىسسە, ناقتى ءارى جۇيەلى دايىندىق بولسا, قازاق بالالارى ەشكىمنەن كەم ەمەس.
– عۇسمان قوسانوۆتى ماسكەۋدەن الماتىعا كوشىرىپ العان ۇلت سپورتىنىڭ جاناشىرى, سول تۇستا رەسپۋبليكا سپورتىن باسقارعان قاركەن احمەتوۆ ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. وسى جاعداي تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– قازاق ەلى بويىنشا تۇڭعىش وليمپيادا جۇلدەگەرى عۇسمان قوسانوۆ ەكەنىن جانكۇيەر جاقسى بىلەدى. قاركەن اعا وليمپيادا مەدالىن ولجالاعان باۋىرىنىڭ ماسكەۋدە جۇرگەنىنە نامىستانسا كەرەك, ءبىر كۇنى مەنەن: «عۇسماننىڭ ەلگە ورالاتىن ويى بار ما؟», دەپ سۇرادى. مەن پاتەر بەرىلسە كەلەدى, دەدىم. قاركەن احمەتوۆ ورتالىق ستاديوننىڭ جانىنان پاتەرىن دايىنداپ, عۇسماندى 1962 جىلى الماتىعا كوشىرىپ الدى. 1963 جىلى 200 مەترگە جارىسۋدا كسرو حالىقتارىنىڭ سپارتاكياداسىندا چەمپيون اتانعان سوڭ, قاركەن اعادان ءۇي الۋعا كومەكتەسۋىن سۇرادىم. ول كىسى جوق دەمەدى. ءسويتىپ, عۇسماننان كەيىن مەن دە پاتەر الدىم.
جۇگىرۋدى دوعارعان سوڭ جۇمىسسىز جۇرگەنىمدى ەستىگەن قاركەن احمەتوۆ باسقا قىزمەتتە جۇرسە دە, مەنىڭ قاجىمۇقان سپورت ينتەرناتىنا جاتتىقتىرۋشى بولىپ ورنالاسۋىما جاردەم بەردى.
قاركەن مەن وكتيابر جارىلعاپوۆ قازاق سپورتىنىڭ باعىنا تۋعان ازاماتتار ەدى عوي. سپورتتىڭ باسى-قاسىنداعى جىگىتتەر وسى ازاماتتاردان ۇلگى السا, سپورتىمىز كادىمگىدەي ىلگەرى باسار ەدى.
– اعا, بۇكپەسىز كوڭىلمەن ايتقان اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. دەنىڭىز ساۋ, ابىرويىڭىز ءاردايىم بيىكتەي بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن
قىدىربەك رىسبەك
استانا
