گمو قوسپالارعا تىيىم سالۋ كەرەك پە؟

حالىقارالىق انتيادرولىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى جانىنداعى «رادياتسيا. ەكو­لوگيا. دەنساۋلىق» پروب­لە­ما­لىق كوميتەتىنىڭ 25 جىل­دى­عىنا وراي ۇلتتىق كىتاپحانادا وتكەن ءدوڭ­گەلەك ۇستەلدە قوزعالىس ءتو­راعاسى, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاعان ءبىر­قاتار تانىمال تۇلعالار, بەل­گىلى عالىمدار اتالمىش پروب­لەمالاردى شەشۋ جولدارىن قاراس­تىرىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. پروبلەمالىق كوميتەت­ توراعاسى ايتقوجا بي­عا­لي­­ ۇلى قۇرامىنا گەندىك مو­دي­فيكاتسيالانعان ورگانيزمدەر (گمو) قوسىلعان ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ اسىرەسە جاس ۇرپاق دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن زيا­ن­دارى جايلى ايتا كەلە, ەڭ قاۋىپتىسى, ونداي قوسپالار گەندىك با­قىلاۋدان شىعىپ كەتكەن جاع­دايدا قايعىلى سالدارعا ۇشىراتاتىنىنا توقتالدى. گەنەتيكا عىلىمى ءۇشىن ۇلى جاڭالىق بولعانمەن, از شىعىن, ارتىق پايدا كوزدەگەن ءون­دىرۋشىلەر ءۇشىن تاپتىرماس تابىس كوزىنە اينالىپ بارا جاتقان گمو ونىمدەرىن قول­دانىستان ىعىستىرىپ شى­عا­رۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن ايتقان مارعۇلان حاميەۆ جيىندا ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. ەلى­مىزدىڭ قۇرمەتتى ەكولوگى, «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ قاراعاندى ءبولىمىنىڭ توراعاسى م.حاميەۆ حالىق كۇن­دەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ءتۇ­لىكتەر وندىرىسىنە, ءداندى-داقىل ەگىس­تىكتەرىنە گمو ونىمدەرىن قو­سۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ قا­بىلداۋ ءۇشىن پارلامەنتكە ءوتى­نىش جىبەرۋ كەرەك, دەيدى. گمو قوس­پالى ونىمدەرىنە «باياۋ جارى­لاتىن مينا» دەپ باعا بەرگەن عا­لىمدار بۇل ۇسىنىستى قىزۋ قول­دادى. ج.جيەنباەۆ اتىنداعى ءوسىم­دىك قورعاۋ جانە كارانتين عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اباي ساعيتوۆ پەن «جالپى گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتى» رمم باس ديرەكتورى لەيلا جانسۇگىروۆا دا گمو پروبلەماسىنا قاتىستى ءوز ويلارىن بىلدىرە كەلە, ءما­سە­لەنىڭ ەكىنشى قىرى – اگرو­تەح­نو­لوگيادا شىعارىلىپ جات­قان كەز كەلگەن جاڭا سورتتىڭ مو­­ديفيكاتسيالىق وزگەرىستەر ار­­­قىلى الىناتىندىعىن, ال اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەگىس­تىك اتاۋلىعا حيميالىق تى­ڭاي­ت­قىش, پەستيتسيدتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى قولدانىلاتىندىعىن ايتىپ, ولاردىڭ دا ەكولوگياعا, ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەر زيانىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرۋ قاجەت, دەدى. تارتىستى دا قىزىقتى پىكىر­تا­لاسقا ۇلاسقان دوڭگەلەك ۇستەلدە ەگىس­تىكتى, جەمىس-كوكونىستى تا­بي­عي ورگانيكالىق زاتتارمەن زالال­س­ىزداندىرۋ ماڭىزدى ءارى قاجەتتى دەسكەن گەنەتيكا سا­لا­سىنداعى عالىمدار گەندىك مو­ديفيكاتسيالانعان اعزالار مەن ۋلى پەستيتسيدتەردى كوپتەپ قولداناتىن وندىرۋشىلەرگە قارسى كۇرەس رەتىندە ارنايى زاڭ قابىلداتۋ كەرەك دەگەن ءتۇيىن جاساستى. ايتا كەتسەك, 1991 جىلى قۇ­رى­ل­عان «رادياتسيا. ەكولوگيا. دەن­ساۋلىق» پروبلەمالىق كو­ميتەتى ەلىمىز اۋماعىنداعى يادرو­لىق سىناقتان جانە وزگە دە قور­شاعان ورتاعا اسەر ەتەتىن تەح­نوگەندىك اپاتتاردان زارداپ شە­گۋشىلەردى ساۋىقتىرۋ جولىندا قازاقستان عالىمدارى مەن مامان-دارىگەرلەرى اراسىندا ىقپالدى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. مىسالى, وسى كوميتەت قۇرامىنداعى م.جانگەلوۆا, ف.قوزىباەۆا, ۆ.ينيۋشين, ج.مۇستافينا, م.تونكوپي سياقتى بىرقاتار عالىمدار ازىرلەگەن «تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك قوقىستار مەن راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جويۋدىڭ بيوفيزيكالىق تەحنولوگيالارى», «بيوگەندى سۋ ءوندىرۋ جانە قولدانۋ ارقىلى تولىقجۇيەلى بەكىرە جانە قىزىل بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ», «راديونۋكليدتەرمەن جانە اۋىر مەتالل ەلەمەنت­تە­رى­مەن لاستانعان توپىراق قۇنار­لى­لىعىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تەوريا­لىق نەگىزدەرىن ازىرلەۋ» سياق­تى كوپتەگەن جوبالار حا­لىق­ارالىق عىلىمي-تەح­ني­كا­لىق ورتالىقتا اتتەستاتسيادان ءوتىپ, 2017-2018 جىلدارى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى جوسپارلانىپ وتىر. ميرا بايبەك, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى