وزگەرىستەردىڭ وزەكتىلىگىن دەر كەزىندە كورە بىلگەن

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 25 قاڭتارداعى № 141 وكىمىمەن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. بۇل تۇزەتۋلەردىڭ نەگىزگى ءمانى مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ. ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوز ۇندەۋىندە اتاپ وتكەندەي, بۇل وزگەرىستەرگە ءبىر­دەن-ءبىر سەبەپ – بۇگىنگى كۇننىڭ سىن-قاتەر­لەرى. مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىك وسى ۋا­قىت­­قا دەيىن ءوزىنىڭ ءرولىن تابىستى اتقا­رىپ كەلدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي, ەكو­­نو­­ميكالىق, الەۋمەتتىك جانە دۇنيە­جۇزى­­لىك كەڭىستىكتە جەتكەن تەگەۋرىندى جەڭىس­­تەرى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىعى وسى­نىڭ ايقىن كورىنىسى. قازىر قوعامدىق كاتىناس­تار كۇردەلەنە ءتۇستى, سوندىقتان ونى رەت­تەيتىن نەگىزگى زاڭ دا مەملەكەتتىك بيلىك تارماق­تارىنىڭ قارىم-قاتىناسىن سوعان لايىقتاۋى ءتيىس. ويتكەنى, نەگىزگى زاڭدى قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى كەلىسىم دەپ تۇسىنسەك, كونستيتۋتسيا مەملە­كەتتە ورىن العان قارىم-قاتىناستاردان اسىپ تا, كەيىن قالىپ تا كەتپەۋى كەرەك. ەندى ەلىمىزدە ورىن العان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعداي, تۇرعىندارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى, مەملەكەتتىك ساياسي ينستيتۋت­تار­دىڭ سوعان ساي بولۋىن تالاپ ەتەدى. قورىتىپ ايتقاندا, بىزگە ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت, بەلسەندى پارلامەنت جانە زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادىلدىكتى جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتەتىن سوت بيلىگى قاجەت. ەلباسىنىڭ ۇندەۋىنە سايكەس 40-قا جۋىق پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرىلەدى. مىسالى, «ۇكىمەت رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنىڭ كەلىسىمىمەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى بەكىتە­دى جانە ولاردىڭ ورىندالۋىن قامتاما­سىز ەتەدى». بۇل وتە وزەكتى جانە ۋاقتى­لى تۇزەتۋ, ويتكەنى, مەملەكەتتىك باعدا­ر­لاما­لاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىر. سونداي-اق, «مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قامتىلاتىن بارلىق ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ەڭبەكاقى تولەۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ ءبىرىڭ­عاي جۇيەسىن رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتiنىڭ كەلىسىمىمەن جوباعا سايكەس ۇكى­مەت بەكىتەتىن بولادى». جوباعا سايكەس پارلامەنت وكىلەت­تىك­تەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى ونىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگى وسەدى. ماسەلەن, پرەزي­دەنت پار­لامەنت ماجىلىسىمەن كونسۋل­تا­­تسيا­­لاردان كەيىن پرەمەر-مينيستر ەن­گىزگەن ۇسىنىممەن ۇكىمەتتىڭ قۇرىلى­مىن ايقىندايدى, پرەزيدەنت دەربەس تاعايىندايتىن جانە بوساتاتىن سىرتقى ىستەر جانە قورعانىس مينيسترلەرىنەن باسقا ۇكىمەت مۇشەلەرىن قىزمەتىنە تا­عا­يىن­دايدى جانە قىزمەتىنەن بوسا­تادى دەگەن وزگەرىس ەنگىزىلمەك. پرەمەر-مينيستر تاعايىندالعاننان كەيiن ون كۇن مەرزiمدە پارلامەنت ءماجىلىسى­مەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن ۇكiمەت­تiڭ قۇرىلىمى مەن قۇرامى تۋرالى رەس­پۋب­ليكا پرەزيدەنتiنە ۇسىنىستار ەن­گiزەدi دەگەن تۇزەتۋ دە بار. سو­نى­­­مەن قاتار, پالاتا دەپۋتاتتارى جال­پى سانى­نىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىرىنىڭ باس­تاما­سى بو­يىنشا رەسپۋبليكا ۇكىمەتى مۇشە­لەرى­نىڭ ءوز قىزمەتى ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى ەسەپتەرىن تىڭداۋعا حاقىلى. ەسەپتى تىڭ­داۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇكىمەت ءمۇ­شە­سى مەملەكەت زاڭدارىن ورىنداماعان جاع­دايدا پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانى­نىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋى­سى­مەن ونى قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى رەسپۋب­ليكا پرەزيدەنتىنە ءوتىنىش جاساۋعا قاقىلى. مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنت ۇكى­مەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. سون­داي-اق, ۇكىمەت ءوزىنىڭ قىزمەتىندە پرە­زي­دەنت­تىڭ, پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپتى بولادى. ۇكiمەت قىزمەتiنiڭ نەگiزگi باعىتتارى جانە ونىڭ ماڭىزدى شەشiمدەرi تۋرالى پرە­زيدەنتكە جانە پارلامەنت ءماجى­لىسى­نە باياندايتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت جاڭادان سايلانعان پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىندا ءوز وكىلەتتىگىن دوعارادى. سونداي-اق, ءماسليحاتتىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمى­نەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم­دى دە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى پرەمەر-مينيسترمەن جانە پارلامەنت پالاتا­لارىنىڭ توراعالارىمەن كونسۋلتا­تسيا­لاردان كەيىن عانا قابىلدايدى. تاعى ءبىر مىناداي تۇزەتۋدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى: پرەزيدەنت ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىن قام­تاماسىز ەتۋ مۇددەسىندە, كۇشىنە ەنگەن زاڭنىڭ نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىنە قاراپ, قورىتىندى بەرۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ۇسىنىستار جولدايدى. بۇل تولىق­تىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور, ءويت­كەنى, قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا نورمالارى­نا ساي, كۇشىنە ەنگەن زاڭ جانە وزگە دە قۇقىق­تىق اكتىلەر سوت قاراۋى­نىڭ شەڭبەرىنە تۇسكەندە عانا, 78-باپ­تىڭ تارتىبىندە كونس­تيتۋتسياعا سايكەستىگى تەكسەرىلەتىن. ال وسى تۇزەتۋ قابىلدانعان جاعدايدا, ازا­مات­تارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قورعاۋ جاڭا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەتىنى ءسوزسىز. وسىعان وراي, كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ دە قۇزىرەتى كەڭەيتىلەدى. سوت بيلىگىنە بايلانىستى وزگەرتۋلەر دە بار, مىسالى, جوعارعى سوتتىڭ قۇزى­رەتى: ازاماتتىق, قىلمىستىق ىستەر, جەر­گىلىكتى جانە باسقا دا سوتتاردىڭ سوت­تىلىعىنا جاتاتىن وزگە دە ىستەر بو­يىن­شا جوعارى سوت ورگانى بولىپ تابى­لادى, زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا ونىڭ سوت­تىلىعىنا جاتاتىن سوت ىستەرىن قارايدى جانە سوت پراكتيكاسىنىڭ ماسەلەلەرi بويىنشا تۇسiنiكتەمەلەر بەرەدى دەپ ناق­تى­لانىپ وتىر. تاعى ءبىر ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىن تۇزەتۋ, كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا بايلانىستى, وندا «ەگەر كونستيتۋتسيادا وزگەشە كوزدەلمەسە, زاڭدى جولمەن الىنعان م ۇلىككە مەنشىك قۇقىعىن شەكتەيتىن نەمەسە ودان ايىراتىن زاڭداردى جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋعا جول بەرىلمەيدى» دەلىنگەن. بۇل ماسەلەنىڭ تاري­حىنا ۇڭىلەر بولساق, ەلباسى بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمانى العا تارتقان كەزدە, ونىڭ ىشىندە, مەنشىك قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتقان بولاتىن. ەلباسى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ادامنىڭ مەنشىك قۇ­قىعىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىر. نەلىكتەن؟ ويتكەنى, ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ىشىندە ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى ول – جەكە مەنشىك قۇقىعى. بۇل قۇقىقتاردىڭ قازاقستاندىق قۇقىقتىق جۇيەگە عانا ەمەس, ادامنىڭ بوستاندىعى, ونىڭ مەجەسى رەتىندە ادامنىڭ قۇقىعى, تەك قانا ادام ءوندىرىس قۇرالدارىنا مەنشىكتەنۋ قۇقىعى بولعاندا عانا ورىن الىپ, جۇزەگە اسىرىلادى. ەگەر ءوندىرىس قۇرالدارىنا ادامنىڭ جەكە مەنشىگى تولىعىمەن جوققا شىعارىلسا, ول جەردە بوستاندىق پەن قۇقىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. جالپى العاندا, نەگىزگى زاڭىمىزعا ەنگىزۋگە باعىتتالعان بۇل تۇزەتۋلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ جاڭا قارقىنىن كورسەتەدى جانە كونستي­تۋتسيا­مىزدا ايقىندالعان قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىر­لى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملە­كەت رەتىندە ورنىقتىرادى دەگەن نەگىزگى قاعي­دالاردىڭ مىزعىماستىعىن ايقىندايدى. انار جايىلعانوۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى