«قۇلانباەۆتار ديناستياسىنىڭ» داراسى

«ديناستيا» دەپ اتالاتىن دا­را­لاردى تاڭداپ بارىپ, اتادان بالاعا اۋىسىپ, اعادان باۋىرعا جالعاسقان ءبىر كاسىپتىڭ اينالاسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ ءار اۋلەتتىڭ باسىنا قوناقتاي بەر­مەيتىن كىرپياز-كىدىلىگى ءوز ال­دىنا, ونەردىڭ وزگە تۇرىندە سيرەك تە بولسا كەزدەسكەنىمەن, اكتەرلىك ماماندىققا كەلگەندە ساراڭدىعى ۇستاپ, ءتىپتى تارتىنىپ قالاتىنى بار. ماماندىققا دەگەن ماحابباتتان تۋاتىن مۇنداي بۋىن, قان قۋالايتىن جالعاستىق بۇگىندە تاڭسىق بولماۋى مۇمكىن, بىراق سول كەزەڭ ءۇشىن شىنىمەن شەتىن جاعداي-تىن. ءبىر ۇيدەن 12 تەاترال تۇلەگەن چەحوۆ-كنيپ­پەرلەر, ءبىر شاڭىراقتان 11 اك­تەر شىققان ميحالكوۆتار, ورىس ونەرىنە توعىز ارتيست سىي­لاعان سامويلوۆتار قازاق وت­باسىلارىنان توپ-توبىمەن شىق­پاسا دا, ۇلتتىق تەاتر جانە كينو ونەرىندە «قۇلانباەۆتار دي­ناستياسى» دەگەن ءسوز قۇرمەتپەن ايتىلادى. ارينە, الماتى ءتۇ­بىندەگى ءبىر كولحوزدىڭ ۇستاسى بولعان ءيمانالى قاريانىڭ بي­بيزا, ماكىل, اقىل دەگەن ءۇش با­لاسى دا ونەر جولىن قۋىپ, تەاتر مەن كينودان ورنىن تاپسا, كەيىن بۇلاردىڭ قاتارىن جەزدەسى فايزوللا تۇتقاباەۆ پەن ماكىل اعانىڭ جارى گۇلشاھيرا بايجانباەۆا تولىقتىرىپ, جۇپتارى جازىلماي قازاق ونەرىنە بىردەي قىزمەت ەتتى. باسقاسى ءبىر توبە دە, «قۇلانباەۆتار» دەگەندە الدىمەن ەسكە ماكىل اعامىزدىڭ تۇسەتىنى شىندىق جانە ول ءبىر اۋلەتتىڭ ەمەس, ۇلتتىق تەاتر-كينو ونەرىنىڭ ەڭ تالانتتى شوعىرىنىڭ قاتارىنان ويىپ ورىن الار بىرەگەي تۇلعا بولىپ قوسىلدى. سوعىس باستالعان تۇستا ءماس­كەۋدەن ونەر وشاقتارى كوشىپ كەلىپ جاتقاندا, ماكىل بالا مەكتەپ-ينتەرناتتا وقيدى ەكەن. بىردە بۇلاردىڭ مەكتەبىنە كەلگەن ورىس ايەلى جاڭادان اشىلىپ جاتقان تەاتر ۋچيليششەسىنە با­لالار ىزدەپ جۇرگەنىن ايتىپ, شاعىن ەتيۋد كورسەتۋىن سۇرايدى. «ەتيۋد» دەگەن ءسوزدى ءومىرى ەستى­مەگەن, كوزدەرى جىپىلىقتاپ, ۇرپيگەن بالالارعا ونىڭ قالاي جاسالاتىنىن تۇسىندىرگەننەن كەيىن بۇيىعى كورىنگەن بويى ۇزىن ماكىل ورنىنان تۇرىپ, ءسال ويلانىپ الىپ, شىبىن ۇستاۋعا كىرىسەدى. جوق شىبىندى كوزىنە ەلەستەتىپ, اۋادا قولىن ءارى-بەرى سەرمەپ, اڭدىپ ءجۇرىپ, اقىرى ۇستاپ الادى. ۇستاپ العان شىبىنىمەن قوسا بولاشاق ماماندىعىن دا ۋىسىنا تۇسىرگەنىن ماكىل بالا, ارينە, بىلگەن جوق. جۇيرىكتى شا­بىسىنان, تالانتتى تالابىنان جازباي تانيتىن قاعىلەز مامان ماكىلدى ونەر الەمىنە شاقىرادى... بيىل 71-ماۋسىمىن اشقان ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى ماكىل قۇلانباەۆ ورتادا جۇرسە, توقساننىڭ تورىنە شىققان بولار ەدى. ارىپتەستەرىنىڭ ايتۋىنشا, تەاتر تارلانى, ساڭلاق ساحناگەر ماكىل قۇلانباەۆتىڭ ءوز كاسىبىنە ادال بولعانى سونشالىق, قىرىق جىلدان استام قىزمەتتىك عۇمىرىندا بىردە-ءبىر رەت «باسىم اۋىرىپ تۇر ەدى, بۇگىن ويناماي-اق قويسام بولا ما؟», «شارۋام شىعىپ قالدى, بارىپ كەلسەم دەپ ەدىم» دەگەن سياقتى سەكسەن سىلتاۋى بار ارتىق اڭگىمەنى اتىمەن ايتپاعان ەكەن. ماكىل قۇلانباەۆتى ەسكە الۋ كەشى ءپىشىنى جاعىنان ۇتىمدى ويلاستىرىلۋىمەن ەرەك­شە بولدى, جاس بۋىن اكتەرلەر كەشەگى تەاتر تارلاندارىن ءتۇ­گەلدەي ساحناعا قايتا اكەلدى: ماكىل قۇلانباەۆ – قوڭقايدى («اقان سەرى – اقتوقتى») باس كەيىپكەر ەتىپ, اسقار توقپانوۆ, رايىمبەك سەيىتمەتوۆ, چاپاي زۇلقاشەۆ, دوسحان جولجاقسىنوۆ, مامان بايسەركەنوۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, ەسمۇحان وباەۆتى «قاتىستىرا» وتىرىپ, سپەك­تاكلگە رەپەتيتسيا جاساۋ بارىسىنان كورىنىس كورسەتتى. وزگە ەسكە الۋ كەشتەرىندەگىدەي ساحناعا مەرەيتوي يەسىنىڭ سۋرەتىن ءىلىپ قويىپ, جارىسا ەستەلىكتەر ايتىپ, تەز جا­لىقتىرىپ جىبەرەتىن كوپ جاۋىر كەشتىڭ ءبىرى ەمەس, قۇرمەت كورسەتىلىپ وتىرعان قازاقتىڭ قادىرلىسىن قايتا ءتىرىلتىپ, وزگە ارىپتەستەرىمەن بىرگە جاراستى اڭگىمە-دۇكەن قۇرعىزىپ, سول كەزەڭدى كوز الدىمىزعا اكەلگەنى – ىزدەنگىش رەجيسسەر ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. داڭعازا جەڭىل ونەر مەن شۋىلداعان شوۋ-بيزنەستىڭ قالتارىسىندا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان شىن اسىلدىڭ ساۋلەسى جىلتىراعانداي كورەرمەن جىلى­لىق سەزىندى. ارىپتەستەرىنىڭ ايتۋىنشا, سوناۋ 1948 جىلى «التىن ساقا» سپەكتاكلىندەگى الپامسانى وي­ناعان العاشقى رولىنەن باستاپ, بالالار اۋديتورياسىنىڭ قال­تارىس-بۇلتارىسىن, قيا-قات­پارىن جەتە مەڭگەرگەن قۇلانباەۆ ءوزى دە بالاداي اڭعال قالپىن ساقتاپ, ايناداي جارقىراعان جان دۇنيەسىنە كىر جۇقتىرماي وتكەن. «مەنىڭ اتىم قوجا» فيلمىندەگى «ءبىر ۇيگە ءبىر ەر­كەك كەرەك» دەيتىن قاراتاي كىم-كىمنىڭ دە ەسىندە بولار. بالالىق شاقتىڭ سيمۆولىنداي باعالاناتىن قوجانىڭ وزىندەي ماڭگى ەستە قالاتىن, ەشقاشان ەسكىرمەيتىن بىرەگەي وبراز. اناسىن موتوتسيكلگە سالىپ الىپ, ەكى كۇننىڭ بىرىندە «اينالايىن, ءميللاتجان» دەپ ۇيىنە كەلىپ تۇراتىن قاراتايدى اكەسى سوعىستان قايتپاعان قوجانىڭ اتارعا وعى بولماۋشى ەدى عوي. تۇزەلۋگە ۋادە بەرىپ, اناسىن جايلاۋعا اتتاندىرىپ تۇرىپ ايتاتىن قوجانىڭ: «ماماتاي, التىنىم, بۇل ۇيگە ەركەكتىڭ كەرەگى جوق. وڭباعان قاراتايعا كۇيەۋگە شىقپاشى. ول نەگە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلە بەرەدى؟ ول نەگە ىلعي سەنى موتوتسيكلىمەن الىپ جۇرەدى؟ نە سەبەپتى مەن ۇيگە كىرىپ كەلگەندە, ول جىم بولا قالادى؟» دەگەن سوزىندە قانشاما قاسىرەت جاتىر؟ شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كينودا قاراتايدى جەك كورەتىندەي ول تۇك تە وعاش قىلىق جاساپ جۇرگەن جوق. بىراق قاراتايدىڭ قويدان دا جۋاس ءمۇلايىم كەيپى, اناسى قايدا بولسا, سول جەردەن تابىلىپ, مۇرنىنىڭ استىنان «ءميللاتجان» دەپ مىڭگىرلەيتىنى «جاقسىلار ولگەن سوعىستان جامانداردىڭ امان كەلىپ» جەسىرگە اۋىز سالىپ, جەتىمنىڭ جاراسىن ودان ارى تىرناي تۇسەتىن شىندىعىن اينا-قاتەسىز كورسەتەدى. ال, وسى قاراتايدى ماكىل اعادان وزگە كىمگە قياسىڭ؟ ماكىل قۇلانباەۆتىڭ كينو­داعى جارقىن وبرازدارىنىڭ ءبىرى – «الپامىس مەكتەپكە بارادى» فيلمىندەگى الپامىستىڭ اتاسى بولىپ ويناعانى. نەمەرەسىن مىنگەستىرىپ الىپ, تاۋ-تاستى ارا­لاپ, وسىمدىكتەر­ مەن جا­نۋارلار الەمىن جالىقپاي تانىس­تىرىپ, داۋىسىن مىڭ قۇبىلتىپ ەرتەگى ايتاتىن ماكىل اعامىزدى نا­عىز اقساقال دەرسىڭ. بۇل داۋىس كەشەگى ەردەن اتا مەن جۇم­باقباي اتانىڭ ەرتەگىلەرىن ەستىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ ءالى كۇنگە قۇلاعىندا بولار. «داۋىس» دەمەكشى, ماكىل قۇلانباەۆ كي­نودا 70-كە تارتا ءرول ويناپ, 500-دەن اسا فيلمگە دۋبلياج جاساپتى. كەڭەس وداعىنىڭ قا­زاق تىلىنە اۋدارىلعان ءتارجىما فيلمدەرىنىڭ بارلىعىنىڭ دىبىستالۋىنا ماكىل اعامىز قاتىسقان دەسەك, شىندىقتان اۋىتقي قويماسپىز. كادر سىر­تىندا تۇرىپ سان ءتۇرلى بەي­نەنى سۇلۋ داۋىسىنا سالىپ سايراتقان ماكىل اعا ءار قازاققا سول ءۇشىن ىستىق. ساعىنىشقا اينالعان ساعىم بەينەسىنىڭ ۇمىتىلمايتىنى دا سوندىقتان. تەاترداعى قوڭقاي, نايزاعارا, ناۋان حازىرەت, ماحامبەت, امانتاي, كوپەي, سادىق, سانجار سەكىلدى سوم وبرازدارىنان بولەك, كينوداعى قاي ءرولىن الساڭ دا, ارقايسىسى شىمىر بەينە. شىنايىلىقپەن سومدالعان سول بيىك بەينەلەرى عيبراتتى, تۇنىق عۇمىرىنىڭ بەلگىسى بولىپ ءومىر سۇرە بەرمەك. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى