بالاما ەنەرگەتيكا ءداستۇرلى قۋات كوزىنە تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارا ما؟

ەلەكتر قۋاتىن الۋدىڭ جولى سان ءتۇرلى. ماسەلەن, كومىردى, مۇناي مەن تابيعي گازدى جانە ۋراندى پايدالانۋ ارقىلى ءوندىرۋ – بۇل بۇرىننان قالىپتاسقان ءادىس. سونىمەن بىرگە سارقىراما مەن اعىن سۋدان, جەل مەن كۇننەن, ءتىپتى قالدىقتى, ەسكى رەزەڭكە دوڭگەلەكتى جاعۋ ارقىلى دا ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا بولادى. بۇگىندە ەۋروپا ەلدەرىندەگى ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىسىندە اتوم ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 25 پايىزدى, كومىر - 25 پايىزدى, تابيعي گاز - 25 پايىزدى, سۋ ەنەرگياسى - 15 پايىزدى قۇرايدى. كەلەسى كورسەتكىش 4 جانە 3 پايىزبەن جەل ەنەرگياسى مەن مۇنايدان الىناتىن ەلەكتر قۋاتىنا تيەسىلى. جاپونيادا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جيىنتىق كولەمىنىڭ 28 پايىزىن كومىر, 26 پايىزىن تابيعي گاز بەرسە, مۇناي مەن سۋ كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيا 8 پايىزعا تەڭ. كورشىمىز رەسەيدە تابيعي گاز ەنەرگيا ءوندىرىسىنىڭ 50 پايىزىن, كومىر 16 پايىزىن, اتوم 17 پايىزىن, سۋ ەنەرگياسى 15 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. ال, اقش-تا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جيىنتىق وندىرىسىندە كومىردىڭ ۇلەسى 36 پايىز,تابيعي گاز - 29 پايىز, اتوم - 21 پايىز بولسا, سۋ ەلەكتر ستانتسيالارىنان الىناتىن كولەم - 7 پايىزدى, جەلدىڭ ۇلەسى 4 پايىزدى, كۇن ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 0,04 پايىزدى قۇرايدى. راس, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى وندىرىسىندە ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قۇرىلىمى وڭىردەگى ءتۇرلى شەكتەۋلەر جانە رەسۋرستار كولەمى, سونداي-اق جاعىراپيالىق ەرەكشەلىگىنە دە بايلانىستى. مىسالى, برازيليادا ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسىنىڭ 80 پايىزدان استامىن سۋ ەلەكتر ستانتسيالارى بەرەدى. قازىرگى كۇنى قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 74 پايىزدان ارتىعى ورتالىق جانە سولتۇستىك ايماقتارداعى كومىر كەن ورىندارىنان ءوندىرىلىپ, ونىڭ 66 پايىزدايى ءدال سول يندۋستريالدى وڭىرلەردىڭ وزىندەگى قاجەتتىلىككە جۇماسالادى. ال وڭتۇستىك وڭىرلەردە ەنەرگيا تۇتىنۋ ونى وندىرۋدەن ەكى ەسەگە دەيىن ارتىپ, قۋات كوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن وزبەكستان مەن رەسەيدەن ساتىپ الۋعا, قىرعىزستانمەن ايىرباس جاساۋ ارقىلى يمپورتتاۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. ەنەرگەتيكا ءمينيسترلىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدەگى كومىر ءوندىرۋشى كاسىپورىندار 2,3 ملرد.توننا كومىر ءوندىرىپ, ونىڭ 600 ملن.توننادان ارتىعى ەكسپورتقا شىعارىلسا, قالعان كولەمى ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەگەن. ەلىمىز كومىردىڭ بارلانعان قورى جاعىنان 8 ورىن الاتىنى بەلگىلى. دەسەك تە, كومىر كوزىنىڭ دە تاۋسىلاتىن كەزى بولادى. قازبا بايلىقتى ءوندىرۋ ارقىلى ءوندىرىستى ۇلعايتۋدىڭ ءوزى شىعىن مەن ۇلكەن تاۋەكەلدى قاجەت ەتەتىندىكتەن الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكتەرى جاڭا جولدى تاڭداپ وتىر. ول ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرى, ياعني, قالپىنا كەلەتىن, سارقىلمايتىن جانە قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەيتىن ەنەرگيا كوزدەرى. ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى ەل حالقىنا ارناعان جولداۋىندا: «كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتىرىپ, ءبىز ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن دامىتۋعا, كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىندىكتەر بار» دەپ قاداپ ايتقان بولاتىن. ءيا, رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگى (2 724 902 شارشى شاقىرىم) مەن حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعىنىڭ تومەندىگى (1 شارشى شاقىرىمعا 5 ادامنان) سەكىلدى كريتەريلەر دە ەلدى ەنەرگيا قۋاتىمەن جۇيەلى تۇردە تولىقتاي جابدىقتاۋدا ءتيىمسىز كورسەتكىشتەر بەرىپ وتىر. مىنە وسى تيىمسىزدىكتى شەشۋگە جەرگىلىكتى وڭىرلەردەگى قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ وڭ اسەرىن تيگىزە الادى. بۇل تۇرعىدا وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزدەرى ىشكى نارىقتى ارتىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ماسەلەن, قىتايدا جىل سايىن ەنەرگيا تاپشىلىعى ءوسىپ كەلەدى. قازاق جەرىنىڭ ۇلكەن بولىگى جازىق ءارى جارتىلاي قۇرعاق وڭىرلەر بولعاندىقتان جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن ءوندىرىپ الۋعا قولايلى. جوڭعار قاقپاسى جوڭعار الاتاۋى مەن بارلىق تاۋىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى ايگىلى جەلدى وزەكتەن سەكۋندىنا 70 مەترگە دەيىن جەتەتىن جەل سوعادى, بۇل تمد اۋماعى بويىنشا اسا قۋاتتى جەل سوعاتىن جەر سانالادى. سونداي-اق, وڭتۇستىك ايماقتا التى اي جازدىڭ ىستىعىنداعى كۇن قۋاتىن دا ەسەپكە الىڭىز. ورتالىق پەن باتىس وڭىردەگى جارتىلاي قۇرعاقشىلىق اۋا رايىن قوسساڭىز كۇن ەنەرگياسى باتارەيالارىن ورنالاستىرىپ پايدالانۋدىڭ ماڭىزى دا زور. قازاقستاننىڭ جەل ەنەرگياسىنىڭ قۋاتىنىڭ مۇمكىندىگى جىلىنا 929 ملرد. كيللوۆاتت/ساعات دەپ ەسەپتەلگەن. قازاق جەرىندەگى جەلدىڭ قۋاتى جىلدىق ورتاشا قۋاتى سەكۋندىنا 7 مەتردەن جوعارى. دەگەنمەن 929 ملرد. كيلوۆاتت-ساعاتتى بىردەن تۇتاس يگەرۋ مۇمكىن دە ەمەس, دامىعان مەملەكتەردە دە بۇل كورسەتكىش جالپى ەنەرگيا ءوندىرىسى كورسەتكىشىندە 20 پايىزعا جەتەر جەتپەس. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ جالپى گەنەراتسياسىندا جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 0,9 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى كەلتىرگەن دەرەك بويىنشا 2015 جىلى جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى 0,704 ملرد. كۆت-ساعاتتى قۇراعان. 2020 جىلعا دەيىن ەل ۇكىمەتى 34 جەل ەنەرگەتيكا ستانتسياسى (1787 مەگاۆاتت قۋاتپەن) جۇمىس ىستەيدى دەپ جوسپارلاعان. دەگەنمەن جەلدىڭ ءوزى تەگىن بولعانىمەن ونىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى تەگىن ەمەس. الىنعان ەنەگرگيانى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ, قوندىرعىلاردىڭ باعاسى ءبىراز قارجى سالۋدى تالاپ ەتەدى. جەل قوندىرعىلارى سياقتى كۇن باتارەيالارى دا ۇزىلىسپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇلتتى كۇندەرى, تۇندە ول قوندىرعىلاردان تۇراقتى تۇردە قاجەتتى توك الۋ مۇمكىن ەمەس. جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋدىڭ قيىندىعى ءبىر جاعىنان ونىڭ ۇلكەن شىعىندى قاجەت ەتەتىندىگىندە. سول سەبەپتى ودان الىناتىن قۋاتتىڭ قۇنى دا قىمباتقا تۇسەدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن مەملەكەتتەر, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز دە سالاعا ايتارلىقتاي مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدە. ماسەلەن, 2016 جىلى 1 كۆت/ساعاتقا بەلگىلەنگەن تاريف 25 تەڭگەگە تەڭ كەلەدى. ەنەرگەتيكا مينيسترىلىگىنىڭ جوسپارىنشا, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرىلىپ, 2020-2025 جىلداردان كەيىن جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ايتارلىقتاي ارزاندايتىن بولادى. جالپى, ەلىمىزدەگى ەنەرگەتيكا سالاسى يننوۆاتسيالىق جاڭالىققا مۇقتاج. ەگەر قازاقستان ەنەرگەتيكالىق جاڭعىرۋ باعىتىندا وزدىگىنەن جاڭا تەحنولوگيانى يگەرە الماسا, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تەحنولوگياسىن ساتىپ الۋعا نەمەسە كوشىرىپ, ۇيرەنۋگە تۋرا كەلمەك. قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىن يگەرۋدىڭ جۇيەلى نەگىزى «ەكسپو-2017» كورمەسىنەن كەيىن جاسالۋى دا مۇمكىن. كورمەنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە دامۋشى ەلدەردىڭ وسى سالاداعى جاڭا تەحنولوگياسى مەن سوڭعى يننوۆاتسيالىق جاڭالىعى كەلەدى. باۋىرجان سابىربەكوۆ, جۋرناليست