قۇندىلىعىمىزعا قۇنت قانداي؟

قازاق – ەجەلگى زاماننان بەرى جۇيرىك ات ءمىنىپ, تازى جۇگىرتىپ, وزدەرىنشە سەيىل-سەرۋەن قۇرعان حالىق. سونداي-اق, ۇلتىمىزدىڭ قانىندا قۇس سالۋ ونەرى دە قالىپتاسىپ, عاسىرلار بويى ەرەكشە سيپاتقا يە بولعان. بۇل – ءبىر جاعىنان ۇلت تۇرمىسىنىڭ تۇزەلىپ, ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا دا سەبەپشى بولعان اسىل تەكتى ونەر. ەرتە كەزدە قيادا باپتان­عان قىران قۇس قاسقىر, ءتۇل­كى, سىلەۋسىن, ءىلبىس سياقتى جىرت­قىش اڭداردى اياعىنىڭ استىنا ءبۇرىپ, تاۋ-تاستى قيالاپ اۋلاعان. ارينە, ءتۇز تاعىسىنىڭ تەرىسى اسا باعالى. ودان ون بارماعى قىنالى ىسمەر قازاق ايەلدەرى بورىك, ىشىك, تىماق سەكىلدى قۇندى كيىمدەر تىگىپ, ونى تۇرمىستىق يگىلىككە جۇمساعان. كوپتەگەن ادەبي شىعارمالاردا سۋرەتتەلەتىن قۇندىز بورىك, تۇلكى تىماق دەيتىن تەڭەۋلەر دە وسى ءبىر قايماعى بۇزىلماعان ءداستۇردىڭ جەمىسى. ول زاماندا مۇنداي باعالى اڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن كيىمدەردى ەلگە قا­دىرلى ازاماتتار عانا كيگەن دەسەدى. اۋقاتتى وتباسىلار قىزىن ۇزاتقاندا دا جاساۋىنا وسى ءبىر باعالى زاتتاردى قوسقان دەگەن اڭگىمەلەر بار. القيسسا, وتكەن كۇنگە, سوناۋ زامانعا از-كەم شەگىنىس جاسادىق. كەشە وسى ءبىر قۇندىلىعىمىز ورنىندا ەدى, بۇگىن قانداي دەيتىن ماسەلە توڭىرەگىندە دە ويلاسۋدى ماقۇل كوردىك. بۇگىندە قۇس سالۋ ونەرى كەنجەلەپ بارادى. ارنايى ناتۋراليست-قۇسبەگىلەر بولماسا, قازىر بۇل ءداستۇردى ەشكىم دە قولداپ-قۋاتتامايتىن سەكىلدى. قۇس سالۋ ونەرىن ارنايى تۇسىرىلگەن فيلمدەردەن عانا تاماشالايتىن بولعانبىز قازىر. قىران قۇستىڭ تەگى مەن ءتۇبىرىن كىتاپتاردان عانا وقيتىن بولدىق. قازاق رۋحانياتىندا دا داعدارىس سەكىلدى, وسى ءبىر بەكزات ونەردى ناسيحاتتاپ, بۇكىل قاسيەتىن حالىققا تانىتاتىن شىعارمالار جازىلماي كەلەدى. ابايدىڭ «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا...» دەپ باستالاتىن ءبىر عانا سۇيەكتى شىعارماسى عاسىر بويىنا ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن, ءداستۇرى مەن سالتىن ناسيحاتتاپ كەلدى. مىسالى, 1269 جىلى يتاليادان شىعىپ, قازاق دالاسىن كوكتەي ءوتىپ, قاراقورىمداعى قۇبىلاي حاننىڭ ورداسىنا بارعان ۆەنەتسيالىق اتاقتى سايا­حاتشى ماركو پولو ءوزىنىڭ «الەمدەگى قيلى وقيعالار» دەگەن كىتابىندا «دالالىقتاردىڭ ءار ۇيىندە ءبىر-بىردەن بۇركىت بار. ولار ونىمەن اڭ اۋلايدى, ساياتشىلىق جاسايدى, بوي سەرگىتەدى», دەپ جازادى. ساياحاتشىنىڭ جازباسىن نەگىزگە الساق, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وسىدان سەگىز عاسىر بۇرىن-اق قىران باپتاپ, قۇس سالعانىن اڭعارامىز. سونداي-اق, تاريحتا شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حاننىڭ ءۇش مىڭعا جۋىق قىراندى باپتاپ ۇستاعانى تۋرالى دەرەك بار. ابىلاي حان دا بەس ءجۇز بۇركىت پەن ءۇش جۇزگە جۋىق سۇڭقار مەن قار­شىعانى باپتادى دە­لىنەدى. حالقىمىزدىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ, ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى, جاياۋ مۇسا سەكىلدى ءبىرتۋار پەر­زەنتتەرى دە قۇس سالۋ ونەرىنەن قۇرالاقان بولماعان. ارينە, ءاربىر اڭىز بەن دەرەكتىڭ استارىندا اقيقاتتىڭ بولاتىنى بەلگىلى. ءتىپتى دانىشپان ابايدىڭ قۇس سالىپ, وسىناۋ بەكزات ونەردى باعالاپ وتكەنى ەش­بىر كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ەجەلگى قۇس سالۋ ونەرى بۇگىنگى قازاقتاردىڭ اراسىندا جىرعا بەرگىسىز اڭگىمە بولىپ ايتىلادى. قازىر سول ءبىر كيەلى ونەرگە, تەكتى قۇسقا دەگەن حالىقتىڭ كوزقاراسى قانداي؟.. ارينە, بۇل ونەردى مۇلدەم ۇلت بولمىسىنان الاستالدى دەۋگە بولمايدى. بىراق, كەنجەلەپ قالعانى راس. دەگەنمەن, ءبىراز جىلدان بەرى الماتى وبلىسىندا «سونار», اقمولا وبلىسىندا «قان­سونار», قاراعاندى وبلىسىندا «سال­بۋرىن» سەكىلدى ساياتشىلىق ونەردى ناسي­حاتتايتىن سايىستار وتكىزىلىپ كەلە­دى. كەيىننەن بۇل يگى شارا جامبىل وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ ايشا ءبيبى اۋى­لىندا ءوز جالعاسىن تاپقان بولاتىن. دەگەنمەن, قىران باپتايتىن ارنايى ماماندار بولماسا, كوپ جاعداي­­دا قاراپايىم حالىق بۇل ماسەلە­گە قىزىعۋشىلىق تانىتا بەرمەي­دى. بەرەن مىلتىق, قۇماي تازى, جۇيرىك ات, سۇلۋ جار سەكىل­دى جەتى قازىنا قۇندىلىعى­نىڭ ساناتىنداعى قىران ءبۇر­كىت تە ۇلتىمىزدىڭ قا­سي­ەتىن ايعاقتايتىن ەرەك­شەلىكتەردىڭ ءبىرى ەدى. ال, مۇنداي ەرەكشەلىك ءومىر بويى ۇلتتىڭ بولمىسى مەن جانىندا جاساۋى ءتيىس. كورنەكتى عالىم الكەي مارعۇلان قۇسبەگىلىك ونەر­دى ۇلتتىڭ بيىگى رە­تىن­دە باعا­لاعان ەكەن. ءتىپ­تى قىران قۇس­تى «تاريحي ەسكەرتكىش» دەپ تە ايت­قان. سول ءبىر ۇلتتىق ونە­رى­مىز بۇگىندە شوۋ­عا اينالىپ بارا جات­قانداي ما قالاي؟ حاميت ەسامان جامبىل وبلىسى