قىزقوسباسار

«ەگەمەندە» بەلگىلى ونەرتانۋشى جانعالي جۇزباەۆتىڭ ارقانىڭ اتاقتى كۇيشىسى اققىز احمەتقىزى تۋرالى «ارقالى اققىز» اتتى تانىمدىق ماقالاسى جارىق كوردى. ءسوز جوق, ماقالادا كوپتەگەن ورىندى ماسەلە كوتەرىلگەن. سونىڭ ءبىرى,  اققىزدىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك قالدىرۋ تۋرالى. ارينە, اققىز ەسىمىنىڭ ماڭگىلىگى قاراعاندىدان نەمەسە ەلوردادان كوشە بەرۋگە تىرەلىپ تۇرعان جوق. الايدا, بۇل مىنا ءتىرى جۇرگەن بىزدەرگە سىن. قازاق رۋحانياتىن قايتا تىكتەيمىز دەسەك, اققىز ەسىمىمەن ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن وقۋ ورنىن اتاساق تا ارتىقتىق ەتپەيدى. اققىز... اقاجە... مۇگىلسىم... بۇلاردىڭ بارلىعى ءبىر-اق ادام – مۇگىلسىم احمەتقىزى, كۇيشى اققىز... سول اققىز ەسىمى اتالعان جەردە ەسىمە دينا دا ەمەس, تاتەكەڭ دە ەمەس – قوسباسارلار تۇسەدى. ونىڭ ىشىندە قىزقوسباسار... قوسباسارلاردىڭ تۇماسىندا تاتتىمبەت تۇر. تاتەكەڭدى سول قوس­با­سارلارىنان ايىرۋ دەگەن بەكەر­شىلىك. سودان دا تاتەكەڭ ەسىمى ولمەي كەلەدى. ولتىرمەي كەلە جاتقان سول ءوزىنىڭ قوسباسارلارى. وزەكتى جان باردا قوسباسارلار ولە قويماس. ويتكەنى, قوسباسارلار سول وزەكتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ بولمىسى. سول قوسباسارلارىمىز ءۇزىلىپ بارىپ, ءۇزىلىپ بارىپ جالعاسىن تابۋدا. ونىڭ سەبەبى دە, سالدارى دا جەتكىلىكتى. قوسباساردى تىڭداعان ادام قۇراندى ەستىگەن ءمۇسىلىم سىندى قالت تۇرا قالادى. وزىنە ءوزى سىرت كوزبەن قارايتىن ءساتتى باستان وتكىزەدى. ءسويتىپ, ءوزىن تانيدى. ءوز كوزىمەن. ءبىر ءسات بولسا دا ول ءوزىنىڭ پەندەلىك قامىتىنان بوسايدى. ول ءوزىنىڭ ادام ەكەندىگىن كورەدى. تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن وتكەن ءزىل جوق. ەندى ونىڭ تىرشىلىك قامىتىن قايتىپ موينىنا ىلگىسى جوق. مىناۋ جالعان ءىشىپ-جەۋدەن عانا تۇر­مايدى ەكەن. قارىن قامىنان باسقا دا قامدار بارشىلىق ەكەن. مىناۋ جارىق دۇنيەڭ جالعانشى ەكەن. ەرتەڭىڭنىڭ نە بولارىنا كوز جەتپەيدى. دەگەنمەن, سىنىق ساۋلە بار. ءبارى قايتىپ ورالادى. قالاي؟ كەشەگىڭە وق اتساڭ, ەرتەڭىڭنەن زەڭبىرەك بولىپ ورالىپ جۇرمەي مە؟! قوسباسارلار دۇنيەگە سولاي كەلگەن. سول قوسباسارلار قازاق بالاسىنا قىرىن كەلدى. مەنشەبەك تە, بالشەبەك تە ىتىرىندى. اق تا, قى­زىل دا ەشكىكوزدەندى. قوسبا­سار­لاردىڭ سوڭىنا شام سالىپ ءتۇستى. ەل وزدەرىنىڭ قوساباسارلارىنان تاندى. وزدەرىنەن بۇرىن وتكەن كۇيشىلەرگە تەلىدى. ونىڭ ىشىندە تاتەكەڭە تەلىنگەنى قانشاما؟ ءبىر كەزدەرى بارشا قوس­باسارلار­دىڭ تاتەكەڭ اتىنان شەرتىلگەن زامانى بولعان. سول زامان دا كەلمەسكە كەتتى. ەل قوسباسار تارتۋدان تارتىن­عان. قالاق بىتكەننىڭ بارلىعى تا­مىزىققا جاراتىلدى. ەل ىشىندە ەسىمدەرى بىلىنگەن كۇيشىلەردىڭ بارلىعىن «كونتر» دەپ جاريالاعان. الدى يتجەككەنگە ايدالعان. ەل ىشىندە قالعاندارىنىڭ ون ساۋساعى ءتوس پەن بالعانىڭ اراسىنا تۇسكەن. سوندا دا بۇل قازاق كۇي «تارتۋدان» تىيىلماعان. قالاقتاعى تىڭ­قىلدى ىشتەگى ىڭىلعا اينال­دىرعان. ەل سولايىنشا دومبىرا ۇس­تاۋدان قاش­قان. ءان سۇيەمەلسىز ايتىلاتىن جاع­دايعا كەلگەن. دوم­بىرادا وينايتىن ون ساۋ­ساق شىركىن ەندى ساندى شاپاتتاۋدان اسپاعان. ساۋساقتى ءبىر-بىرىنە ۇرىپ تا اۋەزدى دىبىس, اۋەزدى ىرعاق الۋعا بولادى. قوسباسارلار ءسويتىپ تە «كۇن كورگەن». كەيىن مۇرتتى كوسەم كەڭشىلىك جاسادى. باتىرلاردى جىرلاۋعا قوستى. ال جىراۋلار دومبىراسىز جىر تولعاي الماس ەدى. ايتىسكەرلەر دومبىراسىز جىندارىن شاقىرا الماس ەدى. دومبىرالارمەن بىرگە قوسبا­سارلار دا قايتىپ كەلگەن. اۋزى كۇيىپ قالعان ەل ولارىن اشىق تۇستەپ ايتا المادى. سولايىنشا «تۋعان جەر», «ساعىنىش», «اعا­لارىم» سىندى بەيكۇنا كۇيلەر پايدا بولدى. بۇل كۇيلەردى ەشكىم دە «كونتر» دەي المادى. شىن مانىندە بۇلار ناعىز قانى تامىپ تۇرعان قوسباسارلار ەدى. ساعىنىش... بەيكۇنا سەزىم. تۋعان جەردى ساعىنۋ, باۋىردى ساعىنۋ, بالانى ساعىنۋ, اكە-شەشەنى ساعىنۋ... بۇل سەزىمى ءۇشىن ەشكىم سوتتالماعان. ەشكىم ەشقايدا ايدالماعان. اققىز ەدى بۇل «ساعىنىشتى» الىپ كەلگەن. بالكىم, اكە-شەشەسىن, ەت باۋىرلارىن, تۋعان توپىراعىن ساعىنعان بولار. مۇنى قۋتاقتاي قاراۋىلدارى وزدەرىنشە قا­بىل­دا­عان. ولاردىڭ دا ءوز ولشەمدەرى بار. اققىزدىڭ دا ءوز ولشەمى بار! ول وزىنشە ساعىنعان! قىز كۇنىن! ونىڭ شەرتپەسى – قىزقوسباسار بولاتىن! ونىڭ قوسباسارى – قىزقوسباسار بولاتىن! ءبارى دە ورالادى! تۋعان جەرىڭ ءوز اياعىنان كەلە المايدى. الايدا ءوزىڭ بارا الاسىڭ عوي. باۋىرىڭ كەلمەسە, ءوزىڭ بار. ال قىز كۇنىڭ ورالا المايدى! قىز كۇنىڭ ورالمايدى! وڭ جاقتاعى قىزدىڭ جايى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە كۇيشى بولار ما؟! بۇكىل اۋىل – ونىڭ قورعانىشى. بۇكىل اۋىل – ونىڭ تىلەۋلەسى. راسىندا دا, سولاي ەدى! مۇگىلسىم دەسە, مۇگىلسىم. اتىنا زاتى ساي بولدى. كيمەشەگى قانداي اق بولسا, ونىڭ بول­مىسى سولاي اق ەدى. جۇرگەن ءجۇ­رى­سىندە, كيگەن كيىمىندە, ىشكەن جە­مىندە «ايكاپىر» اتانبادى. ول اق ەدى! ول اق قىز ەدى! ول – اققىز ەدى! سول اقتىق ونىڭ ەسىمىنە جامالدى. وڭ جاقتا وتىرىپ اققىز اتاندى. تۇرمىسقا اققىز بولىپ ۇزاتىلدى! تۇرمىسىندا دا اققىز اتاندى! تۇرمىستان قالعاندا دا اققىز اتىنان اجىرامادى! بارعان جەرى تەكتى جەر بولاتىن. اتاقتى توبىقتى قارامەندە ءبيدىڭ سەرىگىنىڭ كوپبايى ەدى. وتباسىلىق شۋاقتى كۇندەرى ۇزاققا بارمادى. توتەننەن كەلگەن اجال قوساعىن كوككە الىپ ۇشتى. سول قوساعى بەرگەن كەڭشىلىكپەن شەرىن تارقاتتى. دومبىرانىڭ ەكى شەگىنە ەمىندى. سونان دۇنيە دوڭگەلەپ بەرسىن. يىعىنا جاماۋ تۇسىرمەگەنىمەن, قارتونى كونەتوز تارتقان. ۇلى مەن قىزىن مونشاقباي كوكەسىنە تاپسىرىپ, شاڭ اتاسىنىڭ كەڭ قولتىق يگەن دەگەن ازاماتىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان. ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الماپ ەدى, تالايىنا قارسى كەلدى. بارعان جەرىندە سىرقات جاماي بەردى. ءسويتىپ ءجۇرىپ تە دۇنيەگە ەكى ءتۇستى بال­پاناقتاي ءسابي اكەلگەن. قوساعى سولار­دىڭ قىزىعىن كورە الماي كەتتى. ەندىگى دۇنيەنى تارك ەتكەن. سودان باستاپ قۋتاقتاي اينىماس سەرى­گىنە اينالدى. دۇنيە تەرىس اينالسىن. جاراتۋ­شىنىڭ سىناعىنا ءىلىندى. جاراتقان بارىنەن ايىردى. ۇيقىدان, كۇلكىدەن. سول شەمەنى كۇي بولىپ شاناق­تان توگىلدى. بىرەۋ ماقتادى, بىرەۋ داتتادى. دابىراسى كوپ ەدى. دوم­­بى­راشى دەدى. كۇيشى دەدى. ءداۋ­لەسكەر دەدى. بۇل قوسباسارشى ەدى!.. كىمگە ەجىكتەپ وتىرسىن. بۇل قوسباسار دەپ؟! قىزقوسباسار ەدى! العاشقى ەكى جەتىمەگىنە تاعى ەكى جەتىمەك جاماپ توركىن جۇرتىنا ورالدى. قىزقوسباسارىمەن. ىشكى الەمى الەمتاپىراق ەدى. قىزدىڭ قايتىپ كەل­گەنى حوش كورىنبەگەن زامان عوي. و, قۇدىرەت, مۇنىڭ قىز عۇمىرى تۋعان توپىراعىندا قالعان ەكەن عوي. ەشكىم دە وعان تۋرا دا, سىرتتاي دا قار دەپ قى­جىرتپادى. ۋاقىت توقتاپ قالعان سىندى. قىز عۇمىرىندا. ۇلكەنى دە, كىشىسى دە اققىز دەپ ءۇزىلىپ تۇر... ءبارى ورالدى! ورالماعانى – قىز عۇمىرى! بۇل ەشقانداي دا ساعىنىش ەمەس ەدى! بۇل ەشقانداي دا «ساعىنىش» ەمەس ەدى! بۇل «قىزقوسباسار» ەدى... قوش, سونىمەن ءبىز دە ماقالامىزدىڭ ۇشىعىنا جەتكەن سىندىمىز. ارقانىڭ قوسباسارلارى ءوز الدىنا جاتقان تۇتاستاي ءبىر مەكتەپ. سول مەكتەبىمىز دە ىشتەي بولىنەدى. سونىڭ ءبىرى – قىزقوسباسار. اققىز نەگىزدەگەن مەكتەپ... تورەحان مايباس, جازۋشى-ەتنوگراف قاراعاندى