ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋى ەلىمىزدى ۇلكەن وزگەرىستەرگە, تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا باستايتىن, ءتىلىمىزدى تۇعىرلى, ەلدىگىمىزدى عۇمىرلى ەتۋگە جول اشاتىن ەرەكشە جولداۋ بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى وزگەرىستەردەن اعا بۋىن وكىلدەرى دە سىرت قالىپ وتىرعان جوق. وسى ورايدا, توقساننىڭ تورىندەگى ەل ابىزدارى – اكادەميك ۇستازدار ءابدۋالى قايدار, رابيعا سىزدىق, شورا سارىباي جانە سەرىك قيراباەۆتىڭ جولداۋعا قاتىستى پىكىرلەرى جاريالانىپ وتىر.
ءابدۋالى قايدار, قر ۇعا اكادەميگى:
ءبىز – سوناۋ اشارشىلىقتى, قۋعىن-ءسۇرگىندى باستان وتكەرگەن, سوعىس كورگەن ۇرپاقپىز. بەرتىن كەلە قوعامنىڭ ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى فورماتسياعا اۋىسقانىنىڭ, ءبىر عاسىردان اتومدىق جاڭا عاسىرعا كوشكەنىنىڭ دە كۋاگەرى بولدىق. دۇنيە ادام تانىماستاي وزگەرىپ, ۇرپاق جاڭارۋدا. شيرەك عاسىر بۇرىن ەجەلدەن بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتكىزدىك. ازيادا تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراعى – مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى قالانىپ, كوك تۋىمىز جەلبىرەدى. تىنىشتىعىمىز ساقتالىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇعان, مىنە, تاۋبە دەيمىز! بىراق, دۇنيە دۇربەلەڭگە تولى. ءار جەردەگى مەملەكەتتىك دۇمپۋلەرمەن قاتار, ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى مەملەكەتكە وزبىرلىقتارىن دا ەستىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ ايرانداي ۇيىپ, ءتىلىن, مادەنيەتىن ساقتاۋ ارقىلى ءبىر ادامنىڭ ماڭىنا توپتاسۋ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالۋ ەڭ باستى دا ءماندى ماسەلە ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. سوندىقتان دا, ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى وسى بىرقالىپتى دامىپ كەلە جاتقان قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ودان ءارى دە وركەندەپ, كوركەيە ءتۇسۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان باعىت-باعدار – نەگىزگى جوسپاردىڭ ءبىرى.
بۇل جولداۋدىڭ ۇلكەن ءمانى دە بار. ويتكەنى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ءبىراز بولىگىن پارلامەنتكە بەرۋ تۋرالى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىنان كەيىن ءوز جولداۋىن جاريالادى. ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە بولۋى ءۇشىن دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە بىردەن كوشپەي, بىرتە-بىرتە ۋاقىت وتە كەلە جالپى حالىقتىق سيپاتقا اۋىسۋى, حالىق ارقىلى ەلدى باسقارۋ مۇددەسىن كوزدەۋ, ارينە, وتە قۇپتارلىق ءىس.
مىنە, وسى پىكىرلەردى دايەكتەپ, ونى باياندى قىلۋدا سوڭعى جولداۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلباسىنىڭ قازاق تىلىنە ۇستەمدىك بەرۋ تۋرالى وي-پىكىرى دە وسى ويدى ناقتىلاي تۇسكەندەي. ءتىلىمىز امان بولىپ, مادەنيەتىمىز ساقتالسا, ءبىزدىڭ ءالى تالاي بەلەستەردى باعىندىرارىمىز ءسوزسىز.
رابيعا سىزدىق, قر ۇعا اكادەميگى:
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءسوز بولعانداي, قازاق ءتىلىن ساقتاپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا زور كوڭىل ءبولۋ تۋرالى ويىن تولىق قۇپتايمىز. پرەزيدەنتىمىز بۇعان دەيىن دە «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە», – دەپ ايتقانداي, قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى ءتىلىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. ءتىل – التى-جەتى قامالدىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعى قۇلايتىن قامال. ءتىل قۇلاسا, ول ءتىل قىزمەت ەتكەن, سول ءتىلمەن بىرگە اتالىپ كەلگەن حالىق تا قۇريدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, ءسوزى جوعالعان حالىقتىڭ ءوزى دە جوعالادى. سول حالىقتىڭ اتى جويىلادى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ءۇش ءتىلدى وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ, بۇل ماسەلەنى تياناقتى ويلاپ, اقىلمەن شەشۋ كەرەك» دەگەن ساليقالى تۇجىرىمدارى وتە ورىندى دەپ بىلەمىن. ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ يدەياسى وتە دۇرىس. بىراق ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى انا ءتىل بولۋى كەرەك. انا ءتىلى دۇنيەنى, الەمدى تانۋ ءۇشىن قىزمەت ەتۋى كەرەك. الدىمەن انا ءتىلىن مەڭگەرىپ العان سوڭ عانا كەزەڭ-كەزەڭمەن باسقا تىلدەردى ۇيرەتۋ كەرەك. بالا باستاۋىش مەكتەپتە انا ءتىلىن مەڭگەرىپ, اينالاسىن انا تىلىندە تانىعان سوڭ, ءار زاتتىڭ قازاقشا اتاۋىن بىلگەن سوڭ عانا ونىڭ ورىسشاسىن, اعىلشىنشاسىن ۇيرەنۋى وڭاي بولادى. سوندىقتان, ەلباسىمىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءۇش ءتىلدى وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ كەرەكتىگى تۋرالى ويىن ەلدىڭ تاعدىرى, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن الاڭداعان, حالقىنىڭ قامىن جەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى دەپ بىلەمىن.
شورا سارىباي, قر ۇعا اكادەميگى:
ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتىلىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن, ونىڭ الدىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن, الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىن بۇكىل حالىق بولىپ تويلادىق. ۇستىمىزدەگى جىلى الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىن دا اتاپ وتپەكپىز. قازاق ءۇشىن تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن الاش ارىستارىنىڭ اتى-ءجونىنىڭ العاشقى ارىپتەرىن كورسەتكەنىم ءۇشىن كەزىندە بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىمنىڭ العاشقى تومى «تۋرالىپ» كەتكەنىن قالىڭ كوپشىلىك بىلەدى. بۇگىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلاتوۆ, ە.وماروۆ, م.جولدىباەۆ, ب.قۇلمانوۆ, ن.قۇلجانوۆا, ق.باسىم ۇلى, ق.كەمەڭگەر ۇلى, ت.شونانوۆ, م.مىرزا ۇلى, ب.بايتوعاەۆ, ت.ب. كوپتەگەن الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە تولىق مۇمكىندىك الدىق.
«قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وقىتۋ باعدارلامالارىن بالالاردىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىن, ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە كەلىپ, ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلىنىڭ قامىن جەپ, حالقىن ورگە سۇيرەۋگە ۇمتىلعان سارابدال ساياسات يەسى ەكەنىن تاعى ءبىر تانىتتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «باسقالاردان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك! باي بولۋعا كاسىپ كەرەك! كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك! وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك!» دەگەن سوزدەرىمەن ساباقتاسىپ, ورايلاسىپ جاتقانىن بايقايمىز.
ەلباسىنىڭ «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن ءسوزى بۇگىندە ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە ۇيالاپ, ۇلتتىڭ ۇرانىنا اينالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە تىرەك بولار باستى تۇعىرلاردى ايقىنداۋداعى ەلباسى ۇستانىمدارىن ءار كەز نازاردا ۇستايىق!
ءابدۋالى قايدار, قر ۇعا اكادەميگى:
ءبىز – سوناۋ اشارشىلىقتى, قۋعىن-ءسۇرگىندى باستان وتكەرگەن, سوعىس كورگەن ۇرپاقپىز. بەرتىن كەلە قوعامنىڭ ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى فورماتسياعا اۋىسقانىنىڭ, ءبىر عاسىردان اتومدىق جاڭا عاسىرعا كوشكەنىنىڭ دە كۋاگەرى بولدىق. دۇنيە ادام تانىماستاي وزگەرىپ, ۇرپاق جاڭارۋدا. شيرەك عاسىر بۇرىن ەجەلدەن بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتكىزدىك. ازيادا تۇركىلەردىڭ قارا شاڭىراعى – مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى قالانىپ, كوك تۋىمىز جەلبىرەدى. تىنىشتىعىمىز ساقتالىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇعان, مىنە, تاۋبە دەيمىز! بىراق, دۇنيە دۇربەلەڭگە تولى. ءار جەردەگى مەملەكەتتىك دۇمپۋلەرمەن قاتار, ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى مەملەكەتكە وزبىرلىقتارىن دا ەستىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ ايرانداي ۇيىپ, ءتىلىن, مادەنيەتىن ساقتاۋ ارقىلى ءبىر ادامنىڭ ماڭىنا توپتاسۋ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالۋ ەڭ باستى دا ءماندى ماسەلە ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. سوندىقتان دا, ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى وسى بىرقالىپتى دامىپ كەلە جاتقان قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ودان ءارى دە وركەندەپ, كوركەيە ءتۇسۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان باعىت-باعدار – نەگىزگى جوسپاردىڭ ءبىرى.
بۇل جولداۋدىڭ ۇلكەن ءمانى دە بار. ويتكەنى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ءبىراز بولىگىن پارلامەنتكە بەرۋ تۋرالى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىنان كەيىن ءوز جولداۋىن جاريالادى. ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە بولۋى ءۇشىن دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە بىردەن كوشپەي, بىرتە-بىرتە ۋاقىت وتە كەلە جالپى حالىقتىق سيپاتقا اۋىسۋى, حالىق ارقىلى ەلدى باسقارۋ مۇددەسىن كوزدەۋ, ارينە, وتە قۇپتارلىق ءىس.
مىنە, وسى پىكىرلەردى دايەكتەپ, ونى باياندى قىلۋدا سوڭعى جولداۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلباسىنىڭ قازاق تىلىنە ۇستەمدىك بەرۋ تۋرالى وي-پىكىرى دە وسى ويدى ناقتىلاي تۇسكەندەي. ءتىلىمىز امان بولىپ, مادەنيەتىمىز ساقتالسا, ءبىزدىڭ ءالى تالاي بەلەستەردى باعىندىرارىمىز ءسوزسىز.
رابيعا سىزدىق, قر ۇعا اكادەميگى:
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءسوز بولعانداي, قازاق ءتىلىن ساقتاپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا زور كوڭىل ءبولۋ تۋرالى ويىن تولىق قۇپتايمىز. پرەزيدەنتىمىز بۇعان دەيىن دە «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە», – دەپ ايتقانداي, قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى ءتىلىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. ءتىل – التى-جەتى قامالدىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعى قۇلايتىن قامال. ءتىل قۇلاسا, ول ءتىل قىزمەت ەتكەن, سول ءتىلمەن بىرگە اتالىپ كەلگەن حالىق تا قۇريدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, ءسوزى جوعالعان حالىقتىڭ ءوزى دە جوعالادى. سول حالىقتىڭ اتى جويىلادى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ءۇش ءتىلدى وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ, بۇل ماسەلەنى تياناقتى ويلاپ, اقىلمەن شەشۋ كەرەك» دەگەن ساليقالى تۇجىرىمدارى وتە ورىندى دەپ بىلەمىن. ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ يدەياسى وتە دۇرىس. بىراق ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى انا ءتىل بولۋى كەرەك. انا ءتىلى دۇنيەنى, الەمدى تانۋ ءۇشىن قىزمەت ەتۋى كەرەك. الدىمەن انا ءتىلىن مەڭگەرىپ العان سوڭ عانا كەزەڭ-كەزەڭمەن باسقا تىلدەردى ۇيرەتۋ كەرەك. بالا باستاۋىش مەكتەپتە انا ءتىلىن مەڭگەرىپ, اينالاسىن انا تىلىندە تانىعان سوڭ, ءار زاتتىڭ قازاقشا اتاۋىن بىلگەن سوڭ عانا ونىڭ ورىسشاسىن, اعىلشىنشاسىن ۇيرەنۋى وڭاي بولادى. سوندىقتان, ەلباسىمىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءۇش ءتىلدى وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ كەرەكتىگى تۋرالى ويىن ەلدىڭ تاعدىرى, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن الاڭداعان, حالقىنىڭ قامىن جەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى دەپ بىلەمىن.
شورا سارىباي, قر ۇعا اكادەميگى:
ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتىلىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن, ونىڭ الدىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن, الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىن بۇكىل حالىق بولىپ تويلادىق. ۇستىمىزدەگى جىلى الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىن دا اتاپ وتپەكپىز. قازاق ءۇشىن تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن الاش ارىستارىنىڭ اتى-ءجونىنىڭ العاشقى ارىپتەرىن كورسەتكەنىم ءۇشىن كەزىندە بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىمنىڭ العاشقى تومى «تۋرالىپ» كەتكەنىن قالىڭ كوپشىلىك بىلەدى. بۇگىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ءا.بوكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلاتوۆ, ە.وماروۆ, م.جولدىباەۆ, ب.قۇلمانوۆ, ن.قۇلجانوۆا, ق.باسىم ۇلى, ق.كەمەڭگەر ۇلى, ت.شونانوۆ, م.مىرزا ۇلى, ب.بايتوعاەۆ, ت.ب. كوپتەگەن الاش زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋگە تولىق مۇمكىندىك الدىق.
«قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وقىتۋ باعدارلامالارىن بالالاردىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىن, ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە كەلىپ, ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتۋى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلىنىڭ قامىن جەپ, حالقىن ورگە سۇيرەۋگە ۇمتىلعان سارابدال ساياسات يەسى ەكەنىن تاعى ءبىر تانىتتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «باسقالاردان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك! باي بولۋعا كاسىپ كەرەك! كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك! وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك!» دەگەن سوزدەرىمەن ساباقتاسىپ, ورايلاسىپ جاتقانىن بايقايمىز.
ەلباسىنىڭ «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن ءسوزى بۇگىندە ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە ۇيالاپ, ۇلتتىڭ ۇرانىنا اينالدى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە تىرەك بولار باستى تۇعىرلاردى ايقىنداۋداعى ەلباسى ۇستانىمدارىن ءار كەز نازاردا ۇستايىق!
