«...مەملەكەت تەاترى بىزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە جاڭادان عانا كەلىپ, قازاق ەلىنىڭ ورتاسىندا اشىلعانىنا بۇگىن ءبىر جىل تولىپ وتىر. قازاق تەاترى – جارىق دۇنيەگە جاڭا كەلگەن بۋىنى قاتىپ, بۇعاناعى وسپەگەن جاس بالا. قازاق تەاترىنىڭ قولعا العان جۇمىسى ۇلكەن, جۇگى اۋىر, جولى الىس. الىس جولعا تالىقپاي-جالىقپاي جەتۋ ءۇشىن قاجىمايتىن تەكەجاۋمىت ات كەرەك. جەل ءوتىپ, كۇنگە كۇيمەيتىن تون كەرەك. ەڭبەكتى ەگىزىم دەپ تانىعان, اقىلىن جىگەرىمەن جانىعان ازامات كەرەك! قازاق تەاترى – ۇيادان قانات قاعىپ, قالىقتاپ ۇشقان بالاپان. قاناتى تالماي قوناتۇعىن كۇي كەرەك.»
بۇل – قازاق توپىراعىندا تەاتر ءدانىن سەپكەن, تۇڭعىش قازاق تەاترىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ بىرەگەيى, ۇلتىمىزدان شىققان العاش كاسىبي تەاتر رەجيسسەرى جۇمات ءشانيننىڭ, قازاق تەاترىنىڭ 1 جىلعا تولعان كۇنىندە ايتقان سوزدەرى.
تەاتر ونەرىن قازاق ساحاراسىندا قالىپتاستىرۋ وڭايعا سوققان جوق. جۇرەگى «جارقىن بولاشاق» دەپ سوققان قازاق زيالىلارىنىڭ قازان توڭكەرىسى مەن ماركس ىلىمدەرىنە تابىنا سەنگەن قوعامدا, جەلكىلدەي جەتىلگەن ايدىندارىمىزدىڭ «جەلكەسى ۇزىلگەنى» بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورنى تولماس قاسىرەت. ءبىلىم, عىلىم, ونەر جانە سپورت سالاسىنا جان ايانباستان بىلەك سىبانا كىرىسكەن الدىڭعى بۋىن زيالىلاردى جەتەلەگەن – قازاق بالاسىنىڭ وركەنيەتتى بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىت پەن سەنىم بولاتىن.
قازاق ءۇشىن بەيمالىم ونەردى ورگە سۇيرەگەن جۇمات شانين كىم ەدى؟!
جۇمات تۇرعىنباي ۇلى – قازىرگى پاۆلودار وبلىسىنداعى باياناۋىل اۋدانىنداعى جەلتاۋ ماڭىندا 1892 جىلى دۇنيەگە كەلەدى. «ەردىڭ جىگىت بولۋى – ناعاشىدان» دەمەكشى, ناعاشىسى التىباي ءان سالىپ, دومبىرا تارتقان. بالا كۇنىنەن ءان شىرقالىپ, كۇي وينالعان جەردەن قالماستان, تالماي تاماشالايتىن جۇماتتىڭ ەڭ سۇيىكتى ورنى – قوياندى جارمەڭكەسى بولادى. قوياندى جارمەڭكەسى – قازاق ساحاراسىنىڭ «دالا تەاترى» ەكەنى, تاريحتان بەلگىلى.
1913 جىلى ومبى قالاسىنا كەلىپ, زاۆودتا قارا جۇمىسشى بولىپ ىستەپ ءجۇرىپ, وزگەرىسكە تالپىنىسى باسىم جۇماتتىڭ قازاقتىڭ الدىڭعى قاتارلى پروگرەسسشىل ازاماتتارى س.سەيفۋللين, ن.نۇرماقوۆپەن تانىسۋى – جاڭا ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن وياتادى. تىلسىم الەمگە تارتىلىس جاس جىگىتتىڭ مازاسىن الادى. ومبىدا ءجۇرىپ, تۇڭعىش قالالىق تەاتر ساحناسىنان سپەكتاكل كورگەندە, ىزدەگەن الەمىن تاپقانداي, العاش تەاتر ونەرىنە دەگەن سەزىم ۇشقىنى بولاشاق تەاتر قايراتكەرىنىڭ كەۋدەسىندە ويانادى.
تەاترعا دەگەن تارتىلىس كۇشى جۇماتتى 20-شى جىلدارى سەمەي قالاسىندا «ەس-ايماق» ترۋپپاسىنا جەتەلەپ كەلەدى. العاش رەجيسسەرلىك جولى وسى «ەس-ايماق» ترۋپپاسىنان باستاۋ العان جۇمات شانين, بۇگىندە «قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ قارلىعاشتارى» قاتارىنا ەنگەن «ارقالىق باتىر» تاريحي دراماسىن 1922 جىلى حالىق جىرى نەگىزىندە جازىپ, شىعارماشىلىققا قالام تارتتى.
«1926-27 جىلعى تەاتر ماۋسىمى اشىلدى. تاپ وسى كەزدە جۇمات شانين تەاترعا ءارى ديرەكتور, ءارى كوركەمدىك جاعىن باسقارۋشى بولىپ كەلدى. ايەلى جانبيكە جەڭگەي, بالاسى راۋپبەك جانە كىشكەنتاي نەمەرەسى قاسىمحان ەدى. ءوزى رەجيسسەر, دراماتۋرگ, دومبىرا تارتادى. سكريپكادا وينايدى, نوتا تانيدى, ءبىلىمدى جانە مەرگەن, سەرى مىنەزدى سال جىگىت. ءبىر ادامعا ونەر بىتسە, وسىنداي-اق بىتەر. جۇماتتىڭ جىبەكتەي مىنەزى, ادام تانىعىشتىعى, باۋىرىنا تارتىپ باۋلۋى, كوركەمونەردى ءسۇيۋى, ونەرپازدى قۇرمەتتەۋى, بارلىعى ءوز باسىنان تابىلادى. جۇمەكەڭدە ك.س.ستانيسلاۆسكيدىڭ رەفورماتورلىعى بارلىعى سەزىلەدى. جاس كوركەمونەرىمىزگە وسىنداي ادامنىڭ كەلۋى ۇلكەن ابىروي بولدى. جۇمەكەڭ كەلىسىمەن بىرنەشە پەسا قويىپ جىبەردى. سولاردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ «ارقالىق باتىر» اتتى ون پەردەلى, ەكى سەريالى پەساسى بار. بۇل پەسا ەكى كۇن وينالادى. ادامدارى وتە كوپ. ارتيستەر جەتپەيدى. ەڭ از ويناعانى ەكى رول, بولماسا 4-5 رولدەن وينايتىن. مىسالى مەن جۇباي, يۋن-سۋن دەگەن ەكى باستى رولدە, سارسەك دەگەن ءبىر شال بولىپ جانە جاقسىلىق دەگەن ارقالىقتىڭ دوسىن وينادىم...» دەپ جازدى – قازاقتىڭ تەاتر تۋىن تىگۋشىلەردىڭ ءبىرى, ايگىلى ساحناگەر قۇرمانبەك جانداربەكوۆ.
تەاتردىڭ «ۇلتتىق داستۇردەن الشاقتاماۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا» ج.شانين دەر كەزىندە ءمان بەرىپ, قىراعىلىق تانىتا ءبىلدى. سول جولدا كۇرەستى.
«كەزەڭدىك» ادەبيەتكە ۇرىنباي, داستۇرلىك شىنايى دۇنيەلەرگە تالپىنىپ, ۇلت نامىسىنا قايرالعان تۋىندىلاردى ساحنالاۋعا ۇمتىلدى.
«...جانىما باتاتىنى – قايدا بارساق تا, جەرگىلىكتى تەاترلاردىڭ باسشىسى دا, قوسشىسى دا ۋادەلەسكەندەي, ءبىر اۋىزدان شاما كەلمەيتىن جالاقى سۇرايدى. جولدان شارشاپ بارعانىمىزدى جيناپ قويىپ, ساحنانى تۇزەتىپ كەشكى ويىننىڭ جاساۋىنا كىرىسىپ كەتەمىز. ەندى وينايتىن كەزدە «جارىق جانبايدى», نە «ماشينا بۇزىلىپ قالدى» دەگەن حابار جەتەدى. نەمەسە, «بالەن اقشا بەرسەڭ, جارىق بولادى» دەگەن حابار جەتەدى. «قانشا الساڭ دا جارىق بەرشى؟!» دەپ جالىنساڭ, لىپ ەتكىزىپ جاعا قويادى. جولشىباي شويىن جولدان كورگەن بەينەت جۇرەككە تيگەندىگى سونشا, گۋباتكومنان جول-اربا سۇرايتىن بولدىق. بۇل قالاي بولعانى؟! ازاتتىققا قول جەتكىزگەن تاپ وكىلدەرىنىڭ ءوزى, جاڭادان اياققا تۇرعالى جاتقان تەاترعا بۇنداي كوزقاراستا بولسا, ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولماق؟» دەگەن جان مەن رۋح كۇيزەلىسىن ۇرپاق ۇمىتپاق ەمەس. قاسىنداعى سەنىمدى ونەر جولىنداعى سەرىكتەرى ق.جانداربەكوۆ, ق.بادىروۆ, س.قوجامقۇلوۆ, ي.بايزاقوۆ, ءا.قاشاۋباەۆ سىندى ۇلت ايدىندارى ج.ءشانيننىڭ «ۇشسا – قاناتى, قونسا – قۇيرىعى» بولىپ, قينالعاندا دەمەۋ بولا ءبىلدى.
قازاق دالاسىندا تەاتر ءدانى ەگىلۋ ءۇشىن جۇماتتاي «سانقىرلى ونەرلى جاننىڭ» بولعانىن ۋاقىت قالاعان بولار؟! بۇگىندە 56 كاسىبي مەملەكەتتىك تەاترى بار ەلىمىزدىڭ ساحناسىندا بيىك دەڭگەيدەگى دۇنيەلەر كورەرمەنىنە ۇسىنىلىپ جاتقاندا, اعا بۋىننىڭ «سوقتىقپالى-سوقپاقسىز» جولداردان قاجىماي وتكەنىنە ءدان رازى بولىپ, ەسكە الامىز.
بيىل ءبىرتۋار ونەر قايراتكەرى, حالىق ءارتىسى, رەجيسسەر, دراماتۋرگ, اقمەشىت قالاسىندا اشىلعان كاسىبي تەاتردىڭ تۇڭعىش ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى –جۇمات ءشانيننىڭ 125 جاسقا تولعان تويىن تۇركسوي ۇيىمى تۇركى دۇنيەسى دەڭگەيىندە اتاپ وتكەلى وتىر.
زۇلمات ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان ج.ءشانيننىڭ ەسىمى قازاق ۇلتتىق تەاتر الەمىندە ماڭگىلىككە مارتەبەلەندى. ەسىمى ەل ەسىنەن ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنى بولاشاققا امانات بولىپ, جالعاسىن تابا بەرمەك.
سايا قاسىمبەك,
ج.شانين اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
