ءCوزدىڭ سىنىن بۇزبايىق

مۇحاممەد پايعامبار (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالە­مى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «مۇسىل­مان­نىڭ نيەتى جاساعان ىسىنەن قايىر­لى» – دەگەن ەكەن. بالاعا ات قويۋدان دا قازاق­تىڭ تازا نيەتى انىق كورىنەدى. يسلام ءدىنى­نىڭ قازاق دالاسىنا تاراۋىنا باي­لانىستى اراب سوزدەرى ءبىزدىڭ ءتىل قول­دانىسىمىزعا كەڭىنەن ەنە باس­تادى. بۇرىنعى تاڭىربەرگەن مەن ق­ۇدايبەرگەنگە الدابەرگەن (اللا بەرگەن), اللاجار دەگەن اتاۋلار قو­سىلدى. اللانىڭ توقسان توعىز ەسىمىنىڭ ىشىندەگى راحمان, راقىم سەكىلدى اتتار باعزى زامانداردان كۇنى ءبۇ­گىنگە دەيىن ءجيى قويىلىپ كەلەدى. جا­را­­تۋشىنىڭ ادەمى ەسىمدەرى ارا­سىنان ءازىز, ءماجيت, ءراشيت (راشيد) سياقتى ەسىمدەر دە ءسا­بي­لەرگە ءجيى قويىلعان. ارابتار بىزگە يسلام ءدى­نىن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ ءتىلىن دە اكەل­گەنى انىق. الايدا, اراب ءسوز­دە­رىن اۋىزەكى تىلدە بۇل­جىت­پاي سول قالپىندا ايتامىن دەۋ ءاۋ­رە­شىلىك سەكىلدى. قۇران ءسوز­دە­رىن عا­نا وزگەرتپەي ايتقان ءجون. ال باس­قا كىرمە سوزدەر قازاق ءتىلى­نىڭ ەستىلۋ جانە جازىلۋ زاڭ­دى­لىعىنا سۇيەنۋى كەرەك دەپ وي­لايمىن. كەيىنگى جىلدارى يسلام ءما­دە­نيەتى مەن ءبىلىمىن قولداۋ قو­رى مەن قازاقستان مۇ­سىل­مان­دا­رى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان سا­راپ­ت­امادان وتكەن كىتاپتار كوپ­­شى­لىكە ۇسىنىلۋدا. ولاردىڭ تا­را­لىمى 10 مىڭنان 25 مىڭعا دەي­ىن جەتەدى. كوڭىلدە تۇرعان ءبىر تۇيتكىل, وسى كىتاپتاردىڭ ماز­مۇنى دۇرىس بولعانىمەن, ون­داعى ءسوز قولدانىستارى ساۋاتتى رەداك­تور­لاردىڭ قولىنان ءوت­پە­گەنى ءجيى بايقالادى. ماسەلەن, تەولوگيا عىلى­مى­نىڭ دوكتورى مۇحيتدين يسا ۇلىنىڭ قۇران جانە پاي­عام­­باردىڭ حاديستەرى تۋرالى ما­قالالارىن ءجيى وقيمىن. ونىڭ بىلىمىنە دە ريزا بولامىن. بىراق, بۇل كىتاپتا كەمشىلىك جوق دەگەن ءسوز ەمەس. اۆتوردىڭ استانادان 2011 جىلى «پوليگراف» باسپاسىنان باسىلىپ شىققان «ماڭگى مۇع­جيزا» اتتى كىتابىندا «قۇراننىڭ وزگە دە ەسىمدەرى» دەگەن تاراۋ بار. ەسىم تەك كىسىلەرگە بەرىلەدى ەمەس پە؟ اۆتوردىڭ ايتقىسى كەلىپ وتىرعانى ات نەمەسە اتاۋ بولۋى كەرەك. جەر-سۋ ەسىمدەرى دەپ تە ايتپايمىز عوي. ادەبي قولدانىستا جەر-سۋ اتتارى, كىتاپ بولسا كىتاپ اتتارى نەمەسە كىتاپ اتاۋلارى دەپ جازىلماي ما؟! وسى كىتاپتاعى مۇعجيزا دەگەن ءسوزدى دە (قازاقشا ماعىناسى قۇدىرەت بولۋى كەرەك) قاراپايىم قازاقتىڭ كوبىسى تۇسىنبەيدى. كىتاپتا جاراتۋشىنىڭ اتى اللاھ دەپ جازىلعان. ءدىني باس­قارما اللا ەسىمىنىڭ دۇرىس جا­زىلۋى تۋرالى شىعارعان پاتۋاعا دەيىن جارىق كورىپ كەتكەن كىتاپ بولعان سوڭ, وعان كەشىرىممەن قارادىق. كەلەشەكتە تۇزەسە بول­دى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ يمامدار فورۋمىندا قابىلدانعان (استانا, 19 اقپان, 2015 ج.) «مۇسىلماننىڭ تۇلعالىق بەي­نە­سى» اتتى كىتاپشادا: «بىرەۋدى كە­م­سىتۋ وعان زيان بەرۋ دەگەنى. ال شاريعاتىمىز بىرەۋگە زيان بە­رۋدەن تىيعان» (10-بەت) دەپ جازىلىپتى. زيان بەرىلە مە ەكەن؟ زيان كەلتىرەدى دەسە ءبىرسارى. ءبىز جەڭىل-جەلپى شولىپ شىققاندا بايقاعان بىرنەشە قاتە تۋرالى عانا ءسوز قىلدىق. شىنىندا قازىرگى شى­عىپ جاتقان ءدىني كىتاپتاردىڭ كوپ­شى­لىگى وقۋعا وتە اۋىر, اسىرەسە, كوپ­شىلىككە ءتۇ­سى­نىكسىز تەرميندەرگە, ارابيزمدەرگە تولى. كوپتەگەن ءسوي­لەم­دەر قاتىپ قالعان, اۋدارما ءماتىنى سە­كىلدى. مۇسىلمان دىنىنە بايلانىستى تەلەديدار ارقىلى بەرىلگەن حابارلاردا يمامدار مەن مولدالارىمىز, قاجىلارىمىز ءدىني اتاۋلاردى الا-قۇلا ايتادى, ءتىپتى اللا دەگەن اۋىزعا كەلىپ تۇرعان ءسوزدىڭ ءوزى كەيىنگى ۋاقىتتا تەلەديداردا دا, مەر­زىمدى باسىلىمداردا دا ەكى ءتۇرلى ايتىلىپ, ەكى ءتۇرلى جازىلىپ ءجۇر. «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» دەگەن ۇلى اباي سوزىنەن باس­تاپ قازاقتىڭ بارلىق زيالىسى اللا ءسوزىن ءتورت ارىپپەن ايتقانىن جانە سولاي حاتقا تۇسىرگەنىن بىلەمىز. ال اراب تىلىندەگى اللاھ قۇران وقىلعاندا سولاي ايتىلا بەرسىن, قازاقشا ءسوز قولدانىستارىندا اللا ءسوزى اۋىزعا جەڭىل ەمەس پە دەگەن وي كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ۇلتىمىزدىڭ قازاق دەگەن اتى سەكىلدى اللا ءسوزىن وڭنان سولعا قاراي وقىساڭ دا, سولدان وڭعا قاراي وقىساڭ دا, ءبىر ءسوز بولىپ شىعادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەي­ىن, كاپىر دەگەن ءسوز اراب تىلىندە «كا», «فا», «را» دەگەن ءۇش ارىپتەن قۇرالعان. ارابتار سولاي ايتتى ەكەن دەپ, كاپىردى كافارا دەمەيمىز عوي. تۇپنۇسقاسىن ءو­ز­گەر­تپەۋ كەرەك دەگەن جەلەۋمەن ساماۋىردى ساموۆار, شاينەكتى چاينيك, كەرەۋەتتى كروۆات دەپ سويلەگەن قازاقتى ەستىدىڭىز بە؟! ءبىر قۋانىشتىسى, ءدىني باس­قار­ما اللا ءسوزى تۋرالى ارنايى ءپا­تۋا شىعارىپ, كەمشىلىك ءتۇ­زە­تىل­دى. الايدا, شەت ەلدەن ءبىلىم الىپ كەلگەن يمامداردىڭ ءبى­رازى بۇل پاتۋاعا قۇلاق اسىپ جات­­قان جوق. اللا قالاسا دەگەن ءسوزدى ينشاللا دەپ, قۇتتى بولسىندى ماشاللا دەپ ايتىپ جۇرگەنىمىز ازداي, سۇبىحاناللانى سۇبىحاناللاح دەگەنگە دە قۇلاعىمىز ۇيرەندى. قازاقتىڭ اتام زاماننان قا­لىپ­تاسقان اۋىزاشارىن كەي­بىر مولدالار يفتار دەپ اراب ءتىلىن­دە تۇسىندىرەدى. سونداي-اق, باۋ­ىرىم, تۋىسىم دەگەننىڭ ورنىنا اھي دەگەن اراب ءسوزىن ءجيى قولدانادى. قازاقتا اقيلانىپ دەگەن ءسوز بار. ماعىناسى جاق­سى ەمەس. انا تىلىمىزدەگى دايىن ءسوزدى وزگەرتىپ ايتقاننان نە ۇتامىز؟ اراب­شاعا ءىش تارتۋ ءبىر كەزدەگى قازاق جاستارىنىڭ ورىس تىلىنە قۇمار­لى­عىن ەسكە سالادى. سول كەزدە قازاق ءسوزىنىڭ ورنىنا ورىس ءسوزىن ايتقاندار ءبىلىمدى سانالاتىن. سول سياقتى اۋىزشا ءسوي­لە­گەندە دە, جازباشا تۇردە دە سە­نۋ, نانۋدى يستيقاد, ىجداعات, ىن­تانى يجديھاد, شاپاعاتتى شا­فاعات, ەسەپ-قيساپتى حيسساب, اقيقاتتى حاقيقات, تەرەڭ ءبىلىمدى, بىلىمىرلىكتى ماعريفات دەپ جۇرگەندەر از ەمەس. يسلام ءدىنى تۋرالى عىلىمي-تانىمدىق كىتاپتارمەن قاتار قالىڭ وقىرمان ساناسىنا تەز جەتەتىن ولەڭ-سوزبەن جازىلعان كىتاپتار دا اۋاداي قاجەت دەگەن پىكىردەمىن. ءدىن­دار ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن وكىلد­ەرى وسى تاقىرىپقا قالام تەر­بەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىڭ وقىرمانعا بەلگىلى بولعانى بار جانە بەل­گىسىز بولىپ كەلگەن اقىنداردىڭ عازالدارى مەن نازىمدارى, ءدىني داس­تاندارى, ايتىستارىنىڭ تا­نىم­دىق-تاعىلىمدىق جاعىمەن قاتار, يماندىلىق تۋرالى بەرەتىن عيب­راتى مول دەپ ەسەپتەيمىن. ون­داي جىرلار قازىرگى قازاق قا­لام­گەرلەرىندە دە از ەمەس. ورتاعا سالار ويىمنىڭ ءتۇيى­نىنە كەلسەك, قازاق ەشقاشان اراب بولا المايدى. مۇسىلمان بولساق, قازاقتىڭ اتا داستۇرىنە ساي, انا تىلىمىزگە قۇرمەتپەن قارايتىن ادام بولۋىمىز كەرەك. اتا-بابامىزدىڭ كەرەگەسى اعاش, ۇرانى الاش بولدى. ءدىنىمىز يسلام بولسا دا, ۇلتىمىز قازاق ەكەنىن ەشۋاقىتتا جادىمىزدان شىعارماعانىمىز ابزال. اقىلبەك شاياحمەت, جازۋشى, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى