ادامزاتتىڭ اڭسارىن ايالاعان

XX عاسىر قانقۇيلى سوعىستارعا تولى الاپات عاسىر بولدى. ونىڭ ىشىندە ميلليونداعان ادامداردىڭ ءومىرىن جالماعان, ادامزات بالاسى بۇرىن ەستىپ, كورىپ بىلمەگەن ەكى ءىرى جاھاندىق سوعىس تا وسى عاسىردىڭ ەنشىسىندە. سونداي-اق, تىرشىلىك يەلەرىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن اتوم, سۋتەگى, باكتەريالىق, نەيتروندىق بومبالار دا وسى ءجۇز جىلدىق اياسىندا دۇنيەگە كەلدى. كسرو-نىڭ يادرولىق قارۋدى سىناۋ ايماعىنا قازاقستاننىڭ سەمەي ءوڭىرى تاڭداپ الىندى. 1949 جىلى اشىلعان سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعى 18,5 مىڭ شارشى كيلومەتر اۋماقتى قامتىدى. سىناق ايماعىندا 470 قۋاتتى جارىلىس جاسالسا, ونىڭ ىشىندە 90 جارىلىس اۋەدە, 26-سى جەر ۇستىندە, 354-ءى جەر استىندا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىنداعى جارىلىستاردىڭ اسەرىنەن راديواكتيۆتى ۋلى زاتتار جارىلىس ەپيتسەنترىنەن بۇلتتار مەن جەل ارقىلى 304 مىڭ شارشى كيلومەتر ايماققا تارالدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اۋادا جانە جەر بەتىندە سىنالعان يادرولىق زاريادتاردىڭ قۋاتى اقش-تىڭ حيروسيماعا تاستاعان بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە اسىپ ءتۇستى. وسى سىناقتاردان تۇزىلگەن راديواكتيۆتى ۋلى زاتتار توپىراقتى, سۋدى, ەگىستىك جەرلەردى, مال جايىلىمدارىن زالالدادى. ادامدار راديواكتيۆتى ساۋلەلەر ارقىلى ايىقپاس اۋرۋ­لارعا شالدىقتى. قاتەرلى ىسىك, سۇيەك اۋرۋلارى, جۇيكە مەن قان قۇرا­مىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى دەرت­كە ۇشىراعاندار قيساپسىز. 1991 جىلى 29 تامىزدا پرە­زيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق شىعارۋى 40 جىلعا سوزىلعان جويقىن جارىلىستارعا نۇكتە قويدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەلباسىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى الەمدەگى تاعى ءبىر قادام ىلگەرىلەۋشىلىك بولدى. يادرولىق قارۋدىڭ ادامزات ومىرىنە قانشالىقتى قاتەر ءتون­دى­رە­تىنىن ءبىر بىلسە قازاقستان حالقى بىلەدى. حالىقارالىق تەرروريزم اس­قىنىپ, ادامزات بالاسىنا ۇرەي تۋعىزىپ وبىرعان دۇربەلەڭگە تولى مىنا دۇنيەدە يادرولىق قارۋ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالسا نە بولماق؟ بۇگىندە الەم حالقىن تولعاندىرىپ وتىرعان وسى جانە يادرولىق قارۋسىزداندىرۋعا بايلانىستى باسقا دا سۇراقتارعا بيىل ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساميتتە ءار ەل ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. وسى باسقوسۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ جاريالاعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى پلانەتاارالىق اۋقىمداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل, شىنىندا دا, جەر ءجۇزى ادامدارىنىڭ ارمان-اڭسارىن بىلدىرەتىن, يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ بولاشاعىن ەلەستەتەتىن اسا ماڭىزدى قۇجات ەدى. «بارشا ادامزات XXI عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى, – دەدى قازاقستان باسشىسى وسى مانيفەسىندە. – بىراق بۇگىن بۇل ەلەستىڭ ساعىمعا اينالۋى مۇمكىن. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس. ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلىلارى ادامدارعا بولاشاقتاعى الەمدىك سوعىستا پلانەتاداعى ءتىرى اتاۋلىنىڭ ءبارىن جوياتىن يادرولىق قارۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى دەپ كورىپكەلدىكپەن ەسكەرتكەن ەدى. ولاردىڭ مەملەكەتتەر ارا­سىن­داعى بارلىق تالاس-تارتىستار سوعىس ارقىلى شەشىلە الماي­دى جانە شەشىلمەۋى ءتيىس دەگەن ەسكەر­تۋلەرى ءححى عاسىردا دا اسا جوعارى كوكەيكەستى دەڭگەيدە قالىپ وتىر». قازاقستان باسشىسى ءوز ماني­فەسىندە دۇنيە ءجۇزى مەملەكەت­تەرىنە «ءححى عاسىر – سوعىسسىز الەم» كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما­سىن جاساۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتتى جانە بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىت­تارىن دا كورسەتىپ بەردى. ەلبا­سى ۇسىنىسىنىڭ ەڭ باستى ويى – يادرولىق جانە باسقا دا قى­رىپ-جوياتىن قارۋدان تولىقتاي ازات الەمگە قاراي دايەكتىلىكپەن ىلگەر­ىلەۋگە سايادى. قازاقستان باسشىسىنىڭ تە­رەڭ ويلى بۇل مانيفەسى ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرى, بولا­شاعى تۋرالى وي تولعاۋدان عانا ەمەس, گۋمانيستىك, پاتريوتتىق, قاي­رات­كەرلىك رۋحتان تۋىنداعان دۇنيە. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ماني­فەسى الەم حالىقتارىنىڭ كوكەيىن­دەگى اڭسارىن ءدال باسىپ وتىر. ەل­باسىمىزدىڭ وسىنداي دانالىق ويلارى قازاقستاننىڭ الەم ال­دىن­داعى ابىرويىن تاعى ءبىر اسپانداتا تۇسكەنى ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە. سەرىك پىراليەۆ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى