جاڭا پارلامەنتاريزم جولىندا

1996 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتىنىڭ ءى سەسسياسى اشىلدى. وعان ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قاتىسىپ, ەلىمىزدەگى تۇڭعىش قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتتىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى. بۇل ءسات قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ تاريحى جاڭا سيپاتپەن, جاڭا داستۇرمەن جالعاسقان كۇن رەتىندە تاريحىمىزدا تاڭبالاندى. بۇل كۇن مەن ءۇشىن دە ەرەكشە تاريحي ءسات بولدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن سەنات دەپۋتاتتارى مەنى ءبىراۋىزدان سەنات توراعاسى ەتىپ سايلادى. بۇل وتە جاۋاپتى مىندەت ەدى. ەل تاريحىندا بۇرىن قوس پالاتالى پارلامەنت تە, سەنات تا بولعان جوق. تىڭنان تۇرەن سال­عاندا قاتەلىكسىز بولمايتىنى انىق, ال بىراق بىزگە قاتەلەسۋگە بول­ماي­تىن ەدى. سوندىقتان, ماعان جۇك­تەل­گەن مىندەت – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ پارلامەنتىنىڭ جۇمىسىن تالاپقا ساي جۇرگىزۋ بولدى. پارلامەنتتىڭ ءى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى ءبىرىنشى كەزەك­تە سەناتتىڭ دا, ءماجىلىستىڭ دە رەگلامەنتتەرىن قابىلداۋدى ۇسىن­­عان بولاتىن. پالاتالاردىڭ رەگ­­لامەنتتەرى قابىلدانعاننان كەيىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. ءسويتىپ, ءبىز زاڭ جوبالارى­مەن جۇمىس ۇدەرىستەرى بەلگىلەنىپ, تياناقتالعاننان كەيىن نەگىزگى زاڭ شىعارۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك. وسى ارادا سەناتتىڭ تالقى­لاۋى­نا العاش تۇسكەن زاڭدار تۇر­عى­سىندا ايتا كەتەيىن. سول كەزدە ءبىز «قوعامدىق بىرلەستىكتەر تۋرالى», «مەملەكەتتىك ەمەس ەرىكتى زەينەتاقى قورلارى تۋرالى», «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى», سونداي-اق, «تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلار تۋرالى» زاڭداردى تالقىلادىق. شىنى كەرەك, سول كەزدەرى زاڭ جوبالارى ماجىلىستە قىزۋ پىكىر­سايىس­تارعا ارقاۋ بولىپ, دەموكرا­تيا­نىڭ بار بولمىسى جان-جاقتى كورىنىس تاۋىپ جاتتى. وسى ارادا سەنات پەن ءماجىلىستىڭ ورتاق ءمۇد­دەنى ويلاپ, ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جۇمىس ىستەي بىلگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سەناتتىڭ تەجەمە­لىك تۇرعىسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساق­تاۋ­داعى ءرولى ويداعىداي جۇزە­گە اسى­رىل­دى. قوس پالاتالى پار­لا­­مەنت بولعاننان كەيىن بىزدەر ۇكى­مەت­پەن, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى­­مەن, باسقا دا سالالارمەن ءتىل تابى­سا جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردىق. اسىرەسە, ەكى پا­لا­تا­نىڭ ىنتىماقتاسا جۇمىس ءىس­تەۋى­نە ەرەكشە ءمان بەردىك. نەگى­زىن­­دە ءوزارا داۋلاسۋدان ەشكىم ەش­تەڭە ۇتپايتىنىن تەرەڭ تۇسىندىك. ءويت­­كەنى, ءبىر-بىرىمىزبەن ايتىسىپ ج­ۇ­رىپ, جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ, كەي­­بىر ەلدەردەگىدەي تىم تەرەڭگە كە­تىپ قالۋىمىز مۇمكىن ەدى. ونىڭ سال­د­ارى­نىڭ قالاي بولاتىنىن ۇعىندىق. بىزدەر ىنتىماقتاسا ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدەن باسقاعا كوڭىل اۋدار­­ماعاندىقتان, ەكى پالاتانىڭ ورتا­سىندا ەشقانداي كەلىسپەۋ­شى­لىك بولعان جوق. ۇكىمەتپەن دە جاعىم­سىز اڭگىمەگە بارمادىق. ءبىز بۇدان كەيبىر ماسەلەلەردە ۇتىلعان دا شى­عارمىز. بىراق, نەگىزىنەن ءبىز ءبىر­لىك­تى, تىنىشتىقتى ساقتاپ قال­دىق. ال كەڭەس وداعى قۇرا­مى­نان شىققان كەيبىر ەلدەردە وسىنداي تۇسىنىستىكپەن ءىس جۇرگىزۋ بولماعاندىقتان, ءوز جاعدايلارىن اۋىرلاتىپ الدى. ءتىپتى, كوپ جىل ازاماتتىق سوعىسقا تاپ كەلگەنى دە بولدى. وزدەرىنشە دەموكراتيانى ءبىز باستاپ ورناتىپ جاتىرمىز دەگەن ءبىر ۇلكەن كورشى ەل كەيىن­نەن ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزگە جۇگىن­دى. سودان كەيىن بارىپ ولاردىڭ جاعدايى وڭالدى. قازىر بايىپپەن قاراساق, سول كەزدەگى ءبىزدىڭ باعىتىمىز دۇرىس بولعان ەكەن. ەشبىر شاتاققا جول بەرمەدىك. ءبىر-ءبىرىمىزدى سىيلاپ, قۇرمەتتەي بىلدىك. وتە مادەنيەتتى جۇمىس ۇيىمداستىردىق. ۇلكەن جانجالدار كىشكەنتاي كەلىسپەۋ­شىلىكتەن تۋىنداپ جاتاتىنىن بارىنشا تۇسىندىك. راس, سىندار دا ايتىلدى. دۇرىس سىنعا قۇلاق تۇردىك, بۇرىسىنا ءمان بەرمەدىك. ءبىز­دىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز سول بولدى. ءبىز قانداي جەتىستىك بولسا دا, ونى ءبارىمىز بىرگە قول جەتكىزگەن تابى­سىمىز دەپ سويلەدىك. مىنە, وسىن­داي تاسىلدەر بىزدەردى وڭ باعىت­قا باستادى. ول ءوز كەزەگىندە تىنىش­تىق­تىڭ ساقتالۋىنا زور ىقپالىن تي­گىزدى. بۇگىنگى حالىققا ءبىز وسى ەڭبە­گىمىزبەن ماقتانا الامىز. ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزبەن داۋلاسىپ, جانجالداسىپ جاتقانىمىزدى قالاعان ادامدار دا بولدى. ولار ىشكى كەڭەستەرىمىز بەن تالقى­لاۋ­لارىمىزدىڭ بارىسىنان حابارسىز بول­عاندىقتان, «بۇلار ءوزارا پىكىر­تالاسقا بارماي, ماسەلەنى قىزۋ تالقىلاماي, تەك باس شۇلعىپ, زاڭ­داردى وڭدى-سولدى قابىلداي بەرەدى» دەگەن مازمۇنداعى پىكىرگە يەك ارتىپ, ءبىزدى سىناپ ءجۇردى. «مەيلى, سىناي بەرسىن, ول دا كەرەك شىعار» دەپ ويلاپ, جۇمى­سىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. شىن مانىندە سىرتقا كورىن­بەگەن, وزىمىزگە ءمالىم اۋىر جۇمىس­تار اتقارىلدى. قىزۋ تالقىلاۋ­لار, ورتاق ءىس ءۇشىن بولىپ تۇراتىن شيە­لەنىستى پىكىرتالاستار جۇ­مى­سى­مىزدىڭ ىشكى قازانىندا قايناپ جاتاتىن. ماسەلەن, قىلمىستىق كودەكستى قابىلداۋ قارساڭىندا وتە اۋقىمدى جۇمىس جۇرگەنى ەسىمدە. سەنات كودەكسكە 800 وزگەرىس ەنگىزدى. ونىڭ ارقايسىسىنىڭ دۇرىس نە بۇرىستىعىن دالەلدەۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ال ونى دايىنداپ اكەل­گەن تاراپ تا ءوزىنىڭ ۇستانىمىن قىز­عىشتاي قورعاپ باعاتىنى انىق. مىنە, وسىنداي تايتالاس ءناتي­جەسىندە كودەكسكە 800 وزگەرىس ەنگى­زىلدى. ونى ۇسىنعان جاق ءبىزدىڭ ەن­گىزگەن وزگەرىستەرىمىزبەن كەلىستى. بۇل ءبىر عانا زاڭنىڭ توڭىرەگىندەگى اڭگىمە. ال وسىنداي قانشاما زاڭ قابىلدانعانىن ويلاپ كورىڭىز. وسىنىڭ ءوزى-اق جۇمىسىمىزدىڭ قانداي دەڭگەيدە قاربالاستى بولعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق, الگى ءبىزدى سىناۋشىلارعا لايىقتى جاۋاپ بولا الادى. سونىمەن قاتار, پارلامەنتارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دا باسا نازار اۋدارىلدى. حالىق­ارالىق قاتىناستار ورىستەدى. بىردە ساۋد ارابياسىنا بارعان ساپاردا كورولمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول ساپاردىڭ بارىسىندا قازىرگى سەنات عيماراتىن سالۋعا قاجەتتى قار­جى ماسەلەسى ساۋد ارابياسى كورولى­نىڭ قولداۋىمەن شەشىمىن تاپتى. مىنە, قوس پالاتالى پارلا­مەنت­تىڭ العاشقى وڭ قادامدارى وسى­لاي­شا ءساتتى باستالدى. مۇنىڭ بارلىعى ەل ابىرويىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى يگى ىستەر ەدى. قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىز­دىگى­مىزدىڭ 25 جىلدىعى قۇتتى بول­سىن! مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساليقالى ساياساتى حالقىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن جالعاسىن تابا بەرسىن. ومىربەك بايگەلدي, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ العاشقى توراعاسى