جاستارى جوق اۋىلدار
رەسەي, قىتاي, موڭعوليا سەكىلدى ءۇش بىردەي مەملەكەتپەن شەكتەسىپ جاتقان كاتونقاراعاي اۋدانىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر از ەمەس. ء«بىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق» دەپ ورالحان بوكەي جازعانداي, التى اي قىتىمىر قىسى, اقىرعان ايازى بار التايداعى حالىق سانىنىڭ جىلدان جىلعا ازايىپ بارا جاتقانى جايىندا كوپ ايتىلىپ ءجۇر. باسقا باسقا ەمەس, ءدال شەكارانىڭ تۇبىندەگى اۋىلداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ, ساۋ تۇرعاندارىندا ساۋساقپەن سانارلىقتاي تۇرعىنداردىڭ قالعانى جەرگىلىكتى جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر.
ەل ىشىندەگى ماسەلەلەرگە بەيجاي قارامايتىن اۋدانداعى زيالى ازاماتتاردىڭ ءبىرى جانىبەك قىزىردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا كاتونقاراعاي وڭىرىندە ءبىر كەزدەگى 28 مىڭ حالىق 12 مىڭعا دەيىن كەمىپ, شەكاراعا جاقىن تالدى, قارايرىق, مارالدى اۋىلدارىنىڭ ۇڭىرەيگەن ورنى عانا قالعان, اقشارباق, شۇباراعاش, بەكالقا, مويىلدى, سوگىر, قايىڭدى, اقمارال اۋىلدارى دا قۇرۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. بالا تۋ كورسەتكىشتەرى دە كوڭىل كونشىتپەيدى.
– كاتون دەگەنىڭىز جەردىڭ ءجانناتى عوي. وسىنداي جەرۇيىق مەكەندە قازىر قارتتار عانا قالىپ بارادى. جاستاردىڭ ءبارى قالا جاعالاپ كەتتى. حالىقتىڭ ۇدەرە كوشۋى ءالى تىيىلماي تۇر. سولتۇستىگىمىزدە ەمىنىپ رەسەي, شىعىسىمىزدا تەلمىرىپ موڭعوليا, وڭتۇستىك-شىعىسىمىزدا تەبىنىپ قىتاي تۇر. كاتونقاراعايدى يەن قالدىرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن السىرەتەتىن جاعداي ەكەندىگىن سەزىنەتىن شاق كەلدى. قىتاي مەملەكەتى بىزگە ىرگەلەس شىڭجاڭ ايماعىنا ءوز حالقىن بارىنشا توپتاستىرىپ جاتقاندا, رەسەي التاي ولكەسىنىڭ تۇرعىندارىن قايتكەن كۇندە ۇستاپ قالۋ ءۇشىن بار جاقسىلىقتى جاساپ وتىرعاندا شەكارامىزدى جالاڭاشتاپ تاستاۋىمىز جاراماس, – دەيدى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جانىبەك قىزىر.
كاتونقاراعاي مەن رەسەيدىڭ التاي ولكەسىنە قاراستى قوساعاش – ءبىر تاۋدىڭ باۋىرىن جايلاعان, اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس اۋداندار. الايدا, تاۋلى ايماقتاعى ەكى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارى ەكى ءتۇرلى. قوڭسى قونعان سوڭ ەكى ارادا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس بولماي تۇرمايدى. 12 مىڭ قازاق تۇراتىن قوساعاشتا بولعان كاتوندىقتار مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ جالاقىسىنا 90 پايىز ۇستەمە قوسىلاتىنىن, وتىن تۇسىرۋگە مەملەكەتتىڭ جاردەمدەسەتىنىن, ايەلدەر – 50, ەر ادامدار 55 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعاتىنىن ايتادى. سونىمەن قاتار, قوساعاشتا 25 جىل تۇرعان ادام رەسەيدىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن جەڭىلدىكپەن پاتەر الاتىن كورىنەدى. شەكارانى 8 بىردەي كۇشتىك قۇرىلىمدار قىزمەتى كۇزەتەدى. 2014 جىلى سول وڭىرگە ساپارلاپ قايتقان ۇلكەن نارىن اۋىلىنداعى اۋداندىق مۇراجايدىڭ ديرەكتورى ورالعازى قاجاەۆ وسىنداي جەڭىلدىكتەر كاتونقاراعاي مەن مارقاكولدىڭ تۇرعىندارىنا دا جاسالسا, تاۋلى ايماقتىڭ قيىندىعى ەسكەرىلىپ, ەرەكشە مارتەبە بەرىلسە دەيدى.
جۇيكەنى جۇقارتقان جولدار
مارقاكولدە دە ماسەلە از ەمەس. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى – جولدىڭ ناشارلىعى. اسىرەسە, بۇرىنعى مارقاكول اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان تەرەكتىدەن قىتايمەن شەكارالاس توسقايىڭ, شاناعاتى اۋىلدارىنا دەيىنگى 100 شاقىرىمعا جۋىق قارا جول تۇرعىنداردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ جۇرگەلى قاي زامان؟! جۇيكەسى توزباعاندا قايتەدى, اينالدىرعان 100 شاقىرىمعا 4-5 ساعات التىن ۋاقىتتارىن سارپ ەتسە. ال وسكەمەننەن توسقايىڭعا دەيىنگى 450 شاقىرىم جولدى 10 ساعات, اۋا رايى بۇزىلعان جاعدايدا 15 ساعاتقا دەيىن جۇرۋگە ءماجبۇر.
قىستىڭ كوزى قىراۋدا جول جابىلسا مارقاكولگە جەتۋ مۇڭعا اينالادى. جول قيىندىعى وزگە دە ماسەلەلەردى تۋدىرىپ وتىرعان جايى بار. جاس مامانداردىڭ بۇل جاقتاعى اۋىلدارعا بارعىسى كەلمەۋىنىڭ كوپ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى – جول. بۇعان ۇيالى بايلانىستىڭ جوقتىعىن قوسىڭىز. توسقايىڭ اۋىلىندا 2015 جىلى 5 زەينەتكەر مۇعالىم جۇمىس ىستەسە, بيىلعى وقۋ جىلىندا 3 زەينەتكەر ۇستازبەن كەلىسىمشارت جاسالعان ەكەن. كۇرشىم اۋدانىنا قارايتىن مارقاكولدىڭ شەكاراعا جاقىن اۋىلدارىندا دا حالىق سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانى بايقالادى.
قازىر بالىقتىبۇلاقتا – 15, بۇعىمۇيىزدە – 23, شاناعاتىدا – 30, توسقايىڭدا 110 وتباسى تۇرىپ جاتىر. قىتايمەن شەكاراداعى اۋماقتى مارالدى, بالىقتىبۇلاق, كوكجوتا سەكىلدى ءۇش شەكارا زاستاۆاسى كۇزەتەدى. كەزىندە مارقاكول وڭىرىندەگى قابا كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى, بوبروۆكا اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, مارقاكول قورىعىنىڭ ديرەكتورى سەكىلدى قىزمەتتەر اتقارعان, بۇگىندە ورمانشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن, وسى ءوڭىردى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ەسەنگەلدى نازبيەۆ كورشى ەلمەن شەكاراداعى زاستاۆالارعا ءتيىستى دەڭگەيدە جاعداي جاسالماي وتىرعانىن جەتكىزدى. جەرگىلىكتى جەردىڭ جاعدايىنا قانىق ازامات 800 شاقىرىمعا جۋىق اۋماققا جاۋاپتى زاستاۆا باسشىلىعىنا ۋچيليششە بىتىرگەن لەيتەنانت شەنىندەگى تاجىريبەسىز جاستاردىڭ كەلىپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن مۇنداي قىزمەتكە شەكارا زاستاۆالارىندا جۇمىس ىستەگەن, كورگەن-تۇيگەنى مول ادامدار تاعايىندالعان. جوعارىدا كاتونقاراعايمەن شەكاراداعى قوساعاش جايىندا ايتتىق.
مارقاكولمەن شەكارالاس قىتايدىڭ اۋىلدارى دا قوساعاشتاعىداي ءيىن تىرەسىپ وتىر. اۋىلدارى اۋىل ەمەس, شاعىن قالا سەكىلدى. مارقاكولگە بارعان ءبىر ساپارىمدا بۇعان ءوزىم دە كۋا بولعان ەدىم. جولدارى سايراپ, ءىشى-سىرتى جايناپ تۇرعان بۇل جەرگە جىل سايىن قىتايدىڭ ىشكەرى جاعىنان تۋريستەر اعىلىپ كەلەتىن كورىنەدى. كەڭەس زامانىندا تارباعاتاي, مارقاكول, قاتونقاراعاي, كۇرشىم وڭىرلەرىندە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, 10 جىلعا جۋىق تارباعاتاي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, شىعىس قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان سايلاۋحان اۋحاديەۆ شەكارالىق اۋدانداردى مىقتاپ قولعا الاتىن كەزدىڭ الدەقاشان جەتكەنىن ايتادى. شەكاراداعى حالىق وزگە وڭىرگە كوشپەۋى ءۇشىن ۇكىمەت قوسىمشا دوتاتسيا تولەۋى كەرەك دەيدى قوعام قايراتكەرى.
– مۇعالىمى بار, مالشىسى بار, دارىگەرى بار, قىسقاسى, بۇگىندە شەكارالىق اۋدانداردا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ بارلىعىنا وتەماقى بەرۋ كەرەك. وسىنداي اۋداندارعا كەلگەن جاس مامانداردىڭ جالاقىسىن ەكى ەسە ءوسىرۋ قاجەت. ۇكىمەت شىعىننان قاشپاۋى كەرەك. ويتكەنى, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى, ۇلتتىڭ تۇتاستىعى بارىنەن دە قىمبات, – دەيدى سايلاۋحان اۋحاديەۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن سايلاۋحان اۋحاديەۆتىڭ ايتۋىنشا, شالعايداعى اۋىلداردان وبلىس ورتالىعىنا مال اكەلەتىن تۇرعىنداردىڭ ونىمدەرىن جوعارى باعامەن قابىلداۋدىڭ تەتىگىن ويلاستىرۋ قاجەت. «600 شاقىرىمنان كەلەتىن تارباعاتاي مەن وبلىس ورتالىعىنا 10-20 شاقىرىم جەردەگى ۇلان اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ اكەلگەن ەتىن ءبىر باعامەن قابىلدايدى. ادىلەتتىلىك بار ما؟ الىستان ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلگەندەر شىعىنعا باتادى, جاقىن اۋداندار پايداعا كەنەلەدى», دەيدى قوعام قايراتكەرى.
كەدەندەگى كەدەرگىلەر
قىتايمەن شەكاراداعى ماقانشى وڭىرىندە دە حالىق سانى ازايعانىمەن, اۋىلداردىڭ كوپشىلىگى ساقتالعان. مۇنداعى ماسەلە – جاستاردىڭ ازدىعى. جۇمىس ىستەگىسى كەلگەن جاستاردىڭ الدىنان شىعاتىن كەدەرگىلەردىڭ كوپتىگى. ءبىر مىسال. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ماقانشىدا تۇراتىن 3 جىگىت «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى مەملەكەتتەن اقشا الىپ, كىرپىش زاۋىتىن سالماقشى بولىپ, سول اقشاعا قىتايدان قۇرال-جابدىقتار ساتىپ اكەلىپتى. ماسەلە قىتاي شەكاراسىنان امان-ەسەن ءوتىپ, ءوزىمىزدىڭ ەلدىڭ كەدەنىنە كەلگەندە باستالىپتى. الگى جىگىتتەر ءبىر جارىم جىلدان بەرى اكەلگەن دۇنيەلەرىن بەرى وتكىزە الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرگەن كورىنەدى. ويتكەنى, ەكى ەسەگە دەيىن باج سالىعىن تولەۋ كەرەك ەكەن. قىتايدا ءبىر ميلليون تەڭگە تۇراتىن, جۇرت «قىت-قىت» دەپ اتايتىن شاعىن تراكتوردى كەدەننەن وتكىزۋ دە ماقانشىلىقتاردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانداي. كەزىندە كومسومولدا, پارتيادا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان, بۇگىندە ماقانشى اۋىلىندا تۇراتىن امىرعازى ء(ابىش) احمەتبەكوۆ اقساقال وسىنداي كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ, تاۋى شاعىلىپ جۇرگەن جاستاردىڭ اۋىلدا كوپ ەكەنىن ايتادى. اقساقال اۋىل حالقىنىڭ قارتايىپ بارا جاتقانىنا, ىرگەدەگى قىتايدىڭ شەكاراعا قۇمىرسقاداي قاپتاپ, قالا سالىپ جاتقانىنا الاڭدايدى.
– بۇدان كەيىن جاستار اۋىلدا قايدان تۇراقتاسىن؟!سوندىقتان شەكارالىق اۋداندارداعى تۇرعىندارعا كەدەندىك سالىقتاردى تومەندەتىپ, جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ قاجەت شىعار. كەرەك بولسا, شەكاراداعى ءاربىر اۋىلدىڭ تۇرعىنىنا سۋبسيديا بەرۋ ماسەلەسىن دە ويلاستىراتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. شەكارانى نىعايتىپ, مىقتىراق ۇستاعان دۇرىس قوي, قانداي زامان بولسا دا. حالىق دەگەنىڭىز – قارا ورمان, ءيىن تىرەسىپ, قىزۋ ءومىر قايناپ جاتۋى كەرەك قوي شەكارادا. قازىر قىتاي قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان 15-20 شاقىرىم جەردە 350 مىڭ حالىق تۇراتىن قالا سالىپ جاتىر, – دەيدى امىرعازى اقساقال.
جۇرت نە دەيدى؟
ەركىن نۇرازحان, سۋرەتشى: – ەل ىرگەسىن بەكىتىپ, نىعايتايىق دەسەك شەكارا قىزمەتىندەگى اسكەردىڭ سانىن ارتتىرىپ, ساپاسىن جاقسارتۋ ءوز الدىنا, ولاردىڭ ارقا سۇيەر حالقىن قايتادان ءوز ورنىنا قوندىرۋ, ياعني شەكارالىق اۋدانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەندەي. كەڭەس كەزىندەگىدەي شەكارالىق اۋدانداردا تۇرىپ, ەڭبەك ەتەتىن بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەرگە 50-70 پايىز قوسىمشا ەڭبەكاقىلارىن تاعايىنداپ, جۇرتتىڭ تۋعان جەرىنە ورالۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك سياقتى. مەكتەپتەر, بالاباقشالار, مادەنيەت مەكەمەلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە بار جاعدايدى جاساعان ابزال بولار.
بازاربەك وماروۆ, 1978-1987 جىلدارداعى تارباعاتاي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى: – شەكارالىق اۋداندار ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. شەكاراعا جاقىن, وبلىس ورتالىعىنان شالعاي اۋىلدارداعى حالىقتىڭ مالىن اۋداننىڭ وزىندە قابىلداۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. اۋىلدا مالدان باسقا نە بار؟ قىرداعى حالىققا وبال عوي. اق-ادال ەڭبەگىمەن وسىرگەن مالىن الىپساتارلار كەلىپ, ارزان باعاعا الىپ كەتەدى. بۇرىن «زاگوتكونتورا» دەگەن مەكەمە بولعان. بالكىم سونداي مەكەمەلەردى قايتادان اشۋ كەرەك شىعار. شەكارامىز قاۋىپسىز بولسىن دەسەك, ونداعى حالىقتى ساقتايمىز دەسەك, وسىنداي قادامدارعا باتىل تۇردە بارۋىمىز قاجەت. جوعارىدا ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ – شەكارالىق اۋداندارداعى حالىق سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ارنايى باعدارلاما قابىلدايتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. وڭىردەگى جۇرت ەلباسىنىڭ ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇندەۋى شەكاراداعى اۋدانداردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە وڭ ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
