مال ۇرلىعى مازانى الىپ تۇر

اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن ءازىل­دەن باستايىق. الدەبىر اۋىل­­دا ءبىر باۋكەسپە ۇرى قاي­تىس بولىپتى دەيدى. قىلت ەت­كەن­دى قالت جىبەرمەيتىن, اس­قان ەپتىلىكپەن قوراداعى مالدى جىم­قىرىپ كەتەتىن كانىگى قاراق­شى ەكەن الگى. سودان جۇرت­شى­لىق جاڭاعىنىڭ جانازاسىنا جي­نالا­دى. ادەتتەگى ءراسىم بويىن­­شا مولدا جينالعان جاما­عات­قا «قانداي ادام ەدى؟» دەگەن ساۋال تاستايدى. ەشكىم ءۇن قات­پاي­دى. سودان ەكىنشى رەت قاي­تا­لاي­دى. قۇداي-اۋ, تىرس ەت­كەن ادام بولسايشى. بار­لى­عى ءتىلىن جۇتىپ قويعانداي, ءۇن­سىز. بولماعاسىن ءۇشىنشى رەت سۇ­رايدى مولدەكەڭ. قۇلاققا ۇر­عان تاناداي تىنىشتىقتىڭ ارا­سى­نان ءبىر داۋىس شىعىپتى دا, بىلاي دەپتى: «مالعا بولماسا, ادامعا اسا زيانى جوق ەدى عوي, جارىقتىقتىڭ». «قىسىر ءسوز كۇلمەككە جاق­سى» عوي. دەگەنمەن, مىناۋ كۇلە­تىن نارسە ەمەس ەدى. «وكپەگە قيسا دا, ولىمگە قيمايتىن» قازاقى عادەتتىڭ ءوزى وسى ارادا ىسى­رى­لىپ ىزا مەن اشۋعا ورىن بەرىپ تۇر. اباي اتامىز ايتاتىن «قازاق­تىڭ ولگەن كىسى­سىندە جامانى جوق» دەيتىن ءسوزى دە مىنا جەردە ءمانى مەن ماڭىزىن جوعالت­قان­داي ما, قالاي؟ ويتكەنى, عا­سىر­لار بو­يىنا جالعاسقان ءداست­ۇر بويىن­شا ءبىزدىڭ جۇرت ءول­گەن ادام تۋرالى جا­مان پىكىر ايت­پاي­­تىن. بىراق ءتىرى كۇنىندە جۇرت­قا تى­نىش­تىق بەر­مەگەن, وزگەنىڭ ماڭ­داي تەر, تابان اقى­سى­مەن جيعان ادال ما­لىن ۇر­لاپ, اياداي اۋىل­دىڭ بەرەكەسىن قاشىر­عان ۇرى تۋرا­لى ەشكىمنىڭ ءبىراۋىز «جاق­سى ادام ەدى» دەپ ايتۋعا ءتىلى بار­ما­­عا­­نىن تۇسىنۋگە دە بولاتىن سياقتى. مۇنى نەگە اينالسوقتاپ وتىر­­مىز؟ سوڭعى كەزدەرى مال ۇر­­­­لى­عى كوبەيدى. جىلقىنى ءۇيى­­رى­مەن قۋىپ كەتىپ جاتقان جاع­­داي جايىن­دا, بەتىنە قاراپ وتىرعان بىرەر قاراسىن تۇندە كەلىپ ۇرى­لار­دىڭ كوتەرىپ كەتكەنى تۋرا­سىندا, ورىستەگى سيىرىن سول جەر­­دە سويىپ الىپ, ەتىن با­زار­­عا جونەلت­كەنى حاقىندا ءجيى ەستي­تىن بولدىق. جوق ىزدە­گەن ءبىر ادام. «جاۋ جاعادان ال­عان­­دا, ءبورى ەتەكتەن تارتادى» دەي­­تىن­دەي, داعدارىس كەلگەن زا­مان­دا ۇرى­لار­دىڭ دا قاپتاۋى تاڭقا­لارلىق دۇنيە ەمەس ءتارىزدى. دەي تۇر­عان­مەن, ءبىر تەڭگەسىن ەكى ەتە الماي, ءبىر مالىنىڭ با­سىن كوبەيتە الماي وتىرعان قا­­را­شا حالىقتىڭ وبال-ساۋابى كىمگە؟ مۇنى وي­لاي­تىن ۇرى بار دەيسىز بە؟ مى­سالى, 2015 جىلى قىزىلوردا وب­لى­سىندا 852 مال ۇرلىعى دەرەگى تىركەلىپتى. بۇل قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنا ارىزدانعان رەس­مي ادامداردىڭ عانا دەرەگى. ال قازاقىلىققا سالىپ, انە-مىنە تابى­لادىمەن ءجۇرىپ, اقىر سوڭى كۇدەرىن ءۇزىپ, «قۇدايى ساداقا» دەي سالعان ادامنىڭ ناقتى سانىن ەشكىم بىلمەيدى. جىل­دار بويىنا جال­عاسىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر مىنەزدى دە ءتۇسى­نە المايمىز. جو­عالعان مال قالاي ساداقا بو­لا­دى؟ ساداقا, قۇر­بان­دىق دەگەننىڭ وزىندىك تالاپ-ءتار­تىپتەرى بولماۋشى ما ەدى؟ ءاسىلى, بۇل دا بەيقامدىق پەن شارا­سىزدىقتىڭ ءبىر كورىنىسى شى­عار. ايتپەسە, بالادان بەتەر ماپە­لەپ, ءوسىرىپ, باسىن كوبەيتىپ وتىر­عان دۇنيەسى جوعالعان ادام «ساداقا» دەپ قاراپ وتىرار ما؟ ال بىلتىر مال ۇرلاۋ دەرەگى اي­­تار­­لىقتاي قىسقارىپتى. 667 جاع­­­داي رەسمي ورگاندارعا حابار­لا­ن­­عان. قىلمىستىڭ اشى­لۋ دە­رەگى دە 14 پايىزعا جاق­سار­عان. ءبىراز ادامنىڭ جوعى تابى­لىپ, قولىنىڭ سۇعاناعى بار­لار جا­زا­سىن العان. قۇقىق قور­عاۋ ورىن­­دارىنىڭ ناقتى جۇمى­سى­نىڭ ار­قاسىندا مال ۇرلىعىن كاسىپ ەتكەن 11 قىل­مىستىق توپ­تىڭ ءىس-ارەكەتى اشكە­رەلەنىپتى. ال وسى توپتاردىڭ قۇرامىندا 41 ادام بولعان. جەڭىل پايدانى كا­سىپ ەت­كەندەردىڭ 74 مال ۇرلى­عى قىل­­­مى­سىنا قاتىسى بارى انىق­تال­عان. ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ­تىڭ قالاي جۇمىس ىستەگەنىن وسى دەرەك دايەكتەپ تۇرعان­داي. مال­­دان مال قويماعان عوي, قۇر­عىرلار. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قازالى اۋدانى, ءجالاڭتوس باھا­دۇر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءتۇن مەز­گىلىندە مال قوراسىنان ەكى باس قويىن بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ كەتكەنى جونىندە ارىزدانعان. شى­عىن­­نىڭ جالپى قۇنى 50 000 تەڭ­­گە دەپ ەسەپتەلگەن. سو­دان پو­­­لي­­­تسيا جەدەل ىزدەستىرۋ جۇ­مىس­­­­­تارى­نا كىرىسىپ كەتەدى. ۇرى­لار­­دىڭ ءىزىن سۋىتپاي, ۇستايدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە ءتورت ادام قو­ل­عا تۇسەدى. تەكسەرە كەلگەندە بۇ­ل­ار­­دىڭ ءبىرىنشى رەت ۇرلىق جا­ساپ وتىر­ماعانى بەلگىلى بو­لا­دى. ءبىرىن­شى رەت دەيمىز-اۋ, ۇر­لىق­تى ءاب­دەن كاسىپ قىل­عان­دا­رى انىق­تا­لادى. اقىرىندا الگى تورتەۋ اۋدان كولەمىندە 36 مارتە مال ۇر­لا­عاندارىن, ونى قايدان الىپ, قاي­دا سات­قان­دارىن تاتپىشتەپ بايان­­داي­­دى. سودان وسى جاعدايعا باي­­لا­­نىس­­تى, قىلمىستىق كو­­دەكس­­تىڭ 188-بابىنىڭ 2-ءبو­لىگى 1,3-تار­­ماقتارى بويىن­شا قىل­مىس­­تىق ءىس قوزعالىپ, كۇدىك­­تىلەر قازا­لى اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى­نىڭ ۋاقىتشا ۇستاۋ وق­­شاۋ­­لا­عى­شىنا قامالادى. تەر­گەۋ جۇ­مىس­تارى بارىسىندا كۇدىك­تى­لەر­دەن جاۋاپ الىنىپ, اتال­عان ىسكە قا­تىسى بار باسقا دا ازا­مات­ت­ار انىق­تالدى. ايعاق زات­تار دالەل­دە­مە رەتىندە قوسىم­شا تىركەلگەن. ءبىر ۇرلىقتىڭ ارتىنان قانشا قىل­مىس­تىڭ بالالاپ شىققانىن كورىپ وتىرسىز. سونداي-اق, مۇنىڭ بارلىعىن بار-جوعى ءتورت-اق ادام جاساعان. ارينە, كىمنىڭ ۇيىندە قانداي مال بارىن, كۇيى قانداي ەكەنىن ايتىپ وتىرعان سىبايلاستارى دا بولعان. ال نەگىزگى تىرلىكتى وسى تورتەۋ تىن­دىرىپ جۇرگەن. اينالاسىنا جاۋداي تيگەن باۋكەسپەلەر ءوز­دە­رىن ءومىرى ۇستالمايتىنداي سە­زىنسە كەرەك. سونداي سەزىم مەن قاناعاتسىزدىق ولاردى اقىرى تۇرمەگە توعىتىپ تىندى. شيەلى اۋدانىندا مىنانداي جاعداي بولىپتى. وسى قاڭتار ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى تۇندە ەڭبەكشى اۋىلىنىڭ ارعى جاعىندا, قارا­تاۋدىڭ قاپتالىندا ورنالاسقان «جالعىز اعاش» جايىلىمىنداعى مالشى قوراسىنان 2 باس قويىن بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ كەتكەنى تۋرالى ارىزدانادى. جال­پى قۇنى 50 000 تەڭگە شىعىن كەل­تىر­گەنىن كورسەتەدى. اتالعان ارىز نەگىزىندە جەدەل-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءناتي­جەسىندە نە بولعان دەڭىز؟ الگى كىسىنىڭ قويلارى جايىلىمدا ءدىن-امان, قايتا ەكەۋى دە تولدەپ جاتقان جەرىنەن تابىلادى. سولاي­شا, ەشقانداي ۇرلىقتىڭ بول­ماعانى بەلگىلى بولدى. ەكى قوي تولدەگەن 2 باس قوزىلارىمەن بىرگە يەسىنە قايتارىلدى. ءبىز مۇ­نى ۇرىلاردان ابدەن زاپى بول­عان, زارەزاپ جاعدايعا ءتۇس­كەن, جۇرەگى شايلىعىپ قالعان ادام­­نىڭ ۇرەي مەن قورقىنىشقا تولى كۇيى دەر ەدىك. قوراسىنان بەي­ساۋىت ۋاقىتتا شىعىپ كەتكەن قوي­لارىن ۇرلاندىعا ساناپ, ءابى­گەرلەنىپ ارىزدانۋىنىڭ ءوزى ەزۋگە كۇل­كى ۇيىرگەنىمەن, شىندىعىندا اق-ادال دۇنيەسىنەن قاپىدا ايى­رىلىپ قال­مايىن دەگەن نيەتىن عانا اڭعارامىز. ءويت­كەنى, كوزى تاي­سا, الدىنداعىسىن ايداپ كەتە­­تىن انتالاعان ۇرىنىڭ ەن دالا­­دا ەركىن جۇرگەنىن بىلەدى ول. سوندىقتان جەمتىك اڭدىعان قۇز­­­عىن سەكىلدى قاراقشىلاردان شا­­ما­­سى كەلگەنشە قورعانۋىن قول­­داۋ كەرەك جانە سودان وزگەلەر دە ءۇل­­گى الۋعا ءتيىس قوي دەپ وي­لايمىز. وسى ارادا مىنا جايتتى بايان ەتپەسەك بولماس. ايماق باس­شىسى بىلتىر مال ۇر­­لى­عىنا قاتىستى ناقتى ءىس-شا­رالار جوسپارىن بەكىتكەن. سول بو­يىنشا وعان جاۋاپتى ورىن­­دار, ورىندالۋ مەرزىمى جانە ىستەلۋگە ءتيىس جۇمىستار بەلگى­لەنىپ, جالپى جاعدايدىڭ بارى­سى اي سايىن وبلىس اكىمى ورىن­با­سارى­نىڭ باقىلاۋىنا الىن­عان بولاتىن. سولايشا, وبلىس­تاعى 66 اۋىلدىق وكرۋگ باق­تاشى­لارمەن قامتاماسىز ەتى­لىپ, 5 اۋدان ورتالىقتارىندا مال ساتا­تىن بازارلار اشىلدى. جانە بارلىق مال سوياتىن جەر­لەر­گە بەينەباقىلاۋ كا­مە­رالا­رى ور­ناتىلدى. تۇراقتى ءتۇر­دە باق­­­تاشى­مەن قامتىلعان شيەلى اۋدا­نى نار­تاي بەكەجانوۆ اۋىل­دىق وكرۋگىندە سوڭعى 3 جىلدا بىردە-ءبىر مال ۇرلىعى بول­ما­عاندى­عى ءجيى مىسال رەتىندە ايتى­لىپ ءجۇر. سوندا دا, ۇرىلار دا زاڭنىڭ قۇرىعى مەن ادامداردىڭ وبال-ساۋابىنا قاراماي قاراقشىلىق ارەكەتتەرىن توقتاتار ەمەس. «ەت تاتتىلىگىن قويماسا, مەن ۇرلى­عىم­­دى تىيمايمىن» دەيتىن قاس­­قىر­­دان دا بەتەر دەرسىڭ. سون­دىق­­تان ۇرلىققا قاۋىم, اۋىل بو­لىپ قارسى تۇرۋ كەرەك. ءايت­پە­سە, «ەكى كوزىڭ نازاردا, ەكى سيى­­رىڭ بازاردا» دەگەن جا­زۋدى قورا­ڭىز­عا جازىپ, قارق-قارق كۇلگەن ۇرىنىڭ كۇلكىسى قۇلا­عىڭىزدىڭ تۇبىنەن ەستىلۋى بەك مۇمكىن. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا وبلىسى