قيىندىقتاردان شىڭدالىپ شىقتىق

مەنى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى دەپ اتاي­دى. تاريحي دەرەك قوي, قازاق­ستان تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىل­دىڭ 16 جەلتوقسانى كۇنى بۇل قىزمەتكە تاعايىندالعانىمدا, ياعني قازاق كسر-ءنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىز­مەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمە اتتاي 2 اي تولعان. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى كۇنىنەن باستاپ ءبىز جاڭا باعىت­تا جۇمىس ىستەدىك. بولاشاق رە­فور­ما ءۇشىن زاڭ اكتىلەرى ايعاقتا­لىپ, باعى­تىمىزدى بەلگىلەپ الدىق. جاسىراتىن نەسى بار, ەڭ اۋىر كۇن­دەرگە تاپ كەلدىك. حالىقپەن ءبىر­­گە كۇتپەگەن قيىنشىلىقتاردى با­سى­مىزدان وتكەردىك. ولاي دەيتىن سە­بەبىم, ءبىز ەڭ الدىمەن بۇرىن-سوڭدى كەز­دەسپەگەن جويقىن ينفلياتسيا­نىڭ داۋى­لىنا ۇشىرادىق. بۇگىن ايتساق, بۇعان بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, 1992 جىلى ينفلياتسيا كورسەتكىشى 2000 پايىزدان اسىپ ءتۇستى. اقشانىڭ قۇنى كەتىپ قۇلدىراپ, ەڭ تومەنگى شەگىنە جەتتى. قازاقستاندا, ءتىپتى, ساتىپ الاتىن دا, ساتاتىن دا زات تاپشىلىعى بايقالدى. «جىعىلعان ۇستىنە – جۇدىرىق» دەگەندەي, ءدال وسى كەزدە رەسەي باعانى بوساتىپ ءجى­­بەر­دى. ال ءبىز ول كەزدە رۋبلگە تاۋەل­­دى ەدىك. اقشا رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى­­­نىڭ قامباسىندا جاتتى. ولار قالاي دەگەندە ءوز ساياساتىن جۇرگىزىپ باق­تى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەڭ باستى پروبلەما – اقشا جەتپەدى, ەلدە گي­پەر­ينفلياتسيا باستالدى. ءوزىمىزدىڭ ءتول تەڭ­گەمىز دۇنيەگە كەلگەنشە ەكى جىل بويىندا سونداي قيىندىقتارمەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى. ول جايىندا پرە­­زيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءجۇرىپ ءوت­كەن جول­دارى تۋرالى ءوزىنىڭ تاري­حي شى­عار­مالارىندا جازدى دا. ول جىلدارداعى قيىندىقتاردىڭ قايسىبىرىن تالداپ, ەكشەپ اي­تىپ جاتاسىڭ؟ ايتقانعا عانا جەڭىل. كەڭەس وداعىنىڭ مەنشىگىن مۇرالاعان رەسپۋبليكامىزدا اگرارلىق سالا بو­يىنشا وزىق تەحنيكا مەن مال تۇقى­مىن اسىلداندىرۋ مۇلدەم ارتتا قالعان تۇس. ەگىستىككە تۇقىم دايىن­داۋدا دا قولدا بارعا مالداندىق, كورسەتكىشتەرىمىزگە كوڭىل تولمادى. شىندىعىندا, ءبارىن دە باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ول – تاريح. قازىرگى قازاقستاننىڭ وندىرىستىك-شارۋاشىلىق جاعدايى ادام تانى­ماستاي وزگەردى. جاڭارعان ءون­دىرىستىك تەحنولوگيا 90-شى جىلدارى ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە كىرمەگەن. اقيقاتىن ايتار بولسام, وسىناۋ وتكەن شيرەك عاسىر ىشىندە ەڭ باستىسى ادامدار دا ءوز­گەردى. ولار جەردىڭ جايىن جاقسى بىلە­دى. بۇل كۇندەرى رەسپۋبليكانىڭ اگرار­لىق شارۋاشىلىق سالاسىندا جاڭا بۋىننىڭ وزىندىك قولتاڭباسى انىق بىلىنە باستادى. قازاقستان سوڭعى جىلدارى ءوزىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن, اتاپ ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق­تاي قامتاماسىز ەتەتىن دارەجەدە. ءسۇت تە, ەت تە جەتەدى. ۇن ساتۋدا الەمدە ءبىرىن­­شى ورىنعا شىعۋ دا ءبىز ءۇشىن تاڭ­سىق بولماي قالدى. اۋىل شارۋشىلىعىنىڭ تىنىسى ماعان بالا كەزىمنەن جاقسى تانىس. شارۋاشىلىقتا بىلەكتى ءتۇرىپ تاستاپ تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ قىزمەت ەتكەنىم ەسىمدە. ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا دەيىنگى قىزمەتتە مەن شارۋاشىلىقتى باسقارۋ سالاسىنىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتىم. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەڭىس­تەرى مەن جەمىستەرىن شىن جۇرەك­تەن باعالايمىن. ەلىمىزدىڭ اگرار­شى­لارىن ەلباسى – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اركەزدە دە قولداپ, مەملەكەت تاراپىنان كوپ كومەك كور­سەتىپ كەلەدى. جەكەلگەن كاسىپكەر­لەر­دىڭ قاراماعىنداعى بىلىكتى ما­مان­دار, قۋاتتى تەحنيكالار دا كوز قۋانتادى. 1994 جىلدان حالىقارالىق «ينتەگراتسيا» قورىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقاردىم. قوردىڭ نەگىزگى مىندەتى – جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الەم كەڭىستىگىندە بىرەگەي ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني سالادا شەت مەمەلەكەتتەرمەن ءوزىن-ءوزى تەڭ دارەجەدە كورسەتۋ ەدى. قورداعى 150 ەنشى­لەس فيرمانىڭ بارلىعى دا نەگىزى­نەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە ساتۋ ىسىمەن اينالىس­تى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سايا­ساتتاعى اۋقىمدى باعدارلاماسىن تانىت­سا كەرەك. قازاقستاننىڭ بولاشاعى اسا ءىرى اگرارلىق قۇرىلىمداردىڭ قۋاتى مەن كۇشىندە دەگەن مەنىڭ باستاپقى پىكىرىم مەن كوزقاراسىم بۇگىن دە وزگەرگەن جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتكەن 25 جىلىندا ەلىمىزدىڭ ەڭبەككەر­لەرى ونى سان رەت دالەلدەپ بەردى دە. ءبىز جەردى يگەرۋدى بىلەمىز. قازاقتا «جەرى بايدىڭ – ەلى باي» دەگەن حالىق ماقالى بەكەر ايتىلماسا كەرەك.  سەرگەي تەرەششەنكو, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى (1991-1994 ج.ج.) الماتى