وقۋلىق جازۋدا ­وڭ وزگەرىستەر بار

تاۋەلسىزدىك – ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى جانە ءدىلىمىزدى قايتا ورالتتىق. مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز قابىلدانىپ, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى جانداندىردىق. وسىنداي يگى ىستەردىڭ قاتارىنان وقۋلىق جازۋ سالاسى دا قالىس قالعان جوق. كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءتول وقۋلىعىمىزدان ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداۋىن قالاعان وسى سالانىڭ ماماندارى بۇل باعىتتا ايانباي تەر توكتى. وقۋلىق – ۇستازدىڭ دا, وقۋ­شىنىڭ دا اقىلشىسى, سوندىقتان ونى جازۋعا قويىلاتىن تالاپتار ءوز الدىنا عىلىم. بۇگىندە ءىستىڭ بايىبىنا بارماي مەكتەپ وقۋ­لىقتارىنا سىن ايتۋ ءۇردىس­كە اينالعانداي. ولار بەلگىلى ءبىر ناقتى تالداۋلار مەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنبەي جاسالادى, كەيدە كونتەكستەن ءۇزىپ الىنعان فراگمەنتتەرگە ءۇستىرت, ءپان باعدارلاماسىن بىلمەستەن, سۋبەكتيۆتى باعا بەرى­لىپ, اق-قاراسى انىقتالماعان نەگىزسىز پىكىرلەر اقپارات قۇرال­دارىندا دا جاريالانۋدا. البەتتە, سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى. الايدا, كەيدە وقۋ­لىق شىعارۋدا مۇددەسى ورتاق جانداردىڭ جاساعان قىرۋار ەڭبەگى ءبىر-اق ساتتە جوققا شىعا­رىلىپ جاتاتىنى وكىنىشتى. ءبىلىم ءنارىنىڭ كوزى بولىپ تابىلاتىن اتالمىش قۇرالداردىڭ ۇستاز بەن وقۋ­شى­نىڭ الدىنا جەتپەس بۇرىن قان­شالىقتى كۇردەلى كەزەڭدەردى ءوت­كەرەتىنىن جۇرتتىڭ بارلىعى بىلە بەرمەيدى. كەز كەلگەن سالا دامۋ كەزە­ڭىندە ىزدەنىس پەن ىركىلىس جولدارىنان وتەدى. سول سياقتى قازاق ەلى دە ءوزىنىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىن دامىتۋ بارىسىندا تالاي كە­زەڭدەردى ارتقا تاستادى. ماسە­لەن, مەكتەپ پەن وقۋلىق تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, قازاق بالالا­رى­نا ارنالعان ەۋروپالىق-رەسەي­لىك ۇلگىدەگى تۇڭعىش باستاۋىش مەكتەپ نەگىزى 1841 جىلى قا­لانسا, تۇڭعىش وقۋلىق 1879 جىلى جارىققا شىقتى. بۇل كيريل­ليتساعا نەگىزدەلىپ جازىلعان ىبى­راي التىنساريننىڭ «قازاق حرەستوماتياسى» ەدى. ەكى عاسىر توعى­سىندا قازاق دالاسىندا اعار­تۋشىلىق يدەيالار ءورىس الىپ, وقۋعا ۇمتىلىس ارتا تۇسكەنمەن, ۇلت مەكتەپتەرىنىڭ دامۋى وتە باياۋ بولدى. حح عاسىردىڭ ال­عاشقى 10-15 جىلىنان باستاپ وقۋلىق جازۋ ەداۋىر جاندانا ءتۇستى. باتىس ەۋروپانىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرىن ەسكە تۇسىرەتىن قازاق توپىراعىنداعى ويانۋ كەزەڭىنىڭ ەڭ كورنەكتى كەمەل تۇلعاسى احمەت بايتۇرسىنوۆ بولدى. تەرەڭ دە اۋقىمدى ويلايتىن كورەگەن كىسى اباي «شولدەگەن» توتە وقۋعا جول سالىپ, ورىستاندىرۋعا باستايتىن ورىس گرافيكاسىن ەمەس, «دىنمەن بىرگە كەلگەن جازۋدى», ياعني دىلىمىزگە جاقىن جازۋدى رەفورمالادى. ونىڭ ەملەسىن – دۇرىس جازۋ ەرەجەلەرىن جاسادى. ءسويتىپ, جاڭاشا وقىپ, جازۋعا كەڭ جول اشقان اراب ءالفاۆيتى نەگىزىندەگى ءتول جازۋىمىزبەن «وقۋ قۇ­رالى» 1912 جىلى دۇنيەگە كەل­گەن بولاتىن. بۇكىلرەسەيلىك اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ 1919 جىلعى ءساۋىر­دىڭ 4-ىندەگى قاۋلىسىمەن الاش­شىل­دارعا «كەشىرىم» جاسالىپ, كەڭەس جۇمىسىنا قاتىسۋعا رۇقسات ەتىل­گەننەن كەيىن, بايىرعى قازاق وقىعاندارى وقۋ-اعارتۋ مەن عىلىم, مادەنيەت پەن ادەبيەت ىسىنە قايتا ورالدى. ولار ەن­دىگى ەلدىكتى ساقتاۋدىڭ جولىن مەك­تەپپەن بايلانىستىردى. ا.باي­تۇرسىنوۆ, م.شوقاەۆ, ج.اي­ماۋىتوۆ, م.جۇماباەۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ج.كۇدەريننىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتتانۋ, پسيحولوگيا مەن پەداگوگيكا, وسىمدىكتانۋ مەن تىرشىلىكتانۋ, ماتەماتيكا پاندەرىنىڭ سىندارلى وقۋلىعى ءارى العاشقى زەرتتەۋلەر بولىپ تابىلاتىن ەڭبەكتەرى وسى كەزەڭدە جارىق كوردى. م.دۋلاتوۆ, م.تىنىشباەۆ, س.اسفەندياروۆ, ت.رۇسقۇلوۆتاردىڭ تاريح سالا­سىنداعى زەرتتەۋلەرى دە سول شامادا جازىلدى. بۇلار سول كەزدە جۇمىس ىستەي باستاعان ءبىردى-ەكىلى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتتارى (الماتى مەن تاشكەنتتە), مۇعا­لىمدەر دايارلاۋ كۋرستارى مەن پەدۋچيليششەلەردە وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلدى. 1925 جىلى ا. بايتۇرسىنوۆ ادىستەمەلىك جاڭالىقتاردى ەس­كەرە وتىرىپ, قازاق باستاۋىش مەكتەپتەرىنە ارنالعان جاڭا الىپپەنى ۇسىندى. ساياسي سەبەپ­تەردىڭ سالدارىنان بۇل الىپپە 20-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن عانا قولدانىستا بولدى. 1926 جىلى قابىلدانعان ەڭبەك مەكتەبىنىڭ جارعىسى بويىنشا قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى كسرو-لىق ورتاق جۇيەگە كوشىرىلدى. 1934 جىلى قابىل­دانعان وقۋ ادەبيەتتەرىن بىرەگەيلەندىرۋ تۋرالى قاۋ­لىسىنا سايكەس, «الىپپە» العاش­قىدا لاتىن الىپبيىمەن, كەيىننەن كيريلل الىپبيىمەن قايتا جارىق كورەدى. عاسىر باسىنان بەرگى 40 جىل ىشىندە تاجىريبەلى دە ءبىلىمدى, كورنەكتى قازاق وقى­عاندارى جازعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى «زياندى دۇنيەلەر» رەتىندە كەزەك-كەزەگىمەن جيناپ الىنىپ نەمەسە جويىلىپ جىبەرىلىپ وتىردى. ءسويتىپ, قازاق وقۋلىقتارىن جاساۋدىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق تاجىريبەسى دە, مازمۇندىق-ءادىس­تەمەلىك ساباقتاستىعى دا ەلەنبەي قالا بەردى. سونىڭ سالدارىنان قازاق تىلىندە وقۋلىق ءتۇزۋ­دىڭ ءبىرتۇتاس ادىستەمەلىك-دي­داكتيكالىق ۇستانىمدارى كوپ­كە دەيىن جاسالمادى, ءار اۆتور وقۋلىقتى ءوز بىلگەنىنشە جازدى. كەڭەس وداعى اۋماعىندا نەگىزگى پاندەر بويىنشا وقۋلىق­تىڭ ءبىر عانا نۇسقاسىن قولدانۋ ءمىن­دەتتى بولدى. قازاقستاندىق باسپالاردىڭ العاشقىسى بولىپ 1947 جىلى 20 مامىردا قۇرىلعان «مەكتەپ» باسپاسى «پروسۆەششەنيە» باسپاسىنان شىققان وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ باسۋمەن قاتار, «قازاق ءتىلى», «قازاق ادەبيەتى», «قا­زاق­ستان تاريحى» جانە «گەو­گرافيا» پاندەرىنەن ءتول وقۋلىق­تارىمىزدى جازۋمەن اينالىستى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدان باستاپ «مەكتەپ» («راۋان») باسپاسىنىڭ الدىنا جاڭا بۋىن ءتول وقۋلىقتارىمىزدى باسىپ شىعارۋ مىندەتى قويىلدى. العاشقى ۋاقىتتا اۋەلدەن بار وقۋلىقتارداعى ەسكىرگەن يدەو­لوگيالىق كوزقاراستار الىنىپ تاستالىپ, بۇگىنگى يدەولوگيا­مىز تۇرعىسىنان تۇزەتىلىپ ءوڭ­دەلدى. وقۋلىقتاردىڭ تولىق­تى­رىلعان نۇسقالارى الدىمەن قازاق تىلىندە, سودان سوڭ ورىس جانە باسقا دا تىلدەرگە اۋدارىلىپ باسىلدى. سونىمەن قاتار, جاڭا پاندەر بويىنشا بىرنەشە وقۋلىق جازىلىپ, باسىلىپ شىقتى. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اراعا بەس جىل سالىپ, بiلiم تۇجىرىمدامالارىن, وقۋ باعدارلامالارىن, وقۋلىقتار, وقۋ-ادiستەمەلiك قۇرالدار جانە تەكسەرۋ تاپسىرمالارىنىڭ جۇيە­سiن جاساۋ ماقساتىندا جاڭا باعدارلاما قابىلداندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1997 جىلى قازاقستاندىق جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن شىعارۋ قولعا الىندى. ەگەمەن, ەشكىمگە جال­تاقتامايتىن ەركىن ۇلانداردى ءتار­بيەلەۋدى كوزدەگەن جاڭا مەم­لە­كەتتىك باعدارلاما اياسىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ 77 مەكتەبى وقۋلىقتاردى سىناقتان وتكىزۋگە قاتىستى. «كەلىسىپ پىشكەن تون, كەلتە بولماس» دەمەكشى, وسىلايشا ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ, سونداي-اق, اۆتورلاردىڭ, اكادەميا زەرتحانالارىنىڭ, سى­ناقتان وتكىزگەن مەكتەپتەر مەن باسپالاردىڭ جۇمىستارىن جاق­سارتۋ ماقساتىندا مۇعالىم-ءادىس­كەرلەردىڭ, اۆتورلاردىڭ, رەتسەنزەنتتەردىڭ, وقۋلىق رەداك­تورلارىنىڭ سىن-پىكىرلەرىن توپتاستىرىپ, قورىتىندىلايتىن مونيتورينگ ورتالىعى قۇرىلىپ, بىرىگىپ ماڭىزدى شەشىمدەر شىعارىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتپەسكە بولمايدى. باس­پاعا وقۋ­لىقتاردىڭ تولىق دياگنوس­تيكالىق كارتاسىن ۇسى­نىپ, سول بويىنشا وقۋلىقتار وڭدەلىپ, تولىقتىرىلىپ وتىردى. ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە باسپا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ساراپشى مەن اۆتور اراسىنداعى داۋلى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, بىرىزدىلىككە كەلتىرىلدى. وسى­نىڭ بارلىعى جاڭا بۋىن وقۋلىق­تارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى. 2005 جىلى عىلىمي جانە پەداگو­گيكالىق ساراپتاما وتكىزۋ­دىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى­لەرىن جاساۋ, تاۋەلسىز ساراپ­شىلاردىڭ بىلىكتى بازاسىن قۇرۋ جانە وقۋلىقتار مەن وقۋ-ءادىس­تەمەلىك كەشەندەردى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ ساپاسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا «وقۋلىق» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتي­كالىق ورتالىعى قۇرىلدى. وقۋلىق شىعارۋ ىسىندە جاڭا ىزدەنىسكە ەركىندىك بەرىلگەن ءسات 2000 جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى, سەبەبى, وسى كەزدە ءبىر پاننەن بىرنەشە نۇسقادا, بالاما وقۋلىق شىعارۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. ءبىلىم سالاسىندا ساپاسى جاقسى, ءتيىمدى دەپ تاپقان وقۋلىقتاردى تاڭداۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. نارىقتاعى مونوپوليا جويىلدى. قازىرگى كەزدە مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇسىنعان وقۋلىقتاردىڭ ىشىنەن بىرەۋىن تاڭداپ الۋ قۇقىعى بار. بۇل باسپالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتىپ, وقۋلىق ساپاسىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. بالا­ما وقۋلىقتاردى شىعارۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن باسپالاردىڭ سانى بۇگىندە 25-كە جەتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇن – ءبىلىم بەرۋ ماز­مۇنىنا, وقۋشى مەن پەداگوگ تۇلعاسىنا جانە قىزمەتىنە دەگەن كوزقاراستاردىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىسكە بەت بۇرىپ وتىرعان كەزەڭى. بۇل جونىندە ەلباسىمىز «ءبىز قازىر «ءبىلىم-عىلىم-يننو­ۆاتسيا» اتتى ۇشتىك ۇستەمدىك قۇرا­تىن پوستيندۋستريالىق الەمگە قاراي باعىت الىپ بارامىز», دەگەن ەدى. قازاقستاننىڭ الەم­دىك ۇردىستەرگە كىرىسۋى, الەمدىك ساياسات ساحناسىندا ءوزىنىڭ باس­تى ءرولىن الۋى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وزىق دەڭگەيگە جەتكىزۋى اسا قاجەت. دەمەك, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جاسالىپ جاتقان رەفورمالار ەركىندىككە ەتى ۇيرەنگەن, بولاشاققا جاسار قادامى نىق, وزىنە سەنىمدى, دارىندى ۇرپاق قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان. سەبەبى, جاڭا اقپاراتتىق زامان وقۋشىلارعا بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىنا جاڭا تالاپتار قويىپ وتىر. بۇل, ارينە, وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋ ىسىندە دە جاڭا كوزقاراستى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان, جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردىڭ 1-سىنىپتارىنا ارنالعان جاڭارتىلعان مازمۇنداعى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى ءتۇزىلىپ, 2015-2016 وقۋ جىلىندا 30 قا­ناتقاقتى مەكتەپتە سىناقتان ءوتتى. 2016-2017 وقۋ جىلىنان باستاپ بۇل وقۋلىقتار قولدا­نىسقا ەنگىزىلىپ, 2-سىنىپ وقۋلىق­تارى سىناقتان وتۋدە. بۇل وقۋلىق­تاردى ازىرلەۋدە پەداگوگيكا, پسيحولوگيا جانە وقۋلىقتانۋ عىلىمىنداعى سوڭعى جەتىستىكتەر نەگىزگە الىندى. شىندىعىنا كەلەر بولساق, بۇرىنعى وقۋلىق­تار وقۋشىلاردىڭ شىعار­ماشىلىعىن دامىتۋعا, وزىندىك ويلانۋىنا جانە ىزدەنىس جاساۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزا بەرمەدى. وندا كولەمدى تەوريالىق ماتەريالدار كوپ بەرىلىپ, مونولوگتىك سيپاتقا يە بولدى دا, كوبىنە قارا­پايىم اقپارات كوزى قىزمەتىن اتقاردى. بۇگىنگى تالاپتارعا ساي بالانىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرىپ, تاجىريبە جۇزىندە قولدانىپ ۇيرەنۋگە داع­دىلاندىرۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز. قازىر جاسالىپ جاتقان جاڭا فورماتتاعى وقۋلىقتار ءبىلىم الۋشىنىڭ ىنتاسىن ارتتىرۋ جانە دامىتۋ فۋنكتسيالارىنىڭ كۇشەيۋىمەن, ماتىننەن تىس اقپارات­تىڭ كەڭەيۋىمەن ەرەكشە­لەنەدى. وقۋلىقتىڭ ىشىندەگى تاپسىرمالار اقپاراتتى ءوز بەتىنشە ىزدەۋگە, تۇرلەندىرۋگە جانە قولدانۋعا ۇيرەتەدى. وقۋ ماتەريالارى سۇحبات­تاستىق, ينتەراكتيۆتىلىككە نەگىزدە­لگەن. ەلەكتروندى, مۋلتيمە­ديالىق قوسىمشالارمەن تولىقتى­رىل­عان. البەتتە, «سىرت كوز – سىنشى» دەمەكشى, وقۋلىقتاردى جاساۋشى عانا ەمەس, پايدالانۋشى تاراپتىڭ دا, جالپى قوعامىمىزدىڭ تاراپىنان ايتىلاتىن سىن-ەسكەرتپەلەرى دە ماڭىزدى. سول سەبەپتەن, 2015 جىلدان باستاپ ساراپتاما ءۇردىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «قوعامدىق باعالاۋ پورتالى» ىسكە قوسىلدى, سىرتقى ساراپشىلاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسى ازىرلەندى. وقۋ باسىلىمدارىنا اۆتورلىق قۇقىق باسپالاردان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە بەرىلدى. جوعارىدا ايتىلعان مالىمەت­تەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەلىمىزدەگى وقۋلىقتاردىڭ شىعۋ تاريحى سان-ءتۇرلى كەزەڭدەردى وتكەرىپ, زامان اعىمىنا قاراي تالاي قيىندىقتار مەن وزگەرىستەردى باسىنان كەشىرۋدە, ال ءتول وقۋ ادەبيەتتەرىن شىعارۋ سالاسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى ۇزاق ەمەس. كەيبىر ەلدەردىڭ وقۋلىق جازۋ­داعى ءداستۇرى مەن تاجىريبەسى عاسىرلاپ سانالادى. ايتا كەتەر بولساق, وسى كۇنى رەسەي ەلىنىڭ ءبىلىم وردالارىندا نەگىزگى وقۋلىق رەتىندە پايدالانىلىپ جۇرگەن ن.يا.ۆيلەنكيننىڭ 5-سىنىپقا ارنالعان «ماتەماتيكا» وقۋلىعى 1968 جىلى سىناما وقۋلىق رەتىندە جارىق كورىپ, 2013 جىلى 31-ءشى رەت قايتا باسىلعان. ال ەگەمەندىك العاننان بەرى جارىق كورە باستاعان ءتول وقۋلىق­تارىمىز نەبارى ءتورتىنشى رەت قايتا باسىلىپ وتىر. ارينە, بۇل ءىستىڭ قىر-سىرىن بىلە بەرمەيتىن جاندار اتالمىش تاقىرىپ تىزگىنىن ۇستاعاندا, «باسپا ءىسى بيزنەسكە اينالۋدا» دەپ باعالار, بىراق ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت تاۋەلدىلىك قامىتىن اسىنىپ, وزگەنىڭ ءماج­بۇرلى تۇردە جۇرگىزگەن يدەولوگياسىنان بوساعان سوڭ, نەبارى 25 جىلدا قازاق ەلى بولاشاق ۇرپاعىن تەك وزىق ۇلگىلەرگە ەلىكتىرە وتىرىپ تاربيەلەۋ ماقساتىندا باتىل قادامدارعا بارىپ, وزدىگى­مەن تاجىريبە جيناقتاۋعا, وقۋ-اعار­­تۋدىڭ وزىندىك ۇلگىسىن قالىپ­­تاستىرۋعا قۇقىلى دەپ ەسەپتەي­مىز. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبىلىم سالاسىندا جاسالىپ جات­قان كۇللى رەفورما, وقۋلىق جاساۋ­دا باس­تان وتكەرگەن ءتاجى­ريبە مەن الداعى ىزدەنىسىمىز – كەشەگى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتالار­ىمىز مۇرىن­دىق بولعان باستا­مالار­دىڭ بۇگىنگى زامانعا ساي كورىنىسى. بەيبىتكۇل كارىموۆا, «وقۋلىق» رعپو ديرەكتورى