وگەي ءونىم

نەمەسە جاقىننان «دوربالاعاننان», الىستان «اربالاعان» ءتيىمدى مە؟ سونىمەن ءبارىن سىرتتان تاسۋعا, شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن اكەلۋگە ۇيرەنىپ الدىق. باس كەزىندە «كوممەرسانتپىز» دەپ الا دوربا كوتەرىپ, بازارشىلاپ قالادان اۋىلعا تاۋار تاسيتىن ايەل ادامدار شىعىپ ەدى. ەندى قاراساق, بازاردىڭ ءبارى شەت ەلدىڭ كيىم-كەشەكتەرى. قازاقستاندىق كيىم ونىمدەرى نە­كەن-ساياق. بارى بار ەندى, بىراق با­عاسى ۋداي قىمبات. ونىڭ جار­ناماسى دا ءالسىز بە, ايتەۋىر, قال­تا­سى قالىڭدار تۇپ-تۋرا شەت ەل­دەن بارىپ كيىنەدى, قالتاسى جۇ­قالار شەت ەلدەن الىنعان تاۋار­مەن كيىنەدى. ماسەلەن, وسكەمەن قالاسىنىڭ قاراپايىم تۇر­عىندارى اپتاسىنا ءبىر رەت سەمەي بازارلارىنا كەلىپ, كيى­نىپ جاتادى, ويتكەنى, مۇندا كيىم ارزان. ءيا, كيىم عانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىك تە ارزان. سوڭعى كەز­­دەرى مال شارۋاشىلىعى ءونىم­­دەرىن دەلدالسىز تىكەلەي ساۋ­داعا شىعاراتىن «سولتۇستىك» لو­گيستيكالىق ورتالىق سياقتى ءبىر­نەشە بازارلار اشىلدى. ول ومبى-مايقاپشاعاي اۆتو­جو­لى بويىندا ورنالاسقان. مۇ­نىڭ ءوزى دە قاراپايىم قالا تۇر­عىندارىنا ءبىرشاما كومەك بول­دى. كومەك بولعاننان بۇرىن, كور­شى رەسەيدەن كەلگەندەر اۋىز­دارىنىڭ سۋى قۇري ماقتاپ-ماق­تاپ قازاق مالىنىڭ ەتىن سا­تىپ الۋدا. ولاردا مۇنداي ەكو­لوگيالىق تازا ءارى ساپالى, با­عا­سى دا ارزان ءونىم جوق ەكەن. ەت الۋ ءۇشىن سەمەيگە ءجيى كەلەتىن بول­دى رەسەيلىكتەر. بىراق ءسۇت الا المايدى, تابيعي ءونىم الىس جول­عا شىداس بەرە مە؟! مىنە, ويلاپ قاراساق, كەز كەلگەن دۇنيەنى سىرتتان اكەلە بەرمەي وزىمىزدە وندىرسەك, قۇنار­لى جەرىمىز دە, تەحنيكامىز دا, جۇمىس كۇشى دە بار. بىراق, ءبىر نارسە جەتىسپەي وتىر. ول نيەت. ءويت­كەنى, ەلىمىزدەگى قالتالى ازا­ماتتار شەت ەلدەن اكەلگەن تاۋارىن, ازىعىن, شەت ەلدە وقي­تىن بالاسىن ناسيحاتتايدى. ودان دا گورى ارتىق اقشالارىنا جەر الىپ, وڭدەپ, قاراپايىم حالىقتى جۇمىسپەن, ازىقپەن, كيىم-كەشەكپەن قامتىسا عوي. دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىن فەرمەرلەرى, ياعني اۋىلى اسىراپ وتىر, ولارعا اس-اۋقات ايدان تۇسپەيدى عوي ەندى دايىن كۇيدە. سوندىقتان ولار دا اۋىلدى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. ەلباسىمىز اگرارلىق سالانى دامىتۋعا تاپسىرما بەرىپ وتىر. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇرىن اۋىلدارىمىز «ميلليونەر اۋىل» اتانىپ, ءونىمى كول-كوسىر تا­سىپ, قالانى اسىراپ جاتاتىن. قالا­نى ەمەس, ماسكەۋدى تىكە­لەي اسىرايتىن. سەمەيدىڭ ەت-كونسەرۆى كومبيناتىنىڭ ءونىم­دەرى, ەت-شۇجىقتارى ساپالى ءونىم رەتىندە ماسكەۋ اسىپ كەتە بارا­­تىن. ەت تە, ءسۇت تە, كوكونىس پەن جەمىس تە اۋىلدان, قالا ما­­ڭىن­داعى ساياجايلاردان تو­لاس­سىز اعىلاتىن. – سول كوكونىس, جەمىس-جيدەك بەرەتىن ساياجايلاردى 90-ىنشى جىلدارى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە اۋىلدان ۇدەرە كوشكەن حالىق باسىپ الدى. ال ساياجايلار نەگىزىندە تەك جەمىس-جيدەك, كوك­و­نىس, كارتوپ وسىرۋگە ارنالعان جازعى مەكەن بولعاندىقتان, قىستا تۇرۋعا جارامسىز ەدى. ال اۋىلدان كەلگەندەر, قىستا بىزدە جارىق جوق, جىلۋ جوق دەپ اكىمدىكتى جاز­عىرادى. ولار قابىرعاسى جۇقا ساياجاي ءۇيىن جىلىتۋ ءۇشىن ەسىك الدىندا ءوسىپ تۇرعان جەمىس-جيدەك اعاشتارىن اياۋسىز سىندىرىپ, وتىن عىپ جاعىپ جىبەردى. ولارعا ەشتەڭە دەي المايسىڭ, سەبەبى, ارزان تۇراتىندىقتان ساياجايدى سا­تىپ الدى. جانە مۇلكىن جا­ريا­­لاپ, جەكەمەنشىكتەرىنە دە اينا­لدىرىپ الدى, ال بىزدە وسى­لاي­شا شارۋاشىلىقتىڭ قالانى ءونىم­مەن قامتىپ تۇرعان ءبىر سا­لا­سى تۇرالاپ قالدى. ارينە, وسى­دان كەيىن الما, جيدەك, ورىك, قاۋىن-قاربىز جانە تاعى باس­قا­لارىن سىرتتان تاسىمالداپ جەيسىز. ال نەگىزىندە ونىڭ ءبارى سەمەيدە-اق وسەتىن, تابيعي تازا ونىمدەر ەدى, دەنساۋلىققا دا اسا پايدالى, – دەيدى قالاداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ني­كولاي يساەۆ. ءسويتىپ, ءبىز بۇگىندە اگرارلى ەل بولساق تا ازىق-ت ۇلىك, جەمىس-جي­دەك, كيىم-كەشەكتى ءوزى­مىز­دەن «دوربالاپ» تاسىماي, شەكا­را­نىڭ ارعى بەتىنەن «اربالاپ» تا­سىپ, ءتاۋىر كوممەرسانتقا اي­نال­دىق. اۋىل جاستارى دا اۋىل­دا جۇ­مىس بولماعاننان كەيىن قالاعا اعىلۋدا. كەيبىر دەرەك­تەر بوي­ىنشا, سوڭعى 10-15 جىلدا  قالاعا كوشiپ كەت­كەن اۋىل­دىق­تاردىڭ سانى 2 ميلليون­عا جە­تiپ جىعىلادى ەكەن. قاڭتار ايىن­دا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى سەمەي قالا­­سىنا ارنايى ساپارمەن كەل­دى. حالىق قالاۋلىلارى قالا­­نىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دا­رىمەن, قوعامدىق كەڭەس وكىل­دە­رىمەن, قۇقىق قورعاۋ, سوت, پرو­كۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىمەن, ءاس­كەريلەرمەن, قالالىق ءماس­لي­حات دەپۋتاتتارىمەن جانە قارا­پايىم ەڭبەك ادامدارىمەن كەز­دەسۋلەر وتكىزىپ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سەمەي قالا­لىق فيليالىندا قوعامدىق قا­بىل­داۋلار وتكىزدى. ماسەلەن, دە­پۋتات ۆاسيلي ولەي­نيكتىڭ قا­بىل­داۋىندا بولعان قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى امانگەلدى جۇمانوۆ بىلاي دەدى: – قازىر اۋىلدا جۇمىس­سىز­دىق. قالاعا جاقىن ورنا­لاس­قان اۋىلدا تۇراتىن جاس­تار, قىس كەزىندە جۇمىسسىز بول­عان­دىق­تان, سە­مەي­گە كەلىپ, ۋاقىتشا بول­سىن جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبارى وتباسىن اسىراۋدىڭ قامى عوي. اسىرەسە, جاس وتباسىلارىنا قيىن. جاستار دا ماعان كەلىپ اي­تىپ جاتىر, ۋاقىتشا تىركەۋ ءما­سەلەسى دە ولار ءۇشىن قيىنعا سو­عايىن دەپ تۇر. اسىرەسە, اۋىل جاستارى الاڭداۋلى. ۋاقىتشا جۇ­مىسقا كەلدى دەلىك, ولار قاي­دا بارىپ ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرادى؟ اۋىل حالقى ءۇشىن مال ءوسىرۋ ماڭىزدى. ءسۇت-ايرانىڭدى ساتىپ الىپ جاتپايسىڭ. بىراق, اۋىل جاستارى ونىمەن اينالىسۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە مال الۋ كەرەكتىگىن كەيدە بىلسە, كەيدە بىلمەي وتىرادى. بىراق, جەمشوپ قىمبات, سۋ ماسەلەسى تاعى بار. سوندىقتان دا بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعىداي ءبىر­لى-جارىم مالمەن اۋىلدا ءومىر سۇرە المايسىڭ. نە ۇلكەن شا­رۋاشىلىق اشۋ كەرەك, نە جال­دانىپ جۇ­مىس ىستەۋ كەرەك. ال شارۋا قوجا­لىقتارى تۇر­عىنداردى تەك ماۋ­سىمدىق جۇ­مىس­تارعا عانا الادى ەكەن. وسى­لايشا بۇگىنگى تاڭدا اۋىلدىق جەرلەردە مال وسىرۋگە ونشا ءمان بەرىلمەي وتىر. جانە ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, مال باعۋ ءادىسى دە وزگەرگەن. بۇرىندارى اباي اۋدانى سياقتى قازاق اۋدان­­دارىندا مالدى اۋىل سىر­تىنا ايداپ جىبەرەدى, كەشكە توسىپ الادى, بولدى. مال ءوزى جايى­لىپ كەلەتىن. ال ودان دا بۇ­رى­نىراق, اتا-بابامىز مالدى جاز شىقسا جايلاۋعا ايداپ, قىس تۇسسە قىستاقتا ۇستادى, ءتىپتى بەرتىن شوپان, مالشى دا وسى ءتا­س­ىلدى قولداندى, وتباسىمەن ءبىر­گە مال سوڭىندا كوشىپ ءجۇردى. وسى­لايشا جايىلىم جەرلەردى ۇنەمى وزگەرتىپ وتىراتىن. ال قا­زىر اۋىل تۇرعىندارى ءبىر-ەكى سيىر, بەس-التى ەشكى, ون شاقتى قويىن ايداپ اپارىپ جايىپ, قايتا اكەلەدى. بوس جىبەرگەنگە بولمايدى, مال بىرەۋدىڭ جايقالا ءوسىپ تۇرعان شارۋا قوجالىعىنداعى ەگىستىگىنە ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. قوجالىق يەسى ايقاي شىعارادى. ۇرى-قارى تاعى بار. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە العاندا, قاشان شىركىن, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى اگرارلى ەل بولا الامىز دەپ ويلايسىڭ... راۋشان نۇعمانبەكوۆا, جۋرناليست سەمەي