اقش-تىڭ 45-ءشى پرەزيدەنتى

اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ناتيجەسى جاريا ەتىلگەن كەزدە, بىرەۋلەر الاقايلاپ قۋاندى, ەكىنشىلەرى سەڭ سوققان بالىقتاي ەسەڭگىرەپ قالدى. ءسويتىپ, ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن ساياسي باسەكەدە رەسپۋبليكالىق پارتيادان ۇسىنىلعان كانديدات 70 جاستاعى دونالد دجون ترامپ سايلاۋشى-تاڭداۋشىلاردىڭ باسىم داۋىسىن يەلەنىپ, اقش-تىڭ 45-ءشى پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. قازىرگى كەزدە دونالد ترامپتىڭ پرەزيدەنتتىككە سايلانعاننان كەيىنگى جانە ونىڭ رەسمي تۇردە قىز­مەت­كە كىرىسكەننەن بەرگى ۋاقىتتاعى جۇ­­مىسىن, سونداي-اق, ايتقان ءپى­كىر­لەرىن ساياساتكەرلەر مەن ساراپ­شىلار تارازىعا سالىپ, تالداپ جا­تىر. ول دۇرىس تا شىعار. ءويت­كە­نى, دونالد ترامپ الەمدەگى ەڭ قۋاتتى مەم­لەكەت – امەريكا قۇ­را­ما شتات­تارىنىڭ پرەزيدەنتى. سو­نى­مەن... ترامپتىڭ ۇلىقتاۋ سالتاناتى 20 قاڭتار كۇنى ەل استاناسى ۆاشينگتوندا ءوتتى. ۇلىقتاۋ سال­تا­ناتىندا سويلەگەن سوزىندە ول ءوزى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى باسىمدىق امەريكا بولاتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق, بارلىق شەشىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە سىرتقى ساياساتتاعى ءىس-قيمىلدارىن وسىنداي ۇستانىمعا نەگىزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى. جۇمىس ورىندارىن اشىپ, شەكارانى نىعايتۋعا دا ۋادە بەردى. بۇرىنعى وداقتاردى رەفورمالاپ, جاڭالارىن قۇراتىنىن ەسكەرتتى. «ارەكەت ەتەتىن مەزگىل تۋدى, بوس اڭگىمەنىڭ زامانى ءوتتى», دەدى ول. ءراسىم اياقتالعان سوڭ قالىپتاسقان داستۇرگە سايكەس, كونگرەسس عيماراتىندا ءوزى­نىڭ العاشقى جارلىعى – اق ءۇي ۇكى­مەتىنىڭ جاڭا مۇشەلەرىن تا­عاي­ىن­داۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى. دونالد ترامپتىڭ بىرەر اپتا بۇرىن بىرقاتار بەدەلدى باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتى ءبىراز ەلدىڭ باسشىلارىن ەداۋىر الاڭداتقانى راس. سول سۇحباتىندا ول: «ناتو-نىڭ ۋا­قىتى ءوتتى», «ۇلكەن قىتاي» ساياساتىن قايتا تالقىلاۋ كەرەك» جانە «گەرمانيانىڭ بوسقىنداردى قا­بىلداۋى اپاتپەن بىردەي», دەگەن ءپى­كىر­لەر بىلدىرگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى ايتقاندارى اتى اتالعان ەلدەردىڭ بي­لىگىنە وكپە-رەنىش بىلدىرەتىندەي قاتتى اسەر ەتتى. «ناتو-نىڭ ۋا­قى­تى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن, – دەدى د.ترامپ. – مەنىڭشە, ونىڭ ەكى ءتۇرلى نەگىزى بار. بىرىنشىدەن, بۇل ۇيىم قۇرامىنا كوپ مەملەكەتتەردى قوسىپ الدى. ەكىنشىدەن, قۇرىلۋ مەرزىمى وتە ۇزاق». ناتو ەۋروپا مەن اقش اراسىندا كوپىر بولىپ تۇرعان ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىم ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ترامپتىڭ سول پىكىرىنە العاشقى بولىپ ليتۆا پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتە ءۇن قوسىپ, قارسىلىق ءبىلدىردى. «ليتۆا 1991 جىلى كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ, 2004 جىلى ناتو-عا مۇشە بولدى, – دەدى ول وسىعان بايلانىستى. – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ۇيىم ەۋروپادا بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ العىشارتى بولىپ كەلەدى. ترامپتى اقش-تىڭ ناتو-داعى مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارۋىنا شاقىرامىن. ول ناتو-داعى كوشباسشىلىق قىزمەتىن موينىنا الىپ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋى ءتيىس». اقش پرەزيدەنتى بەدەلدى باسىلىمدارعا بەرگەن سۇحباتىندا, سونداي-اق ەۋروپالىق وداقتى دا «نەمىس تاسىمالداۋشىسى» دەپ سىنعا العان بولاتىن. ول ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ ۇمتى­لى­سىن وڭ باعالادى. وزگە دە مۇشە ەل­دەر­دىڭ وداقتان شىعاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن جاسىرمادى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي بىرلەستىك كوپشىلىك ويلاعانداي تىم وڭاي بولا بەرمەيدى. ال گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل: «ەۋروپالىقتاردىڭ تاع­دى­رى ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا. ءبىز بارلىق جاعدايدا بىرگە بولامىز دەپ ايتا الامىز», دەگەن نازىن ءبىلدىردى. مۇنداي پىكىرلەردەن فرانتسۋز ساياساتكەرلەرى دە سىرت قالمادى. ترامپ «The Wall Street Journal» باسىلىمىندا جاريالانعان سۇحباتى بارىسىندا قىتايعا بايلانىستى «ۇلكەن قىتاي» ساياساتى قايتا تالقىعا سالىناتىن بولادى» دەگەن ەدى. رەسمي بەيجىڭ ونىڭ وسى ءسو­زىنە دەرەۋ ەسكەرتۋ جاسادى. قىتاي ءسىم-ءى ونىڭ وسى سوزىنە دەرەۋ «ءبىر قىتاي» ساياساتى قايتا تالقىعا سالىنبايتىنىن, ترامپتىڭ بۇل پىكىرى 40 جىلدان بەرگى اقش – قىتاي قاتىناسىنا سىزات سالۋ بولىپ تابىلاتىنىن مالىمدەدى. قىتاي باسىلىمدارى «ترامپ بۇل ماسەلەدە ءوزىنىڭ ءبىلىمىنىڭ تايازدىعىن تانىتىپ وتىر» دەگەن باعا دا بەردى. دونالد ترامپ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كىرىسكەن ەكى اپتاعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە جيىرماعا جۋىق جارلىق پەن وكىم شىعارعان ەكەن. سونىڭ ءبىرى – مۇسىلماندار باسىم تۇراتىن مەملەكەتتەر ازا­مات­تارىنىڭ اقش-قا كەلۋىنە ۋاقىتشا تىيىم سالاتىن قۇجات. ول ەلدەر – سيريا, يەمەن, يران, يراك, سۋدان, ليۆيا جانە سومالي. وسى ماسەلەگە بايلانىست­ى جاساعان ءما­لىم­دەمەسىندە اقش الداعى ءۇش اي­دا يمميگراتسيالىق باقىلاۋ شارا­لارى ورناتىلعان سوڭ, جەتى ەل ازاماتتارىنا قايتادان ۆيزا بەرە باستايتىنى كورسەتىلگەن. «اقش يمميگرانتتارى باسىم ەل سانالادى جانە قىسىمشىلىقتان باس ساۋعالاعاندارعا ءبىزدىڭ ءالى دە جانىمىز اشيدى. بىراق ءبىز ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارىمىز بەن شەكارامىزدى دا قورعايمىز. امەريكا قاشان دا ازات ءارى باتىل ادامداردىڭ وتانى بولعان», – دەپ اتاپ وتەدى پرەزيدەنت. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەنگىزىلگەن بۇل شارالار «مۇسىلماندارعا تىيىم سالۋ ەمەس». مۇنىڭ دىنگە قاتىسى جوق جانە ول ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە ارنالعان. تىيىم سا­لاتىن وسىنداي ەرەجە قىرىقتان استام مۇسىلمان ەلىنە ەنگىزىلمەگەن. پرە­زيدەنت, سونداي-اق ءوزىنىڭ اقش-قا كەلەتىن ميگرانتتار اعىنىن تەجەۋ جوسپارى اياسىندا سيريادا بوس­قىندارعا ارنالعان «قاۋىپسىز ايماق» قۇرماق نيەتتە ەكەنىن دە اشىپ ايتتى. ول ەۋروپالىق وداقتىڭ سيرياداعى ازامات سوعىسىنان شىققان بوسقىندار ماسەلەسىمەن كۇرەسىن رەتتەۋ جانە سارالاۋ ءۇشىن قاجەت سياقتى. اقش پرەزيدەنتى سيريادا «قاۋىپسىزدىك ايماعىن» قۇرۋدى مۇسىلمان ەلدەرىنەن شىق­قان بوسقىندار مەن باسقا دا يمميگرا­نتتاردان تونەتىن تەرروريزم قاۋ­پىنە قارسى تۇرۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. «قاۋىپسىزدىك ايماعى» تۋرالى وكىم ميگراتسيالىق ساياساتتى كۇشەيتۋگە قاتىستى وزگە دە جارلىقتارمەن بىرگە شىعىپ قالۋى مۇمكىن. ال اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وباما مۇنداي شارالار اقش-تى سيرياداعى سوعىسقا بۇرىنعىدان دا كيلىكتىرەدى جانە سيريادا اۋە شابۋىلىن جۇرگىزىپ جاتقان رەسەي اسكەريلەرىمەن قاقتىعىسقا ۇرىندىرۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتادى. دونالد ترامپ ءوزىنىڭ سايلاۋ ناۋقانى بارىسىنداعى كەز­دە­سۋلەرىنىڭ بىرىندە اقش پەن مەكسيكا اراسىنداعى شەكارانى ءبو­لىپ تۇراتىن قابىرعا-دۋال ورناتۋ جونىندە ۋادە بەرگەن بولاتىن. ول وسى تۋرالى جارلىققا دا قول قويدى. قۇجاتقا سايكەس, ەلدىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى قۇرىلىس جۇ­مىستارىن بىردەن باستايدى. مۇ­نىڭ الدىندا ول دۋالدىڭ اقش بيۋد­­جەتىنەن سالىنىپ, كەيىن قۇ­رى­لىسقا كەتكەن قاراجاتتى مەحيكو 100 پايىز قايتارادى دەگەن بولاتىن. دەگەن­مەن, قۇرىلىس جۇمىستارىن كون­گرەسس ماقۇلداۋى قاجەت. ترامپ­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇراما شتات­تار­دىڭ يگىلىگى ءۇشىن سالىنادى. دۋال ميللياردتاعان دوللار ۇنەمدەۋگە جانە كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى بۇل ترانسشەكارالىق ۇيىم­داسقان قىلمىستى توقتاتادى. زاڭسىز كوشى-قونعا بوگەت بولۋ ءۇشىن 3,2 مىڭ شاقىرىمدىق قابىرعا سا­لۋ ماسەلەسىن ترامپ بىلتىردان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 12 ميلليارد دوللار جۇمسالاتىن سياقتى. دەگەنمەن, مۇنىمەن كەلىسپەيتىندەر دە بار. ولار قۇرىلىس جۇمىستارىنا كەتەتىن قارجى تىم ازايتىلىپ كور­­سەتىلگەنىن ايتادى. ءسوز رەتىندە دۋال سالۋعا مەكسيكا باس­شى­لى­عى­نىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى نارازى ەكەنىن دە اي­تا كەتەيىك. اقش پرەزيدەنتى ەلدى ترانس-تىنىق مۇحيتى سەرىكتەستىگىنەن شىعارۋ تۋرالى جارلىققا دا قول قويعان. سەنات اقش-تىڭ بۇل سە­رىك­تەستىككە كىرۋىن سول كۇيى ماقۇل­دا­­ماعاندىقتان, ترامپتىڭ شەشىمى شارت­تى عانا سانالادى. ترامپ كە­لى­سىمنەن باس تارتۋدى «امەريكالىق ەڭ­بەكشىلەر ءۇشىن تاماشا جاڭالىق» دەپ اتاپ, ۆاشينگتون سەرىكتەستىككە مۇشە ەلدەرمەن, ونىڭ ىشىندە اۆستراليا, مەكسيكا, جاپونيا, مالايزيا جانە جاڭا زەلانديامەن ەكى­­جاقتى كەلىسىمدەر جاسايتىنىن مالىمدەدى. ال گەرمانيا كانتسلەرىنىڭ ورىنباسارى زيگمار گابريەل: «اقش-تىڭ ترانس-تىنىق مۇحيتى سەرىكتەستىگىنەن باس تارتۋى گەرمانيا ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى», دەپ مالىمدەدى. «ترامپ اقش ەكونوميكاسىنىڭ گەرمانيا ەكو­نوميكاسىنان ايىرماشىلىعى – ءبا­سەكەگە ارقاشان قابىلەتتى بولا بەر­مەي­تىنىن مويىندايدى», دەدى ول وسى ءجو­نىندە. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ قارجى نارىعى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اناتولي اكساكوۆ ترامپتىڭ شەشىمى جاقسى نىشان ەكەنىن, بۇل ونىڭ وزگە ەلدەرگە قارسى ەمەس, امەريكا حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي ارەكەت ەتەتىن پراگماتيك ەكەنىن كورسەتەتىنىن اتادى. اقش پرەزيدەنتى, سونداي-اق كانادامەن جانە مەكسيكامەن سولتۇستىك امەريكا ەركىن ساۋدا اي­ما­عى تۋرالى كەلىسسوزدى قايتادان ءجۇر­گىزەتىنىن دە مالىمدەدى. اقش پرەزيدەنتى وسى ارالىقتا بىرقاتار ماڭىزدى تاعايىنداۋلار دا جاسادى. ەندى ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ سىرتقى ساياساتىن (مەمحاتشى) رەكس تيللەرسون, قورعانىس مينيسترلىگىن دجەيمس مەتتيس باسقاراتىن بولادى. يلون ماسك پرەزيدەنتتىڭ ەكو­نو­ميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كە­ڭەسشىسى, رونالد ۆيتيەللو اقش شە­كارا قىزمەتىنىڭ باسشىسى قىز­مە­تىنە, نەيلا گورسيچ جوعارعى سوت فە­دەرالدى سۋدياسى لاۋازىمى­نا تا­عايىندالدى. سونداي-اق, پرە­زي­دەنتتىڭ تاپسىرما­سىن ورىن­دا­ما­عانى ءۇشىن باس پرو­كۋ­رور­دىڭ ءمىن­دە­تىن ۋاقىتشا ات­قا­رۋشى ساللي يەيستى قىز­مەتىنەن بو­ساتتى. اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, اقش پرە­زي­­دەنتى جىلىنا 400 مىڭ دوللار ەڭبەكاقى الادى ەكەن. بۇدان د.ترامپ باس تارتىپ وتىر. وسى ماسە­لە­گە بايلانىستى سۇراققا ول: «بۇعان مەنىڭ جاۋابىم جوق. زاڭ بويىنشا مەن كەمىندە 1 دوللار ەڭبەكاقى الۋىم كەرەك. ەندى مەن 1 دوللار ەڭبەك­اقى الاتىن بولامىن», – دەپ جاۋاپ بەر­گەن. ال «Forbes» جۋرنالى ونىڭ باي­لىعىن 3,7 ميلليارد دوللارعا با­عالايدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»