بۇگىنگە دەيىن ۇلى تۇركى تاريحىنا كۋالىك ەتەتىن بۇل جازبالار تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا زاڭى, كودەكسى ىسپەتتى. راسىندا, كىم بولساڭ دا, نە ىستەسەڭ دە, قانداي قىزمەت, ەڭبەك اتقارساڭ دا ادام بالاسىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىرىن ءتاڭىر عانا بەلگىلەيدى. ول قالاماسا, ەشكىم پاتشا بولا المايدى, حان دا, قۇل دا بولمايدى! بۇگىن كوك تۇركىلەردىڭ كوك بايراعىنا يە بولىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ تەگەۋرىندى كوشباسشىسى رەتىندە تانىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا جازباسى كوكتىڭ قالاۋىمەن جازىلعان. ءتاڭىردىڭ جازعانىن ەشكىم بۇزا المايدى. تاريحقا جۇگىنەيىك. 1990 جىل.
دۇنيە ءجۇزىن تۇراقسىزدىق جايلاپ, كەڭەس وداعىنىڭ كوبەسى سوگىلىپ, ىدىراپ جاتقان كەز. كەي جەرلەردە قانتوگىس ورىن العان زامان. سول جىلدىڭ 19-20 قاڭتارى كۇندەرىندە ازەربايجان ازاماتتارىنىڭ قانى توگىلدى. ازەربايجانداعى وقيعالاردان بۇرىن 1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستاننىڭ الماتى قالاسىندا ازاتتىقتىڭ العاشقى جۇلدىزى جارق ەتىپ, كەڭەس وداعىنداعى ۇلتتارعا جاڭا لەپ الىپ كەلدى. ول كەزدە دە قان توگىلىپ, ەركىندىككە دەگەن ۇمتىلىس پەن ادىلەتسىزدىككە قارسى نارازىلىق كۇشپەن باسىلدى. الايدا, قازاقتار دا, ازەربايجاندار دا ازاتتىقتارىنا بۇعاۋ سالعىسى كەلگەن قاندى قولداردى, بەسىگىندە تۇنشىقتىرىلعان العاشقى ازاتتىق اۋەنىن ۇمىتپادى.
1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا قازاقستاندا جالپىحالىقتىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە 9 961 242 ازامات ءوز داۋىسىن بەرۋ ءۇشىن باردى. ولاردىڭ 8 788 726-سى, ياعني 88,23%-ى سايلاۋعا قاتىستى. سايلاۋ ناتيجەسىنە سايكەس ن.ءا.نازارباەۆ ءۇشىن 8 681 276 سايلاۋشى, ياعني سايلاۋشىلاردىڭ 98,78%-ى داۋىس بەردى. ارادا از ۋاقىت وتكەندە, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ەلدەر قاتارىنا ەندى. وسى رەتتە كوك تۇرىكتەردىڭ تۇڭعىش ديپلوماتى تونىكوكتىڭ تاستارعا جازىپ بىزگە امانات ەتىپ كەتكەن كەڭەسى تاعى ەسكە تۇسەدى: «ەلتەرىس قاعان جەڭبەسە, ونىڭ ارتىنان مەن جەڭبەسەم ەل دە, حالىق تا جوق بولار ەدى. ول جەڭگەندىكتەن, ارتىنان مەن دە جەڭگەندىكتەن ەلىم ەل بولدى, حالقىم حالىق بولدى».
سول ۋاقىتتان بەرى وتكەن 25 جىل ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ماڭدايىنا باقىتتى دا, قيىن دا كۇندەر جازىلىپتى. وسىعان وراي, مەن دە تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن تويلاپ وتىرعان تۋىس قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن اتاپ وتسەم دەپ ەدىم. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارمەن بايلانىستار ءۇزىلىپ, بۇرىنعى الىپ ەل توقىراۋدى باستان كەشىرىپ جاتقان ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەگەن ساياساتى مەن پاراساتتى ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا ءوز حالقى مەن ەلىن شەتىن سىناقتاردان امان الىپ شىقتى! ول مۇنداي تىلسىم كۇش-قابىلەتتى قايدان الدى؟ مۇنداي ۇلكەن سىناقتارعا قاي جەردە دايىندالىپ, قالاي شىڭدالىپ شىقتى؟ ول ءوز كۇش-قۋاتىن تەمىردەن الدى. جاستىعىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءتاڭىر وعان تەمىرشى بولۋدى جازدى. ەڭبەك جولىن باستاعان تەمىرتاۋ قالاسىنداعى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا دومنا پەشىنىڭ جانىندا وتكىزگەن جىلداردا ىستىق وتتىڭ الاۋىنان ەرىك-جىگەرى شىڭدالىپ, ءوزى دە ابدەن شىنىقتى. ۇلى ماقساتقا جەتۋ تەك جىگەر مەن تاعدىرعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, كىسىنىڭ شىعۋ تەگىنە دە بايلانىستى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سەگىزىنشى اتاسى قاراساي باتىر التىناي ۇلى (1589-1671) اتاقتى قولباسشى بولعان. ول قازاقتاردىڭ جوڭعارلارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىندە كوزگە ءتۇسىپ, ەلىنىڭ نامىسىن بەرمەي, جاۋمەن اياماي ايقاسقان. قولباسشىنىڭ قايسارلىعى مەن ەرلىگى كەيىنگىلەر ءۇشىن باتىرلىق پەن جەڭىستىڭ سيمۆولىنا اينالدى. باتىردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى ءابىشتىڭ اتاسى نازارباي ەدى. بۇگىن نازارباەۆ دۇنيەگە كەلگەن شامالعان اۋىلىندا «نازاربايدىڭ ديىرمەنى», «نازارباي جازىعى» سياقتى جەر اتاۋلارى حالىق اراسىندا ءالى دە قولدانىلادى. اتا-بابالارىنىڭ ادەت-عۇرىپتارىنا, قازاق حاندارىنىڭ مەملەكەتتىلىك داستۇرلەرىنە بەرىك نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلىنىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, وركەندەۋى ءۇشىن الدىمەن مەملەكەتتىڭ استاناسىن قولايلى جەرگە كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
1998 جىلعى 9-10 ماۋسىمدا جاڭا استانانىڭ تانىستىرىلىمى ءوتىپ, قالانىڭ جاڭا اتاۋى بەلگىلى بولدى. جاڭا استانانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن تانىمال كوشباسشىلار قاتىستى. اتالعان جيىنعا قاتىسقان قوناقتار اراسىنان العاشقى ءسوز تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەلگە بەرىلدى. ول قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىنا جاھاندىق تۇرعىدان باعا بەرىپ, ەلدىڭ دۇنيە جۇزىنەن ءوز ورنىن تابۋى ءۇشىن العاشقى قاتارلارعا ۇمتىلعانىن ايتتى. ودان كەيىنگى ءسوز وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆكە بەرىلدى. ول استانانى ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشىرۋ باستاماسىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىرلىعى دەپ اتاپ كورسەتە كەلىپ, بۇل شەشىمدى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ جوعارى باعالايتىنىنا سەنىمىن ءبىلدىردى. ال ازەربايجان پرەزيدەنتى گەيدار اليەۆ بۇدان بۇرىن قازاقستاننىڭ الەمدەگى ءوز ورنىن بەلگىلەۋىنىڭ مۇمكىندىگى بولماعانىن ايتىپ, باس قالانىڭ استاناعا كوشىرىلۋىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىگى رەتىندە باعالادى. ول قازاقستاندىقتارعا تۋىسقان ازەربايجان حالقىنىڭ سالەمىن جەتكىزىپ, وسى ۇلكەن وقيعاعا وراي قازاق حالقىن قۇتتىقتاپ, باياندى بولاشاق تىلەدى.
بۇگىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتول پەرزەنتى, ءومىر باعىنىڭ ەڭ ادەمى جەمىسى, تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوك بايراعى تىگىلگەن اسەم استانا قالاسى ورتاق ماقتانىشىمىزعا اينالدى. تاعدىر بۇيىرىپ بۇل قالادا بولعان كىسى ءوز تاڭدانىسىن جاسىرا الماسى انىق. قازاق ەلىنىڭ ماقتانىشىنا بالانعان استانا شاھارى سالتاناتتى جيىندار, حالىقارالىق فورۋمدار وتەتىن قۇتتى مەكەنگە اينالدى. استانا – ەۋرازيانىڭ جۇرەگى دەپ بەكەر ايتىلمايدى. جازدا كوككە, قىستا اق تۇسكە بويانعان استانا بەيبىتشىلىك مۇراتى جۇزەگە اسقان قالا بولىپ قالىپتاستى. ەلدەگى 130-دان استام ۇلت وكىلدەرىنىڭ باستارى قوسىلعان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ عاجايىپ عيماراتى وسى يدەيانىڭ جارقىن كورىنىسى.
بارلىق ۇلتتاردى بىرىكتىرەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بارشانى وتان يدەياسى اينالاسىنا توپتاستىرىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جينايدى. قورقىت اتا, ەلتەرىس قاعان, بىلگە قاعان, تونىكوك امانات ەتىپ قالدىرعان بىرلىك, مەيىرباندىق پەن بيلىك قاعيداتتارى ارقىلى ماڭگىلىك ەل مۇراتىنا ۇلاسىپ وتىر. بۇگىن قازاقستانداعى ازەربايجان ۇلتى وكىلدەرى دە باۋىرلاس ەلدىڭ تولىققاندى ازاماتتارى بولىپ تابىلادى. قوس قاناتتى پارلامەنتتە التى ازەربايجان ۇلتىنىڭ وكىلى دەپۋتات قىزمەتىن اتقاردى. ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ 2004 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى العاشقى رەسمي ساپارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جاساۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. قازاقستان مەن ازەربايجاندى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىراتىن نارسەلەر كوپ. ماسەلەن, ولارعا ءتىلىمىزدى, تاس جازبالارىمىزدى, اندەرىمىزدى, ت.ب. جاتقىزۋعا بولادى. قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن ءاربىر قازاق ازەربايجانداعى قىپشاقتار مەكەنى – قازاق شاھارىن ءوزىنىڭ تاريحي قالاسى دەپ ەسەپتەيدى. داستارقانىمىزدا, تويلارىمىزدا ايتىلعان اندەرىمىز دە رۋحىمىزدىڭ ءبىر ەكەنىن كورسەتەدى.
جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنىن دىنىنە, ناسىلىنە, ۇلتىنا قاراماي, ەلدىڭ بارلىق ازاماتى, بۇكىل قازاقستاندىقتار اتاپ ءوتتى. قازاقستاندا 1999 جىلى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالقىنا قاراتىپ ايتقان سوزىندە الدىندا تۇرعان نەگىزگى ماسەلە ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ەكەنىن مالىمدەدى. سول ءۇشىن رەفورمالار جاساۋدىڭ ءوز ۋاقىتى بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن نازارباەۆ ولاردىڭ جەمىسىن كورۋدىڭ دە ءساتى كەلەتىنىن ايتقان ەدى. ول ءوز سوزىندە تۇردى. دۇنيە جۇزىندە ورىن العان تۇراقسىزدىقتار كەزىندە دە, شيكىزات قۇنى قۇلدىراعان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىمەن ءوز حالقىنىڭ قامىن جەپ, ەلىنىڭ جاعدايىن ويلاۋمەن بولدى.
بۇگىنگى كۇنى ەلدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ساياسات قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلىپ جاسالعان. ماعان قازاقستاندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردى بىرنەشە مارتە باقىلاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سايلاۋلار وتكەن كۇندەرى ەل ازاماتتارىنىڭ اسا ۇلكەن بەلسەندىلىگىنىڭ كۋاسى بولدىم. سايلاۋ ۋاقىتى اياقتالىپ, سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ ەسىگى جابىلا بەرگەندە داۋىس بەرۋگە كەلگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ ۇلگەرە الماعانىنا قاتتى قاپالانعانىن دا ءوز كوزىممەن كوردىم. مەن ولاردان نە ءۇشىن سونشالىقتى كوڭىلدەرى تۇسكەنىن سۇراعانىمدا ء«بىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن داۋىس بەرۋگە كەلىپ ەدىك», – دەگەندەرىن ەستىپ, تاڭدانىسىمدى جاسىرا الماعان ەدىم.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني كوشباسشىسى, قۇرمەتتى اقساقالى. ول تۇركى الەمىن بىرلىك پەن ىنتىماققا شاقىرۋدان جالىققان ەمەس. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت – تۇركى الەمىنىڭ وتكەنىن زەرتتەپ, قازىرگى جاعدايىن پايىمداپ, كەلەشەگىن بولجايتىن «حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى» اتتى عىلىم, مادەنيەت جانە ادەبيەت ورتالىعى استانادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلدى. بۇگىن سول اكادەميانىڭ جەتىستىكتەرىن تۇتاس تۇركى الەمى كورىپ وتىر دەۋگە بولادى. تاڭىردەن كۇش الىپ, تۇركىنىڭ اماناتى – كوك بايراقتى جوعارى ۇستاپ, تۇركى جۇرتىنىڭ قامىن جەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ امان بولسىن!
ايدا ەيۆازوۆا,
جۋرناليست باكۋ, ازەربايجان
