قۇس جاستىقتاردىڭ قۇپياسى

ولجاس جانايداروۆ – جاس بولسا دا, رەسەي دراماتۋرگياسىنداعى بەلگىلى ەسىم. قازاقستاننىڭ تۋماسى بولعانىمەن, جەتى جاسىنان رەسەيدە وقىپ, ءبىلىم العان ولجاس العاش قازاقستاندىقتاردى «جۇتىمەن» جالت قاراتسا, كۇنى كەشە ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا «جاستىق تۋرالى...» پەساسى قويىلدى. رەسەيدىڭ بىرقاتار ەكسپەريمەنتالدى تەاترلارىندا «دۋشا پودۋشكي» اتاۋىمەن ۇسىنىلعان پەسا جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆتىڭ اۋدارماسىمەن «قۇس جاستىقتىڭ قۇپياسى» اتتى جاڭا جۇمىس اتاۋىمەن ساحناعا دايىندالعان بولاتىن. بىراق كورەرمەنگە «جاستىق تۋرالى...» دەگەن اتاۋمەن جول تارتقاندا, سپەكتاكل ءۇشىن ءساتتى تاڭدالماعان, ەشقانداي ماقسات بەلگىلەمەگەن, «جاستىق تۋرالى...» دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى جوق, تارتىمسىز اتاۋ ءۇشىن كىمدى كىنالارىمىزدى بىلمەدىك. ازۋلىلاردان ازاپ شەگەتىن قوعامداعى ءالسىز توپتىڭ شىن­دىعىن كوكونىستەر مەن جەمىس­تەردى كەيىپكەر ەتە وتىرىپ كورسەتەتىن دجانني ءروداريدىڭ «چيپپولينوسى» سياقتى و.جان­اي­داروۆ تا ايتپاق بولعان ۇلكەن ويىن كادىمگى جۇمساق جاستىق­تاردىڭ «اۋزىنا» سالىپتى. ءيا, ءيا, پەسادا جانايداروۆ جاستىقتاردى جاپ-جاقسى ءسوي­لەتەدى. تەك باقشا ىشىندە وتەتىن الەۋمەتتىك انتوگونيزم جاس دراماتۋرگتىڭ پەساسىندا قىس مەزگىلىندەگى بالاباقشادا وتەتىن قاراپايىم وقيعامەن الماسقان. سونىمەن, باقشاداعى بالا­لار­دىڭ باسىنا جاستانىپ جۇرگەن جاستىقتارى: گرەچيك – قاراقۇمىق (بيداي جاستىق), پۋش – دوپ-دومالاق (قۇس جاستىق), روزا (جاي قۇس جاستىق), زنايكا – بىلگىش (جاي قۇس جاستىق), ەم­ما (جاي قۇس جاستىق), ۆاليك (ورتا­شا قۇس جاستىق), اپاتاي (جاي قۇس جاستىق) ءبارى دە مامىق پەن قاۋىرسىننان جاسالعان. تەك باقشاعا جاڭادان كەلگەن بالا كەمەلدىڭ جاستىعى گرەچيكتىڭ عانا تىسىنىڭ ىشىنە قاراقۇمىق تولتىرىلعان. سپەكتاكلدە ەكى جالعىز جولىعىسىپ تۇر: ءبىرى وزگە جاس­تىقتار سەكىلدى ءىشى مامىقپەن تولتىرىلماعانىنا وكىنىپ, اھ ۇراتىن گرەچيك, ال, ەكىنشىسى – مامىق پەن قاۋىرسىننان جاسال­عان جاستىققا جاتسا, تاناۋى مەن تاماعى جىبىرلاپ, اللەرگياسى اتويلاپ شىعا كەلەتىن كىشكەنتاي كەمەل. وسى ەرەكشەلىگى-اق بۇل ەكەۋىن وزگەلەردەن وقشاۋلان­دىرىپ تاستاعان. قاراقۇمىق جاستىعىنىڭ تۇبىنەن تيتتەي تەسىك پايدا بولىپ, ارى-بەرى جۇرگەندە, سول جىرتىلعان جە­رى­­نەن قاراقۇمىق ءدانى ساۋلاپ ءتۇسىپ جاتىر. جاستىقتى قامپايتىپ تۇرعان قاراقۇمىق تۇگەل توگىلەتىن بولسا, گرەچيك جان تاپسىرماق. گرەچيكتى ءبىر-اق سۇراق تولعاندىرادى: قاراقۇمىق تولتىرىلعان كۇيىمدە قالام با, الدە قاۋىرسىن مەن مامىققا ايىرباستالىپ, باسقا ءومىر كەشسەم بە؟ ايتپاقشى, مۇنداعى جاستىق­تاردىڭ ءبارى ءبىر-اق ءنار­سەدەن قورقادى: ەسكىرىپ, جىرتىلىپ, توزا باستاسا, ول جاستىق دەرەۋ تىشقان مەن تاراقاندار جورتقان تومەنجەرگە (پودۆالعا) جىبەرىلەدى. تومەنجەرگە كەتۋ – ەشكىمگە كەرەكسىز بولۋ دەگەن ءسوز. تىشقاندارعا جەم بولۋ دەگەن ءسوز. ول – تىرشىلىكتى توقتاتۋعا بەرىلگەن ۇكىم. پەسا­نى اۋدارعان س.بال­عاباەۆ كورەرمەنگە تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن «سابان جاستىق پەن قۇس جاستىق» دەگەندى كوبىرەك قولدانىپ, ۇلتتىق تانىمعا مۇمكىندىگىنشە جاقىنداتىپ اكەل­­گەن. شىنىندا دا, ادامعا ەڭ جاقىنى – جاستىق. شارشاپ كەلىپ باسىن قويادى, قۇشاقتاپ جا­تىپ كوزى ىلىنەدى, كىرپىگى ايقاسقانشا قالىڭ ويدىڭ قۇر­ساۋىندا جاتادى, پەندە بالاسىنا ءتىس جارىپ ايتپايتىن جان سىرىن كوزىنىڭ جاسىن كول قىلىپ ۇستىنە توگەدى, ءتاتتى ءتۇس كورىپ قۋا­نىپ ويانادى, قورقىنىشتى تۇستەن شوشىنىپ تۇرادى. ادام مەن جاستىقتىڭ اراسىنداعى وسىنشا جاقىندىقتى سەزبەگەنى­مىزبەن, ولجاس جانسىز جاستىق­تىڭ وزەگىنە دەم سالىپ, ءتىرى كەيىپ­كەرگە اينالدىرعان. جاس درا­ماتۋرگتىڭ بۇل ادەبي-كور­كەم ءتاسىلى رەجيسسەر سۇلتان سرايلوۆتىڭ ينتەرپرەتاتسياسىندا ءتىپتى ءيى قانىپ, «اداميلانعان» جاستىقتار اراسىنداعى ديالوگتان قوعامنىڭ بۇگىنگى سۇلباسى انىق كورىنەدى. جىڭىشكە جىپپەن بىرىنە-ءبىرى بايلانىپ-ماتالعان جاستىقتاردىڭ بىرەۋى تومەنجەرگە كەتەر بولسا, قاۋىپ بارىنە تونگەندەي, سول تامۇققا ماڭگى قامالاتىنىن ءبىلىپ, ۇرەيى ۇشا باستايدى. قول-اياقتى مىقتاپ ماتاپ تاستاعان مىنا ءجىپتى بىرت-بىرت ءۇزىپ, ەركىندىككە شىققىسى كەلەتىن جالعىز ەمما عانا ەمەس. كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى دە قوزعالىسسىز, قيمىلسىز, ءبىر ورىندا وتىر. ەركىندىك جوق. «بايلانعان» اكتەرلەر قوز­عالىس-ارەكەتتى ەمەس, ىشكى پسي­­­حولوگيزم تارتىسىن كورسەتۋدى كوبىرەك ماقسات ەتكەن. ۇرەي-قورقىنىشىن كەيىپ­كەر جاس­تىقتار ۇنەمى تەرەڭ تول­عانىپ, قامىعىپ, جىلاپ جەتكىزەدى. مىسالى, اپاتايدىڭ مونولوگى. جاستىقتاردىڭ ىشىندەگى كارتەمىسى, جاس كۇنىندە اينەگى سىنعان تەرەزەنى بىتەيمىن دەپ جارالانىپ, سىرقاتقا شال­دىققان اپاتاي وبرازى گۇل­جامال قازاقباەۆانىڭ امپلۋاسىمەن تولىق سايكەستىك تاپقان: اكتريسانىڭ قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر داۋىسى «اسارىن اساپ, جاسارىن جاساعان» كونەتوز جاستىقتىڭ قۋانىشتان قاجىپ, كۇرەستەن شارشاپ, اقىرى جالعىزدىعىنان راحاتتاناتىن «سەن تيمەسەڭ – مەن تيمەن» كۇيىن ءدوپ باسادى. ءتورت بۇرىشى قاۋىرسىنمەن قاپتالعان روزا دا – جالعىز. جاس جانى ماحاببات اڭساسا دا, سۇيىكتىسىن تابا الماعان مۇڭ­دى سۇلۋ ەكى ادامدىق توسەگى بار, جۇبىمەن بىرگە تۇراتىن جاس­تىقتىسى بىردەي قۇسجاستىعى بار, ءتىپتى بىردەي ءتۇس كورەتىن وتباسىلى ۇيدە تۇرۋدى ارماندايدى. جانار ماقاشەۆا سۇيىكتى بولۋ ءۇشىن جارالعان, ۇلبىرەگەن جانى نازىك جاس سۇلۋدى «ادامنان اينىتپاي» ويناعان شەبەرلىگى كوپ كورەرمەننىڭ كوڭىلىندە قالدى دەپ ويلايمىز. سپەكتاكلدە ءار جاستىقتىڭ وبرازى – وزىنشە ءبىر الەم. ءار كەيىپكەردىڭ ايتاتىن مو­نولوگى – قاسىرەتكە تولى ءوز تاعدىرى. بۇل مونولوگتاردى دراماتۋرگتىڭ قاعاز قولجاز­باسىنان وقىساڭ, ءدال وسىنداي قىزىقتى بولماۋى مۇمكىن, ويتكەنى ادامداردىڭ باتىلى جەتىپ ايتا المايتىن شىندىقتى رەجيسسەر قۋىرشاقتار تاسىلىمەن جەتكىزگەن سوڭ عانا بوياۋ تاپقان. مونولوگ تۇرىندە كورىنىس تاپسا دا, جاستىقتاردىڭ تاعدى­رىنداعى قاتىگەزدىك پەن مەيى­رىمدىلىك كورەرمەنگە اقىل ايتۋ تۇرىندە ەمەس, جەڭىل پىشىنمەن جەت­كىزگەنى ۇلكەن شەبەرلىك ناتيجەسى. پەسا دىڭگەگى, وقيعانى ءورىس­تەتۋشى گرەچيك – ەربول سا­دىر­باەۆ رولگە ءسات­تى تاڭدالعان, قۋىر­شاق بەينەسىندەگى اكتەر ومىردە ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن تاپ باسىپ تاني الماعان, بولمىسىن بىلە الماي قينالاتىن ادامداردىڭ قاسىرەتىن سەنىمدى سۋرەتتەي الدى. ارينە, پەساداعى جەتەكشى ءرولدى ەمما الادى. باسقالارى زارە-قۇتى قالماي, توزاق سەكىلدى كورىپ قورقاتىن تومەنجەردى ەمما جۇماق مەكەنىندەي جان-تانىمەن جاقسى كورەدى. وزگە جاستىقتارعا ۇنامايتىن وسى كەرەعارلىقتى تولقىن نۇربەكوۆا سۋىق تا قاتال بولمىسپەن كورسەتە الدى. ەممانىڭ اقىلىمەن گرەچيك ۇجىمدى ەمەس, جاڭا قوجايىندى تاڭداپ, سونىمەن قول ۇستاسىپ, جاڭا ءومىرىن باستاۋعا بەت الدى. سپەكتاكلدىڭ جەتىستىگى سول – رەجيسسەر ءار جاستىقتىڭ جەكە-جەكە تاعدىرى ارقىلى ادام بولمىسىنا ۇڭىلەدى. ال رەجيسسەر ماقساتىن قىزىقتى قۇرىلعان اكتەرلىك انسامبل ۇيلەسىمدى جۇزەگە اسىرعان. سۇراق-جاۋاپ تۇرىندەگى قويىلىم قۋىرشاقتار الەمى ارقىلى كورەرمەندى ويعا عانا ەمەس, قيالىن سامعاتا وتىرىپ, ادام ءۇشىن وزىمەن ءوزى وڭاشا كۇي كەشىپ, ومىردەن ءمان تاۋىپ, جەر بەتىنە ادام بولىپ كەلۋدەگى ماقساتىن ءتۇسىنۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە بويلاتادى. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى