الەمدىك قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى

تاۋەلسىز قازاقستان سوڭعى 25 جىل ىشىندە حالىقارالىق ارەنادا تولاعاي تابىستار مەن اسقاق ابىرويعا قول جەتكىزدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ولاردىڭ بارلىعى – ەلباسى ۇسىنعان باتىل باستامالار مەن يدەيالاردىڭ ىسكە اسقان ناقتى ناتيجەلەرى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ قاي باستاماسى بولسا دا تەك ءوز حالقىمىزدىڭ عانا مۇددەسى ەمەس, بۇكىل ادامزات ۇدەسىمەن استارلاسىپ جاتادى. سوندىقتان دا بولار, قازاقستاننىڭ باستامالارى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تاراپىنان ۇنەمى وڭ باعالانىپ كەلەدى. مۇنىڭ تاريحي دالەلدەرى قانسونارداعى ايقىن ىزدەر سەكىلدى سايراپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ اۋىزدىقتالۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ايتسا ايتقانداي-اق, 1991 جىلى قازاقستاننىڭ تىزگىنىن قولعا العان نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالقىمىزعا ەسەپسىز رادياتسيالىق ناۋبەت اكەلگەن, جەر استىندا, ۇستىندە جانە اتموسفەرادا 40 جىل بويى 500-گە جۋىق يادرولىق تاجال سىناقتار وتكىزىلگەن, ەكولوگيالىق زاردابى ءالى دە تولىق جويىلماعان سەمەي يادرولىق پوليگونىن, بۇرىنعى ورتالىقتىڭ تەگەۋرىندى قارسىلىعىنا قاراماستان, ءوز پارمەنىمەن جاۋىپ, ونىڭ سوڭىن الا, ەل اۋماعىندا ورنالاسقان يادرولىق زىمىراندار جۇيەسىن تۇگەل جويۋعا دا بىردەن كىرىسكەن بولاتىن. بۇل جاي عانا ەرلىك ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ ساناسىن سەلت ەتكىزىپ, كىلت وزگەرتكەن, ەلىمىز بەن ەلباسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن اسقاقتاتقان جانە وزگە مەملەكەتتەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن يادرولىق سىناقتارىن توق­تاتۋعا ءماجبۇر ەتكەن ءارى كۇللى ادامزات مۇددەسىنەن شىعىپ, الەم­دىك قوعامداستىقتان جاپپاي قولداۋ تاپقان ايبىندى ەرلىك بولاتىن. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنان تۋىنداعان انتيادرولىق بۇل قادامنىڭ ەشقاشان ءمانىن جويمايتىنىنا سەنىم مول. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا يادرولىق لاڭكەستىك قاۋپى ءالى بەلەڭ الىپ تۇر ءارى جەر بەتىندە جيناقتالعان يادرولىق زىمىراندار جۇيەسىنىڭ جالپى سانىنىڭ 8400-گە جەتكەنىن بىلاي قويعاندا, تەك بەيبىت اتوم اياسىندا ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن رەاكتورلار سانىنىڭ ءوزى دە بۇل كۇندە 440-تان اسىپ, تاياۋ جىلدارى ودان بەتەر كوبەيەتىنى بايقالۋدا. ونىڭ ۇستىنە, تەحنوگەندىك نەمەسە تابيعي سەبەپتەردىڭ سالدارىنان جارىلعان چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما سەكىلدى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنان تاراعان رادياتسيا بۇكىل الەمنىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزىپ, ءالى الاڭداتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار, بەيبىت اتوم وبەكتىلەرى مەن ولاردان شىعاتىن مىڭداعان توننا يادرولىق ۋلى قالدىقتاردىڭ وزدەرى دە لاڭكەستەردىڭ قولىنا تۇسسە, الەمدىك قاۋىپسىزدىككە ءتونىپ تۇرعان ايبالتا ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن شىندىق. سوندىقتان دا بولار, الگى قاتەرلەردىڭ الدىن الماسا, ءىستىڭ مۇلدە ناسىرعا شاباتىنىن يادرولىق ال­پاۋىت مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى دە تەرەڭ سەزىنىپ, سوڭعى جىلدارى ءجيى-ءجيى باس قوسىپ, ءتونىپ كەلە جاتقان يادرولىق قاتەردىڭ جولىن كەسەتىن شارالار قابىلداۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. وسى ايتىلعانداردىڭ دالەلىندەي, 2010 جىلى كەيىنگى 65 جىلدىڭ ىشىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە باعىتتالعان ەڭ ءىرى جاھاندىق سامميت ۆاشينگتوندا وتكىزىلگەن ەدى. وعان الەمنىڭ 47 مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى مەن بۇۇ, ماگاتە جانە ەۋروپالىق وداق سىندى ءۇش حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسىپ, كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەن اتوم قارۋىنىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپىن بولدىرماۋ جانە يادرولىق ماتەريالداردى ساقتاۋ تۋرالى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاعان بولاتىن. بۇل سامميتكە نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن بارىپ, سامميت مىنبەرىنە ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلىپ, يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ, يادرولىق ماتەريالداردى ساقتاۋ جانە يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ جونىندەگى بۇرىن قابىلدانعان كەلىسىمدەردى قايتا قاراپ, تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى سىندارلى پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان ەدى. 2011 جىلى سەۋلدە وتكەن ان­تي­يادرولىق سامميتكە قىزىعۋشىلىق تانىتقان مەملەكەتتەردىڭ سانى 53-كە جەتىپ, جوعارىدا اتالعان ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتارىنان ينتەرپول دا قوسا تابىلدى. ول ءسامميتتىڭ نەگىزگى نىساناسى كۇننەن-كۇنگە قارقىن الىپ بارا جاتقان يادرولىق تەرروريزممەن كۇرەستىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەۋ جانە الەمدىك قاۋىپسىزدىككە ءتونىپ كەلە جاتقان اتالعان قاتەردىڭ جولىن كەسۋدى ويلاستىرۋ بولاتىن. دەمەك, جاھاندىق ءمانى مەن ماڭىزى جاعىنان بۇل سامميت 2010 جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن انتيادرولىق سامميتپەن تەڭ تۇسپەسە, كەم تۇسكەن جوق. بۇل سامميتكە ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ تاعى دا اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ جانە وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى لي مەن باكتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن بارعان بولاتىن. اتاپ ايتۋ كەرەك, قازاقستان ليدەرىنە دەگەن قۇرمەت ۆاشينگتون سامميتىندە قانشالىقتى جوعارى بولسا, سەۋل سامميتىندە دە سونشالىقتى بيىك بولدى. جانە بۇل تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورىنىپ تۇردى: سەۋلدىڭ القالى جيىندار مەن ماڭىزدى كورمەلەر وتەتىن سOEX ورتالىعىنداعى دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جينالعان الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ اراسىنان, ونىڭ ىشىندە, اقش پەن قىتاي سىندى ەكى الىپ يادرولىق مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ورتاسىنان يادرولىق قارۋدان الدەقاشان باس تارتقان بەيبىت قازاقستان پرەزيدەنتىنە ورىن بەرىلدى. الەمدىك ساياسات ساحناسىندا ەشنارسە جايدان-جاي بولمايتىنىن ەسكەرسەك, بۇكىل الەم نازارىنا ىلىككەن قازاقستانعا كورسەتىلگەن بۇل قۇرمەتتى ەلباسى مەن ەلىمىزدىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان بەيبىت تە سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى دەۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. جانە مۇنى الەمدەگى الىپ يادرولىق ارسەنالى بولا تۇرا, ودان ءوز ەركىمەن باس تارتقان جانە الەمدەگى ەڭ قاتەرلى يادرولىق پوليگوندى ءوز پارمەنىمەن جاۋىپ, وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە بەرىلگەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءادىل باعاسى دەپ قابىلداعان لازىم. مىنە, ءدال وسى تۇرعىدان كەلەتىن بولساق, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىل ۆاشينگتوندا وتكەن انتيادرولىق سامميتتە جاريا ەتكەن «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەسىنىڭ ءمانى زور. بۇل عالامدىق قۇجاتتا ەلباسى قازىرگى زاماندا كۇللى الەمدە ەتەك الىپ وتىرعان ميليتاريزم مەن حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ ادامزاتتى ورنى تولماس شىعىندارعا ۇشىراتىپ قانا قويماي, مۇلدە جويىپ جىبەرۋگە دە شاق قالىپ تۇرعانىن وتە سالماقتى دايەكتەرمەن دالەلدەگەن. بۇل قۇجات ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەم ليدەرلەرىن تىم كەش بولىپ قالماي تۇرعاندا, اقىلعا كەلۋگە شاقىرادى. سودان سوڭ, تەك وسىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, اتالعان مانيفەس­تە شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ناقتى شارالار دا وتە نانىمدى ايقىندالعان. ماسەلەن, ءححى عاسىردا باستالىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان شيەلەنىستەر مەن سوعىس ءورتىنىڭ ودان ءارى تۇتانۋىنا مۇمكىندىك بەرمەۋدى كوزدەيتىن بۇۇ-نىڭ ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ قاجەت ەكەنىنە ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. جانە بۇل شارانى كەشەۋىلدەتپەي, تەز ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگى دە باسا ايتىلعان. بۇلاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءويت­كەنى, قانقۇيلى لاڭكەستىك اكتىلەر بۇگىن جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك كۇرەسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, شەشۋى قيامەت حالىقارالىق فاكتورعا ۇلاسىپ وتىر. ودان دا ناقتىراق ايتقاندا, جەكەلەگەن ەلدەردەگى ىشكى شيەلەنىستەر مۇلدە اسقىنىپ, ەۋروپا, ازيا جانە افريكا مەملەكەتتەرىندەگى لاڭكەستىك قانتوگىستەرگە جالعاسىپ كەتكەنىن, سونىمەن قاتار, ميلليونداعان بوسقىننىڭ, قيراعان قا­لا­لاردىڭ, سول سياقتى, قۇنى شەكسىز تاريحي جادىگەرلەردىڭ قيراتىلىپ جاتۋىنىڭ كۇن­دە­لىكتى تىرلىككە اينالىپ كەتكەنى دە وتىرىك ەمەس. بۇل شىندىقتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋى قامباسىندا تۇرعان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن الپاۋىت بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى تۇسىنبەي وتىر دەۋگە دە نەگىز جوق. سولاي بولا تۇرا, الگى تاجال قارۋدى ءبىرجولاتا جويىپ جىبەرۋ, بىرىنشىدەن, ولاردىڭ قاپەرىنە دە كىرمەيدى, ەكىنشىدەن, ونداي شەشىم قابىلداۋعا ولاردىڭ باتىلدارى دا جەتپەيدى. سەبەبى, ءبىر-بىرىنە سەنبەيدى. سوندىقتان ولاردىڭ قازىرگى تىرلىگى ءبىر-ءبىرىن نەمەسە قولدارىندا اتوم قارۋى بار وزگە مەملەكەتتەردىڭ يادرولىق زىمىراندار جۇيەسىن نىساناعا الىپ, كۇندىز-ءتۇنى باقىلاۋ جاساۋ مەن يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتۋگە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىرعان وزگە مەملەكەتتەرگە مۇمكىندىك بەرمەۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدان ءارى اسپاۋدا. قورىتا ايتقاندا, 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىكتىڭ مانداتىن العان قازاقستاننىڭ الەمنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان باتىل ءىس-قيمىلىنىڭ بۇرىنعىدان بەتەر كۇشەيە تۇسەتىنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى