تۇيتكىل
قاراعاندى, ونىڭ ىشىندە تەمىرتاۋ قالاسى «عاسىر ىندەتىنىڭ» كەلەڭسىز كورسەتكىشى بويىنشا كوش باستاپ تۇرعانىنا كوڭىل قۇلازيدى. اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى ساناق بويىنشا قاراعاندى وبلىسىندا ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان 4704 ناۋقاس تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 2841-ءى تەمىرتاۋ قالاسىنان. 52-ءسى – 14 جاسقا دەيىنگى ءجاسوسپىرىم... تۇيتكىلدى تەرەڭ قاۋزاپ, كوكەيدەگى كوپ سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. بىرىڭعاي كولەڭكەلى تۇستارىن تەرىپ جازباي, ودان ساقتانۋ, الدىن الۋ شارالارى جايىنا كەڭىنەن توقتالۋدى وزىمىزگە تالاپ قىلعانبىز. قالاي كۇرەسۋ كەرەك, قانداي شارالار قولعا الىنۋى ءتيىس؟ اتقارىلعان اۋقىمدى ءىستەردە ىلگەرىلەۋشىلىك بار ما؟ الدىمەن قاراعاندى وبلىسىنداعى جيتس پەن كۇرەس قىزمەتىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلدىك...اۋەلدە
قاراعاندى وبلىسىنداعى جيتس-پەن كۇرەس قىزمەتىنىڭ تاريحى 1989 جىلى ناۋرىز ايىندا قالالىق ينفەكتسيالىق اۋرۋحانا جانىنان ايتۆ دياگنوستيكالىق زەرتحاناسىنىڭ اشىلۋىنان باستاۋ الىپتى. 1989 جىلى قازاندا جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ جانە ونىمەن كۇرەس بويىنشا وبلىستىق ورتالىق قۇرىلادى. اۋەلدە ورتالىقتا ءۇش ءبولىم جۇمىس ىستەدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە بولىمدەر جوعارى ءبىلىكتى ماماندارمەن تولىعىپ, ايتۆ ينفەكتسياسىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا ءجۇز پايىز كىرىسۋگە مۇمكىندىك الادى. سول جىلى تەمىرتاۋ مەن جەزقازعان قالالارىندا, 1998 جىلى بالقاش قالاسىندا جيتس پەن كۇرەس قىزمەتتەرى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ۋاقىت وتە كەلە قاراعاندى وبلىسىنىڭ جيتس پەن كۇرەس قىزمەتى ءوز تيىمدىلىگى مەن ىقپالدىلىعىن دالەلدەپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قۇرىلىمىنا ەنەدى. 2013 جىلى اقپاندا جيتس-كە قارسى كۇرەس قىزمەتى قايتا قۇرىلىپ, قالالىق ورتالىقتار وبلىستىق ورتالىققا بىرىكتىرىلەدى. جالپى العاندا, ادام بۇل اۋرۋدان قۇلان-تازا جازىلىپ كەتپەيتىنى بەلگىلى. تەك, دەرتتىڭ تارالۋىن تۇيىقتاپ, تىركەلگەن ناۋقاستاردى قولدان كەلگەنشە ەمدەپ, ولاردىڭ عۇمىرىن ءسال دە بولسا ۇزارتۋعا ءمۇمكىندىك جاساۋ قاجەت. قاراعاندى وبلىستىق جيتس ورتالىعىنىڭ باسشىسى بەيبىت ساعىمباەۆ مىرزانىڭ ايتۋىنشا, وبلىس بويىنشا اتالعان دەرتتىڭ انادان بالاعا بەرىلۋ جولى بىرەن-ساران عانا, ءتىپتى تىيىلعان دەۋگە بولادى.جاڭا قۇرىلعى – جانعا داۋا
بيىل قاراعاندى وبلىستىق جيتس ورتالىعىنىڭ زەرتحاناسى جاڭا زاماناۋي جابدىقتارمەن تولىقتىرىلىپتى. ەندى قالا تۇرعىندارىنىڭ گەرمانيا مەن اقش-تان اكەلىنگەن «Rotor - Gene Q» جانە «EVOLIS» قۇرىلعىلارىندا تەكسەرىلۋىنە بولادى. وبلىستىق جيتس ورتالىعىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ەكاتەرينا سيديلەۆانىڭ ايتۋى بويىنشا, جاڭا قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قوزدىرعىشىن انىقتاپ, گەن ەكسپرەسسياسىنىڭ دەڭگەيىن باعالاۋعا, تەست پارامەترلەرىمەن (وڭ, تەرىس, ىشكى باقىلاۋ, قايتالاپ تەكسەرۋ) باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرىپ, سونىمەن قاتار, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن اۋرۋلاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعان. مۇنداي اۋرۋلاردىڭ العاشقى كەزەڭدە ەشبىر كلينيكالىق بەلگىلەرى بايقالماي, سالدارىنان سوڭعى كەزەڭدەردە ەمدەلۋى وتە قيىن ەكەندىگى بەلگىلى. اقش-تا وندىرىلەتىن «ARCHITECT ءى 1000 SR» اۆتوماتتى اناليزاتورى ءزار-جىنىس جۇيەسىنىڭ جۇقپالارىن, قالقانشا بەز اۋرۋلارىن, ۆ, س گەپاتيتىن, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى انىقتاۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار, اتالعان ءادىس بويىنشا تەك قانداعى عانا ەمەس, كەز كەلگەن باسقا ورتاداعى: نەسەپ, شىرىش, سىلەكەي, شىرىشتى قابىق, ءتىپتى سۋ نەمەسە توپىراقتاعى قوزدىرعىشتاردى انىقتاۋعا بولادى ەكەن. «ARCHITECT ءى 1000 SR» اپپاراتىنىڭ كومەگىمەن ايتۆ-جۇقپاسىن جۇقتىرعان اۋرۋلاردىڭ يممۋندىق احۋالىن انىقتاپ, ولاردىڭ دەڭگەيىن بىلۋگە بولادى. بۇل تەكسەرىس انتيرەتروۆيرۋستىق تەراپيانى دۇرىس تاعايىنداۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەتىن كورىنەدى. قازىرگى تاڭدا قۇرىلعىدا كۇنىنە 50 تەكسەرىس جاساۋعا ءمۇمكىندىك قاراستىرىلعان.«دەمى باردىڭ – ەمى بار»
«قاراعاندى وبلىستىق جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ جانە كۇرەس جونىندەگى ورتالىعى» كمك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن (ۇەۇ) بىرىگىپ, كوپتەگەن الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. مىسالى, قازىرگى كەزدە الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا قاراعاندى وبلىستىق جيتس ورتالىعى «مەيىرىم الەمى» ۇەۇ بىرگە ارت-تەراپيانى ۇستانۋ بويىنشا مۋلتيتارتىپتىلىك توپ (مدت) جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. پسيحولوگ دينارا بالعىمبەكوۆانىڭ ايتۋى بويىنشا, توپ قۇرامىنا پسيحولوگ, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر جانە كەڭەسشى كىرەدى. ول جيتس ورتالىق مامانى جانە اتالعان توپتىڭ بىرىككەن جۇمىسى ارقاسىندا ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان ادامداردىڭ ارت-تەراپيا قابىلداۋعا كەلىسىم بەرىپ, ونىڭ وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. مۇندا ايتۆ جۇقپاسىمەن ءومىر سۇرەتىن ادامدار ۇنەمى كەلىپ وتىراتىن قولداۋ توبى دا جۇمىس جاسايدى. بۇل ورتادان سەنىمدى دوس, اينىماس سەرىك تاۋىپ, وتباسىن قۇرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. وسىلايشا, ناۋقاستار جاعىمدى كوڭىل-كۇيدى باستان كەشىرەدى, ال بۇل سD-جاسۋشالاردىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلەتىن ءبىردەن-ءبىر جول. جاقىندا قولداۋ توبىنا ءوزىنىڭ دياگنوزى جايلى ەستىپ, ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىنىن ايتقان ءبىر جاس جىگىت قوسىلىپتى. مۋلتيتارتىپتىلىك توبى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا, ول كوپتەگەن دوستار تاۋىپ, ءتىپتى, ءوز ماحابباتىن دا كەزىكتىرگەن. وسىدان كەيىن سۋيتسيد جايلى مۇلدە ۇمىتىپ, سۇيىكتىسىمەن بىرگە ءومىردىڭ جاڭا پاراعىن اشۋعا بەل بايلاپتى. قازىرگى تاڭدا جاس جىگىت نەكەسىن زاڭداستىرىپ, دەنى ساۋ ۇرپاقتى ومىرگە اكەلۋدىڭ جولىن قاراستىرۋدا. بۇگىندە قولداۋ توبىنا 15 ادام ۇزدىكسىز كەلىپ ءجۇر ەكەن. – مەن اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اتا-انام ەشقاشان بەتىمنەن قاققان ەمەس. بالكىم, وسى ەشتەڭەدەن تارىقپاعاندىعىم دا مەنىڭ ءومىرىمدى قۇرتقان شىعار. 17 جاسقا تولعانىمدا زامانداسىم ينە ەگۋ ارقىلى ەسىرتكى پايدالانۋعا كوندىردى. العاشىندا ۇناماعانىمەن, بىرنەشە رەت قولدانعان سوڭ, وعان ۇيرەنە باستادىم. ال ءارى قاراي ەسىرتكىگە دەگەن ەسسىز تاۋەلدىلىك پايدا بولدى. ءبىز ول ۋاقىتتا ايتۆ جۇقپاسىنىڭ بەرىلۋ جولدارى جايلى بىلمەي, ءبىر ينەنى بىرنەشەۋىمىز پايدالانىپ جۇردىك. كەيىن وتباسىمدى جوعالتتىم – ەسىرتكى قولدانىپ جۇرگەنىمدى بىلگەن جولداسىم مەنى تاستاپ كەتتى. ارتىنشا ءوزىم دە تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتىلدىم. سول جەردە ايتۆ-عا شالدىققانىمدى ايتتى. ءارى قاراي ءومىر سۇرگىم كەلمەگەن ۋاقىتتا بوستاندىقتا قالعان دوستارىم قولۇشىن سوزدى. ولار ماعان «جيتس-اقپارات» گازەتىن جانە باسقا دا جۋرنالداردى جىبەرىپ وتىردى. قانشاما ماتەريالعا قانىق بولعان مەن, اتالمىش اۋرۋمەن بەس جىل ەمەس, ون جىل, ءتىپتى ون بەس جىل دا ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن وقىپ ءبىلدىم. مىنە, ەكى جىل بويى ارت تەراپيانى قابىلداپ كەلەمىن. مەن سياقتىلارعا وبلىستىق جيتس ورتالىعىندا دارىلەردى تەگىن بەرەدى. ءومىر وسىلاي ءبىر قالىپقا كەلە باستادى. قازىرگى تاڭدا مەن ءوزىمدى تۇسىنەتىن ادامدى كەزدەستىرىپ, بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن, – دەيدى ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان ناۋقاس يرينا بۋحارينا. تەمىرتاۋلىق يرينانىڭ بۇگىنگى تاڭدا جاسى قىرىقتىڭ قىرقاسىندا ەكەن. قازاق «اۋىرىپ, جازىلعان جان ولجا» دەيدى عوي. ساۋلىق تىلەدىك. «جيتس وو» كمقك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ولار مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, بيزنەس قۇرىلىمدارىندا ءدارىس وقىپ, ەسىرتكى قولداناتىن تۇلعالارمەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىز ايتۆ جايلى حالىقتى قورقىتۋ ءۇشىن ەمەس, ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ايتۋىمىز قاجەت. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وبلىسىمىزدا 20 مەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ اۋرۋعا شالدىعۋ كورسەتكىشى 7,1 پايىزعا تومەندەگەن. ساقتىقتا قورلىق جوق دەمەكشى, جاستار وتباسىن قۇرار الدىندا ايتۆ ينفەكتسياسى مەن جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن باسقا دا ينفەكتسيالارعا مىندەتتى تۇردە تەكسەرىلگەنى دۇرىس. پروفيلاكتيكالىق ماقساتتا 2014 جىلى تەمىرتاۋ قالاسىندا ارزان باعادا ساقتاندىرعىش قۇرالدار ساتاتىن ەكى كوندومات ورناتىلىپتى. قازاقتا «جاسىرعاننىڭ جاراسى اسقىنادى» دەگەن ءسوز بار. داۋاسى جوق دەرتتىڭ جايىن اڭگىمەلەدىك. «مىڭ ءبىر اتتى پالە, ءجۇز ءبىر اتتى قاتەر» اياق استىنان. «عاسىر ىندەتىن» ىندەتىپ جازا بەرسەك, بويىڭىزدى ۇرەي بيلەي باستايدى. كوكەيدەگىمىزدىڭ كولەڭكەسى ەمەس, كۇڭگەيىن شولدىق. ابزالى, ءوزىمىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىزگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ. ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى
