ءومىرحان التىن: سۇيىنشىلەگەن سول ساتتەگى سەزىمدى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس

1991 جىلى 16 جەلتوقساندا پارلامەنت ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە ونى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كۇللى الەم جۇرتشىلىعىنا جەتكىزگەن جانە ەلباسىدان شەتەلدە العاش سۇحبات العان "ازاتتىق" راديوسىنىڭ سول كەزدەگى ءتىلشىسى ءومىرحان التىنمەن سۇحبات. – ءومىرحان اعا, سول ساتكە تاعى ءبىر ورالايىقشى. قالاي بولىپ ەدى ءوزى؟ – مەن ول كەزدە ميۋنحەندە تۇرا­مىن, «ازاتتىقتىڭ» ءتىلشىسىمىن. قازاق بولىمىندە 12 ادام ىستەيمىز. باس­شى­مىز – حاسەن ورالتاي. ءبىزدىڭ راديو سەيسەنبىدەن سەنبىگە دەيىن حابار تاراتىپ, جەكسەنبى, دۇيسەنبى كۇن­دەرى ۇجىم دەمالاتىن. دۇيسەنبى كۇنى كەزەك­شى رەداكتور مەن ءبىر ءتىلشى عانا جۇمىسقا شىعاتىن. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى ءدۇي­­سەن­بىگە تۋرا كەلدى. مۇحاباي ەن­­گىن ەكەۋ­مىز جۇمىسقا شىقتىق. باس­­­­­شى­­­­­مىز­دىڭ ورىنباسارى بولىپ ءىس­تەي­­­­تىن مۇحا­باي اعامىز – كەزەكشى رە­داك­­تور, مەن ءتىلشىمىن. كۇنىنە 3 رەت حا­بار تاراتامىز عوي, تۇسكى 13.00-دەگى ءتى­كە­لەي ەفيرگە دايىندالىپ جات­قان­مىن. ادەتتە الدىمەن 5 مي­­نۋت­تىق جاڭالىقتاردى وقيمىز. ءماتىن دايىن, مەن دە ساقاداي ساي وتىر­­مىن. تىكەلەي ەفيرگە تۋرا 10 مي­نۋت قال­عاندا الماتىداعى ءتىل­شىمىز قيال ساب­دالين حابارلاس­تى: «ءسۇيىن­شى, وسى قازىر, بىرنەشە مينۋت بۇ­رىن عانا قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭە­سى ەل تاۋەل­سىزدىگىن جاريالادى!». نە ءىس­تەۋ كەرەك؟ مۇحاباي اعامىز ەكەۋ­­مىز ءتى­كە­لەي ەفيردەن حابارلاۋ كەرەك دەپ شەش­تىك. ەندى شە, ءومىر بويعى ار­م­انى­مىز عوي بۇل! دەرەۋ 5 م­­ي­نۋت­­­تىق اقپاراتتىڭ باسىنداعى حا­بار­­­دى سىزىپ تاستاپ, ايتار ءسوزىمدى جۇپ­تاپ الدىم. «ءسۇيىنشى, ءسۇيىنشى, ءسۇيىن­­­شى, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جا­­ريا­­­لا­­دى!» – دەپ باستاپ, قيال ساب­­دا­لين­­­نەن ەستىگەن اقپاراتىمدى تو­لىق اي­­تىپ شىقتىم. حابار بىتكەن سوڭ, جان-جاق­­تان قوڭىراۋ جاۋىپ كەتتى. امە­ري­كا­دان, قىتايدان, ءتۇر­­كيا­­دان, ەۋرو­­پا­­نىڭ بارلىق ەل­دەرى­نەن قانداس­تارى­مىز حابارلاسىپ, قۋا­نىش­­تارىن جەتكىزىپ جاتتى. – ول كەزدە قازاقستانداعى اق­پا­رات كوزدەرى ءالى بۇل جاڭالىقتى تاراتقان جوق قوي؟ – جوق. ول ۋاقتا قازاقستاندا ءماتىن رەسمي ورىندارمەن كەلىسىلىپ, سودان كەيىن عانا ورتالىق ارنادان جۇرتقا ۇسىنىلۋشى ەدى عوي. كەشكى جاڭالىقتارعا دەيىن ءالى بىرنەشە ساعات بار بولاتىن. – ەل تاۋەلسىزدىگىن كۇللى الەمگە تىكەلەي ەفيردەن جاريالاعان تۇڭعىش قازاقسىز! قانداي سەزىمدە بولدىڭىز؟ – ول كەزدەگى مەنىڭ سەزىمىمدى ءسوز­بەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. مۇحا­باي اعامىز ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇشاقتاپ, جىلاي بەرەمىز. ويتكەنى, تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن بارلىق قازاق وسى كۇندى زارىعا كۇتتى عوي. بارلىق رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جاتقاندا ءبىز دە ەل جاققا الاڭداپ, ءسۇيىنشى-حابار كۇتۋمەن بولدىق. ءتىپتى, گەرمانيا مەن تۇركياداعى قازاق­تاردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قازاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىن قولدا­پ, دەكلاراتسيا جاريالادىق. قازاق­ستان ەگەمەندىگىن جاريالاپ جىبەر­سە, الەمدىك قوعامداستىق ونى قولداي جونەلەتىنىن بىلەمىز عوي. مەن 16-سى كۇنى تىكەلەي ەفيردە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانى تۋرالى حاباردى وقىدىم, ال كەلەسى كۇنى حاسەن ورالتاي اعامىز تىڭدارمانعا ازاتتىققا قولىمىز جەتكەنگە دەيىن قانداي سوقپاقتاردان وتكەنىمىز تۋرالى بايىپتاعان تولىمدى دۇنيە ۇسىندى. – بۇرىن قازاقستاننىڭ قازاق­تارىمەن ارالاسىپ پا ەدىڭىز؟ – ارالاستىق قوي (ك ۇلىپ). تەك ول كەز­دە ەلدەن بارعان قازاقتار ءبىزدى كور­سە, بويىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىساتىن. – نەگە؟ – مەن تۇركيادا تۋىپ-ءوستىم. اكە-شەشەمىز ءبىزدى اتامەكەن تۋرالى اڭگى­مەلەرگە قانىق قىپ ءتار­بيەلەدى. 1981 جىلى باتىس بەر­لين ۋني­ۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇس­تىم. گەرمانياعا ءبىر قازاق كەل­دى دەسە, ىزدەپ باراتىنبىز. بىراق ولار بىزگە ۇركە قارايتىن. سويتسەك, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كومي­تەتى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى ولاردى ابدەن «وقىتىپ» جىبەرەدى ەكەن عوي. كەلگەن­دەردىڭ ءبىزدى باي-قۇلاقتىڭ بالاسى دەپ, ات-تونىن الا قاشاتىنى سول ەكەن. ءتىپتى, قازاقتاردى كوپ ىزدەپ كەلەتىندەردىڭ ءتىزىمىن دە جاساعان كورىنەدى. سونىڭ ءبىرى – مەن. ىسساپارعا شىققاندار «ءومىرحان التىنمەن سويلەسۋگە بولمايدى» دەگەن نۇسقاۋ الىپ كەلەدى ەكەن. ءتىپتى, بەلگىلى ءبىر ءانشى اعامىز مەنەن وزدەرىن ىزدەپ كەل­مەۋىمىزدى سۇراپ جالىندى دا... – مىنە, قىزىق. ءسىز قايتتىڭىز؟ – قايتەيىن, ىزدەۋدى دوعارعانىم جوق. قازاق كەلدى دەسە, جولداستارىمىزبەن بىرگە 200-300, ءتىپتى ءبىر مىڭ شاقىرىم جەردەن بولسىن, جەتىپ ءجۇر­دىك. تىلدەسىپ قالىپ, قازاقتىڭ ادە­مى اندەرىن تىڭداعىمىز كەلەتىن. ال ولار ءبىزدى جولاتپايدى. كەيىن بولا­شاق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسىپ, كوزىمىز اشىلدى عوي. – بۇل قاي جىلى؟ – 1987 جىلدىڭ ءتورتىنشى ايى. اۆس­تريانىڭ استاناسى – ۆەنا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ءبىر اۋداندا ءداستۇرلى مادەنيەت فەستيۆالى وتەدى. فەستيۆالعا سول جىلى كسرو قۇرامىنداعى قازاقستان شا­قى­­­رىلىپتى. دەلەگاتسيانى ۇكىمەت باسشىسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ باستاپ كەلە­­دى ەكەن. مىنا حاباردى ەستىپ, قالاي ءۇي­دە جاتاسىڭ؟ قىزىرحان دەگەن تۋى­­سىم ءارى دوسىما «بارايىق» دەدىم. ەكەۋمىز ەلىمىزدىڭ بەتكەۇستار ونەر­پاز­دارى كەلگەندە كەرەگىنە جاراپ قالامىز با دەگەن ويمەن كولىك جالداماق بولدىق. ستۋدەنتپىز عوي, بار اقشامىز ەڭ كىش­كەنتاي, ەڭ ارزان فيات اۆتوكولىگىن جالداۋعا عانا جەتتى. ەندى ارتىستەر ورنالاسقان قوناقۇيگە جەتسەك, ءبىزدى جولاتپايدى. شىركىن, قازاقشا كيىنگەن جىگىتتەر قانداي ادەمى, قىزدار قانداي سۇلۋ؟! تىلدەسكىمىز كەلىپ, ءولىپ بارامىز. ال ولار تىم سالقىن. ءبىر كەزدە قازاقستاندىق دەلەگاتسيا اۆتوبۋسقا ءمىنىپ, الگى اۋدانعا قاراي تارتتى. سوڭىنان ەردىك. اۆتو­بۋستاعى قۇزىرلى ورگاننىڭ وكىلى ءبىز­دى كورسەتىپ: «مىنا ءومىرحان, قىزىر­­حان دەگەندەر وتانىن ساتقان وپا­­سىز­­داردىڭ بالالارى. كوردىڭدەر مە, بۇلار – كاپيتاليستەر, جەكە كولىك ءمىنىپ العان. ولار – باتىستىڭ شپيون­دارى, جولاماڭدار!» – دەگەنىن كەيىن ەستى­دىك قوي. مىنە, كونتسەرت وتەتىن مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىندا تۇرمىز. قاراقۇرىم ەل. ءبىر كەزدە ءبارىنىڭ نازارى باسقا جاققا اۋدى. اناداي جەرگە توقتاعان كولىكتەن ماڭدايى جارقىراپ ءبىر قازاق ءتۇستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ. كەلىستى كىسى ەكەن. قاسىندا بىرنەشە ادام بار. ادىمىن شيراق باسىپ, ءبىز­د­ىڭ تۇسىمىزدان ءوتىپ بارادى. نار تاۋە­كەل! داۋىسىمدى قاتتى شىعارىپ: – اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا! – دەدىم. نۇرەكەڭ كىلت توقتادى. سونسوڭ: – ۋاعالەيكۇماسسالام, – دەدى دە, كوزىمەن داۋىس يەسىن ىزدەي باستادى. ءبىز دە توپتان سۋىرىلىپ شىعىپ, ىڭ­عايلانا تۇستىك. سوزعان قولىمىزدى ىقى­لاستانا قىسىپ, قاي جەردەن كەل­گەنىمىزدى سۇرادى. ەكەۋمىز ەكى جاقتان دابىرلاپ, ءمان-جايىمىزدى ايتىپ جاتىرمىز. ەۋروپا قازاقتارى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى سۇرادى. باۋىرىنا تارتىپ سويلەگەنى ۇناپ بارادى. – قانداي بۇيىمتايلارىڭ بار؟ – دەدى ءبىر كەزدە. ءبىز ەلدەن كەلگەن قىز-جىگىت­تەرمەن سويلەسكىمىز كەلەتىنىن, الاي­دا, توپ باسىندا جۇرگەندەر­دىڭ ءبىزدى جاقىنداتپايتىنىن ايتىپ, شا­عىم­داندىق. نۇرەكەڭ دەرەۋ بىرەۋدى شاقىر­تىپ الدى دا: «مىنا ءومىرحان مەن قىزىر­حان كەتكەنشە بىزبەن بىرگە ءجۇر­سىن», دەپ تاپسىرما بەردى. سودان سوڭ: – جىگىتتەر, سەندەردىڭ ءوز ەلدەرىڭ بار ەكەنىن ۇمىتپاڭدار! قازاقستانعا كەلىپ جاتساڭدار, تۋرا ماعان كەلىڭدەر! – دەپ «ۆيزيتكاسىن» بەردى. مىنە, سول «ۆيزيتكا». ءومىرحان اعا ءاميانىنان الىپ كورسەتتى. – ەلباسىمەن كەيىن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟ – ءيا. 1992 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ داۆوس فورۋمىنا كەلدى. بىزدە سول كەزدە كسرو-دان تارا­عان مەم­­لەكەتتەردىڭ باس­شىلا­رى «ازا­ت­تىق» راديوسىنا سۇح­بات بەر­مەي­دى دەگەن تۇسىنىك بولدى. الايدا, مەنىڭ قازاق ەلىنىڭ باسشىسىمەن قالاي­دا كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكىم كەلدى. جۇمىس­تان سۇرانىپ, جەكە كولىگىممەن فورۋم­عا جەتتىم. بىردەن قازاقستان پرە­زي­دەنتى توقتاعان قوناقۇيگە كەلىپ, ەسىك ال­دىنان كۇتتىم. ءبىر كەزدە كولىك كەلىپ توقتاپ, ىشىنەن نۇرەكەڭ ءتۇسىپ, قونا­ق­ۇيگە قاراي بەتتەدى. قاسىندا بىرنەشە ادام بار. تاعى دا داۋسىمدى سوزىپ: – اسسالاۋماعالەيكۇم, اعا! – دەدىم. پرەزيدەنت جالت قاراپ: – ءاۋ, ءومىرحان, سەن قايدان ءجۇرسىڭ؟ – دەگەنى. ۇمىتپاپتى. مەن «ازات­تىقتا» جۇمىس ىستەيتىنىمدى, راديودا جوعارىداعىداي پىكىر بار ەكەنىن ايتتىم. سۇحبات العىم كەلەتىنىن دە جاسىرمادىم. – وۋ, وندا تۇرعان نە بار؟ كەل, مىنا ورىندىققا وتىرالىق. ال سۇرا­عىڭدى قويا بەر, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. شەشەن سويلەيدى ەكەن. كەز كەلگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. اڭگى­مە­لەسىپ بولعان سوڭ تاعى دا ەۋروپا­داعى قازاقتاردىڭ جايىن تاپتىشتەپ سۇرادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اڭگى­مەسىنەن كەيىن, ءتىپتى, ارقالانىپ كەتتىم. ەندى تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى­نەن دە سۇحبات العىم كەلدى. سۇلەيمەن دەميرەل ورنالاسقان قوناقۇيگە جەتىپ بارسام, كىرگىزبەيدى. قۋلىققا باستىم: «قازاقستاننان كەلگەن ءجۋرناليسپىن. مەنى نۇرسۇلتان نازارباي جىبەردى», – دەدىم. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اتىن ەستىگەسىن كۇبىر-سىبىر كوبەيىپ, دەرەۋ ماعان ءىلتيپات كورسەتىلە باستادى. ءبىر كەزدە سۇلەيمەن دەميرەلدىڭ الدىنا الىپ كەلدى. ول كىسىمەن تۇرىك­شە امانداستىم. تۇركيادا وسكەن قازاق ەكەنىمدى, الدىنا جەتۋ ءۇشىن ازداپ قۋلىق جاساعانىمدى ايتتىم. ول كىسى جىميىپ, سۇحبات بەرۋگە كەلىستى. مىنە, وسىلايشا ءبىر كۇندە ەكى پرەزيدەنتتەن سۇحبات الدىم. جۇمىستا اجەپ­تاۋىر اڭگىمە بولىپ, قازاق رەداك­تسياسىنىڭ جالى كوتەرىلىپ قالدى. – قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟ – جەكە شارۋامەن. جۋرناليس­تيكا­عا وكپەم جوق. ەلىمنىڭ تاۋەل­سىز­دىگىن باسپاسوزدەن ءبىرىنشى بولىپ جاريالاۋ باقىتى ماعان بۇيى­رىپتى. ەلباسىنان شەتەلدە تۇڭعىش رەت سۇحبات العان قازاق تا مەن ەكەن­مىن. ەندى ءبىر ارمانىم بار. ول – ەلباسى­مەن كەزدەسۋ. 1987 جىلى بەرگەن «ۆيزيتكاسىن» الگىندە كورسەتتىم عوي. ول كىسىنىڭ ءالى دە مەنى بىردەن تانيتىنىنا كۇمانىم جوق. – ارمانىڭىزعا جەتىڭىز! – ءاۋمين! اڭگىمەلەسكەن باۋىرجان باباجان ۇلى جۋرناليست