ول ساياساتتىڭ سىزى ءوتىپ, قازاق ۇلتىنىڭ ازات باسىنا قياناتتىڭ قۇرىعى ءتونىپ كەلە جاتقان كەز-ءتىن. 1943 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ناعىز قايناعان تۇسىندا, اكەلەر قان مايدان ورتاسىندا, انالار اۋىر ەڭبەك ىشىندە جان سالىپ جۇرگەن شاقتا بالا عازيز بوستاندىق باستاۋىش مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. بۇگىنگىدەي ءسان-سالتانات جوق. يىقتا دوربا, ۇستىندە جاماۋلى كيىم, تۇلكىقۇرساق جۇرسە دە سول كەزدىڭ بالالارى مۇعالىمنىڭ اۋزىنان شىققان ءاربىر ءبىلىمدى ءسوزدى قاعىپ الۋعا اسا ىنتالى ەدى. ساباقتان شىعا سول جەتكىنشەكتەر جۇمىستىڭ اۋىر-جەڭىلىنە قاراماستان ۇلكەندەرمەن بىردەي قيامەت بەينەتكە جەگىلەتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ, تاعدىردىڭ تارام-تارام سوقپاعىنا شاشىلعان نەسىبە مەن ءبىلىمدى جيناپ جەگەن جاس عازيز 1955 جىلى قىزىلجار قالاسىنداعى №5 مەكتەپتى ۇزدىك شاكىرتتەر قاتارىندا ءتامامداپ شىقتى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىندە-اق ماتەماتيكا, حيميا, فيزيكا, ورىس ادەبيەتى سەكىلدى پاندەردى ءسۇيىپ وقىعان ءبىلىمدى جاس ومبى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, وزگە ۇلتتىڭ جاستارىمەن جارىسا ءجۇرىپ, اسا قاجەتتى مامان اگرونوم ماماندىعىن الىپ شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وقۋ ىزدەپ ومبى اسقان تالدىرماش جىگىت ەلگە ءبىلىمدى مامان بوپ ورالدى. ول كەزدە عازيز ەسمۇقان ۇلى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەن, قاي جۇمىسقا سالسا دا قايتپايتىن قىلشىلداعان جىگىت شاعىندا ەدى. العاشقى ەڭبەك جولىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى بۋلاەۆ اۋدانىنداعى «پوبەدا» كەڭشارىنىڭ باس اگرونومى بولىپ باستادى. سودان كەيىن لەنين اۋدانىنا قاراستى «بۇلاق» كەڭشارىنىڭ باس اگرونومى قىزمەتىن اتقاردى. وسى اۋداننىڭ ۆ.كوماروۆ اتىنداعى كەڭشارىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. بۇل الداعى ۇزاق جىلعا سوزىلاتىن جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ باستاماسى عانا بولاتىن.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە نۇسقاۋشى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن عازيز ەسمۇقان ۇلى 1972 جىلدىڭ كوكتەمىندە سوكولوۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا تاعايىندالعاندىعى جونىندە نۇسقاۋ الادى. تاپسىرىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋ ءوز الدىنا, ول كەزدە پارتيا مۇشەسىنە نەشە الۋان مىندەتتەر دە جۇكتەلەتىن. تەك سونداي سان قىرلى سىناقتان سۇرىنبەي شىققان ادامعا عانا اسا جاۋاپتى لاۋازىمدار سەنىپ تاپسىرىلۋشى ەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان عازيز ەسمۇقان ۇلى دا سونداي ازاماتتاردىڭ قاتارىنان تابىلىپ, 1974 جىلدىڭ تامىزىنان 1983 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن سوكولوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. 1977 جىلى ماۋسىم ايىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تورالقا وتىرىسى بولادى. ول جەردە سوكولوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى تۋرالى ەسەپ تىڭدالىپ, ءماجىلىستى باسقارىپ وتىرعان ۇكىمەت باسشىسى بايكەن ءاشىموۆ اۋدان باسشىسىنىڭ ەڭبەگىنە وڭ باعا بەرەدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك ەدى. بارلىق اۋداندارعا جىلدىق, بەسجىلدىق جوسپار دەپ مىندەتتەمە بەرگەن پارتيا, كەڭەس تاراپىنان جوعارى باعا الۋ تەك تازا ەڭبەك پەن جوعارعى ناتيجەنىڭ عانا كورسەتكىشى ارقاسىندا قول جەتكىزۋگە بولاتىن مارتەبە-ءتىن. جوسپاردى ۇنەمى ارتىعىمەن ورىنداپ, قىزىلجار قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن, ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا, كوكونىسپەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان اۋدان لايىقتى ماراپاتىن الماي قايتسىن؟! تورالقا وتىرىسىنان كەيىن, كەلەسى كۇنى ءساتى ءتۇسىپ عازيز ەسمۇقان ۇلى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىنا كىردى. ەلدى-جەردى كوركەيتۋ ماقساتىمەن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسىنان اۋدان ورتالىعىن كوركەيتۋگە دەپ 100 مىڭ سوم قارجى, 1 مىڭ شارشى مەتر جاياۋجولعا توسەيتىن بەتون تاقتا, اۋىلدىق كەڭەستەر ءۇشىن 4 جەڭىل ماشينە سۇرادى. بايكەن ءاشىم ۇلى اۋىل ازاماتىنىڭ تىلەگىن قاناعاتتاندىرىپ, الداعى ءومىر جولىنا وڭ ساپار تىلەپ شىعارىپ سالدى. عازيز ەسمۇقانوۆ 1983 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, 1985 جىلدان 1988 جىلعا دەيىن جەزقازعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, سول جىلدارى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءحVى سەزىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگىنە كانديدات جانە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. 1988-1989 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشى جانە ورتالىق كوميتەتكە مۇشە بولىپ سايلاندى. 1989 جىلدان 1993 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك اگروونەركاسىپتىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويمەن الىپ ءجۇردى. مينيسترلىكتەگى كەزىندە عازيز ەسمۇقان ۇلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا عىلىمي جەتىستىكتەردى, الدىڭعى قاتارلى وزىق تاجىريبەلەردى ەنگىزىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا, سالالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا, تەحنيكۋمدار مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەلەرگە جەتەكشىلىك ەتتى. كادرلاردى دايارلاۋ جانە ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ مىندەتىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا بىلگەندىگى ءۇشىن 1990 جىلى قىتايداعى ءۇرىمجى جارمەڭكەسىنە قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك دەلەگاتسياسىن باستاپ باردى. كەلەر 1992 جىلى اگروونەركاسىپتىك سالادا نارىقتىق ەكونوميكانى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن مەڭگەرۋ ماقساتىمەن فرانتسيا, گەرمانيا سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەرگە ەلىمىزدىڭ شارۋاشىلىق باسشىلارى مەن ماماندارىن اپارىپ, سول جىلى كۇزدە ەكىنشى رەت ءۇرىمجى جارمەڭكەسىنە قاتىستى. ەل يگىلىگىنە جارايتىن ءبىرشاما كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. كۇنى بۇگىندە قارقىندى ناسيحاتتالىپ جاتقان وسىمدىكتەردى تامشىلاتىپ سۋارۋ تاجىريبەسىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى سول 1992 جىلى يزرايل مەملەكەتىندە ءتۇسىپ ەدى. 1993 جىلى مامىر ايىندا ەڭبەك ءمينيسترى سايات بەيسەنوۆ باسقارعان ۇكىمەت دەلەگاتسياسى ۇلان-باتورعا بارىپ, موڭعوليا ۇكىمەتىمەن سوندا تۇراتىن جانە ەلگە قايتقىسى كەلەتىن قانداستارىمىزدى كوشىرۋ تۋرالى مەملەكەتارالىق شارتتىڭ جوباسىن دايارلاعان ەدى. تۋعان ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى رەتىندە «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلۋىنا كوپ كومەك كورسەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى عازيز ەسمۇقان ۇلى وسى دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولىپ, ۇلتتىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە بەل شەشە كىرىستى. ەلىمىز ەسىن ەندى جيا باستاعان تۇستا ويۋ-ورنەگىن كەلىستىرىپ كيىز ءۇي تىگىپ العاشقى ناۋرىز تويىن ۇيىمداستىرۋ شاراسى دا جۇرەگى ەل دەپ سوققان ەردىڭ تىرلىگى. ءتىل تۋرالى قابىلدانعان جاڭا زاڭدى ىسكە اسىرۋدا اكادەميك ءابدۋالي قايدار, ومىرزاق ايتباەۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, اسىلى وسمان, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ سەكىلدى اعا بۋىن وكىلدەرىمەن ۇلى ىستە تىزە قوسىپ قاتار بەينەتتەندى. 1994 جىلى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا تمد ەلدەرى مەن كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بوسقىندار, رەپاتريانتتار, قونىسى وزگەرگەن ادامدار مەن باسقا دا كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندە جەنەۆادا ايماقتىق كونفەرەنتسيا وتەتىن بوپ بەلگىلەندى. وسى كونفەرەنتسيانىڭ قۇجاتتارىن دايارلاۋ ءۇشىن جانە قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى كوزقاراسىن, ءىس-ارەكەتىن باسقا ەلدەرمەن ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. كوشى-قون ماسەلەسى قاي ەلگە بولسا دا وڭاي شارۋا بولماعاندىقتان بىشكەكتە, جەنەۆادا, اشحابادتا 1995-1996 جىلدارى ەكى رەتتەن وسىنداي وتىرىستار بولدى. اتالمىش ماسەلەلەردىڭ مامانى رەتىندە عازيز ەسمۇقان ۇلى قازاقستاندىق جۇمىس توبىن باسقارىپ, ۇلكەن ءىستىڭ ىشىندە ءجۇردى. اتقارىلعان شارۋا جەمىسىن بەرىپ, كەيىن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنان, موڭعوليادان قانداستارىمىز لەك-لەگىمەن اعىلا كوشتى. جالپى ۇلى كوش باستالعان 1991 جىلدان 1996 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 146 مىڭنان اسا قازاق تۋعان جەر توپىراعىنا تابان تىرەپتى. عازيز ەسمۇقان ۇلى كوشى-قون دەپارتامەنتىن باسقارىپ تۇرعان ءۇش جارىم جىل ىشىندە اتالمىش دەپارتامەنتتى دەربەس مەكەمە جاساۋ, كوشى-قون تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ جوباسى, جەكە قور قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ, ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوبالارىن دايارلاۋ, سول ارالىقتا ەلگە ورالىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ باسىنداعى اۋىر جاعدايدى قوزعاپ ەلباسى اتىنا, ۇكىمەت نازارىنا بىرنەشە حاتتار جازۋمەن تىنباي اينالىستى. وسىنشالىق ۇلكەن ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆتىڭ كورسەتكەن ازاماتتىق قولداۋىن, تيگىزگەن كومەگىن عازيز اعا ىستىق ىقىلاسپەن, ادامي سۇيىنىشپەن ءاردايىم ەسكە الىپ وتىرادى. 1997 جىلى عازيز ەسمۇقان ۇلى زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. الايدا, ەلگە بولسىن دەپ تۇراتىن ازامات قول قۋسىرىپ ۇيىندە وتىرا المادى. 1997 جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنان سۋارمالى جەرلەردى جوندەۋمەن شۇعىلداناتىن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, سوندا كەڭەسشى بولىپ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. 2007 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعالىعىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. قۇدايعا شۇكىر, ەلى ءۇشىن ەرەن ەڭبەگىن اياماعان ەردى ۇكىمەت تە ەسكەرۋسىز قالدىرمادى. جاۋاپتى دا لاۋازىمدى قىزمەتتەردى سەنىپ تاپسىرۋمەن قاتار, ءتورت مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, جەتى مەدال, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. بۇگىندە عازيز ەسمۇقان ۇلى ادەمى قارتتىقتىڭ ءارىن كىرگىزىپ وتىرعان سىيلى كىسى. كەيىنگى جاس ۇرپاق بەس كۇندىك جالعاندى ماعىنالى وتكىزۋدە وسىنداي تاعدىر يەسىنەن ۇلگى السا ەكەن دەيمىز.
قانات ەسكەندىر,
الماتى.
