بابادان قالعان تەكتى ونەر
ماسكەۋدە شىرقالعان شەگەنىڭ ارياسى
بىلمەگەنىن بىلۋگە, كورمەگەنىن كورسەم دەپ تالپىنۋ – تالانتقا ءتان تابيعي قۇشتارلىق. جاستايىنان ۇنەمى جاڭا ءان مەن تەرمەگە اۋەس كانالباي سەيىلبەك ۇلىنىڭ ونەر جولى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى دەگەندە, مەنىڭ الدىمەن كوكەيگە تۇيگەن اسەرىم: ونىڭ حالىقتىق تىڭ تۋىندىلاردى جىرلاپ, كەڭىنەن تاراتۋداعى ءرولى مەن وزگەنى قايتالامايتىن ورىنداۋشىلىق قىرى بولاتىن. سوندىقتان ءار شىعارمانى ناشىنە كەلتىرىپ, شىرايىن شىراقتاي جارقىراتىپ جىبەرە الاتىن تالانتىن بايقاعان سول كەزدەگى اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ ماماندارى جاس جىگىتتى قىزمەتكە اتتاي قالاپ وزدەرى شاقىرادى. تالانت يەسى مادەنيەت ءۇيىنىڭ اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ ۇزاق جىلدار جەمىستى ەڭبەك ەتتى. دالا قوستارىندا ديقاندارعا, قۇم قويناۋىندا مالشىلارعا اۋەزدى ءان مەن مارجان جىردان شاشۋ شاشقان ءدۇلدۇل ءانشىنىڭ ءومىر مەكتەبى ونەرگە جاڭادان كەلىپ جاتقان كەيىنگى جاستار ءۇشىن بۇگىندە ۇلكەن ونەگە بولارلىق. اۋدانداعى ءىرىلى-ۇساقتى شارالاردىڭ قاي-قايسىسى دا ونسىز وتكەن ەمەس. جەزتاڭداي ءانشى ۇلكەن ساحناعا العاش رەت 19 جاسىندا شىعىپ, ونەرپازداردىڭ وبلىستىق بايقاۋىندا جۇلدەلى ورىندى يەلەنىپتى. مۇنان سوڭ رەسپۋبليكالىق سايىسقا جولداما الىپ, الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءوتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ رەسپۋبليكالىق سايىسىندا ءبىرىنشى جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاعان. ال 1963 جىلى كوركەمونەرپازداردىڭ وبلىستىق بايقاۋىندا كيروۆ اۋدانىنىڭ ونەر ۇجىمى حالىق تەاترى, حالىق وركەسترى اتاقتارىن جەڭىپ الدى. بۇل ءبىر قاراعاندا, ايتۋعا جەڭىل بولعانمەن, كوپ تەر توگۋمەن قول جەتكىزىلگەن ايرىقشا ولجا ەدى. وسىناۋ تابىستىڭ سىرىنا ۇڭىلسەڭىز, ك.سەيىلبەك ۇلىنىڭ وراسان زور ەڭبەگىن قايتالاپ ايتۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. 1964 جىلى قۇرمانبەك جانداربەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اۋداندىق حالىق تەاترى ماسكەۋدەگى كرەمل ساحناسىندا جازۋشى عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك» سپەكتاكلىن ۇسىندى. وڭىرلىك تەاترلار تاريحىندا بۇل وقيعا ۇمىتىلماس عيبراتقا اينالدى. وسى قويىلىمدا كانالباي سەيىلبەك ۇلى شەگەنىڭ ءرولىن سومدادى. ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق كلاسسيكالىق تۋىندىدا شەگەنىڭ ارياسىنا ايرىقشا ماڭىز بەرىلەدى. وعان كەز كەلگەن ءانشى تاڭدالمايدى. داۋىس دياپازونى لايىق جانعا عانا سەنىم ارتىلادى. سوعان وراي شەگەنىڭ رولىنە تاڭدالۋى ساڭلاق تۇلعا تاراپىنان ونەر شەبەرىنە كورسەتىلگەن سەنىمنىڭ شىنايى بەلگىسى بولاتىن... ءانسامبلدىڭ قۇرامىندا ءماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ بۇكىلوداقتىق كورمەسىندە ونەر كورسەتتى. وسى ساپار بارىسىندا كانەكەڭ «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى شەگەنىڭ ارياسىن, حالىق ءانى «ون التى قىزدى» ءنارلى سارىندا, ناشىنە كەلتىرە ورىنداپ, ۇجىمنىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. 1967 جىلى كيروۆ اۋداندىق حالىق تەاترى سامارقان قالاسىندا ءوتكەن ءبۇكىلوداقتىق تەاترلار فەستيۆالىنە ب.ءمايليننىڭ «جالبىر» قويىلىمىمەن قاتىستى. وسى تۋىندىدا ونەرلى جان قايراقبايدىڭ بەينەسىن سومداپ, بۇكىلوداقتىق فەستيۆالدىڭ لاۋرەاتى اتاندى. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەمەكشى, ءوز ءبىلىمىن, كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداعان ءانشى 1973 جىلى تاشكەنتتەگى تەاتر جانە ونەر ينستيتۋتىن تەاتر جانە كينو اكتەرى ماماندىعى بويىنشا ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. مۇنان سوڭ جەتىساي مادەني-اعارتۋ تەحنيكۋمىندا ساحنا شەبەرلىگى بويىنشا جاستارعا ءدارىس بەرەدى, سانالى عۇمىرىن اۋداننىڭ مادەنيەت سالاسىن دامىتۋعا ارنايدى. «شاكىرتسىز ۇستاز – تۇل» دەمەكشى, كانەكەڭ ءتاربيەلەگەن ونەرپازدار قانشاما. ولاردىڭ ىشىندە تانىمال ءانشى-تەرمەشىلەردەن ە.الدانوۆ, م.بەكباەۆ, ك.ايتباەۆ, ءو.سۇلتانمۇراتوۆ, س.قوشقاروۆ جانە ت.ب. بار. ...ءبىر عانا كىسىنىڭ بويىنا ءۇش بىردەي – انشىلىك, تەرمەشىلىك جانە جىرشى-جىراۋلىق ونەردىڭ توعىسۋى نەكەن-ساياق كەزدەسەتىن جاعداي. مەملەكەت تاراپىنان ونەرى ەسكەرۋسىز قالدىرىلعان جوق, ءانشى ءار جىلدارى ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الىپ وتىردى, حالىقتىڭ قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە ءبولەندى. بۇگىندە ماقتاارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. وداقتىق دەڭگەيدەگى مەدالدارى مەن ماراپاتتارىن ونەر يەسىنىڭ سان جىلدار بويى توككەن تەرىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز.جۇرەكپەن جەتەتىن جانر
كانەكەڭ كونەدەن كەلە جاتقان جىر-تەرمەلەردى تىڭداۋشىسىن جالىقتىرماي, جۇمساق ماقاممەن, جۇرەككە جەتكىزە ورىندايدى. اۋەلەتىپ ءان سالعاندا, اۋپىلدەكتەي اسەرلەنەسىز. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ مىرزاشولگە ءىسساپارمەن كەلگەن بولاتىن. سوندا قوس پرەزيدەنتتىڭ الدىندا كانەكەڭ اقتان كەرەي ۇلىنىڭ تەرمەسىن شىرقادى. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ساحنا ساڭلاعىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. كەشتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونەر يەسى ورىنداعان اندەردى ءسۇيسىنىپ تىڭدادى. 1986 جىلى قازاقستان تەلەارناسى وتكىزگەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا شىمكەنت پەن سەمەي اقىندارى سايىسقا ءتۇستى. وسى بايقاۋدا كانەكەڭ اقتان كەرەي ۇلىنىڭ «جايىق دەگەن جاندى سۋ» اتتى تەرمەسىن ورىنداپ, كورەرمەننىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. «ءسويلەپ قال, سويلە, ءتىلىم, دەم بارىندا» دەپ قاريانىڭ ءوزى جىرلاعانداي, بۇل كۇندەرى ك.سەيىلبەك ۇلى قازاقى تاربيەنىڭ بۇلاق باستاۋى – جاۋھار جىرلار مەن تاعىلىمدى تەرمەلەردى, اۋەزدى اندەردى تالماي ورىنداپ ءجۇر. بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى, تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆ, كەنەن ءازىرباەۆ, قۇتباي دۇرباەۆ, نارتاي بەكەجانوۆ, مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى, ق ۇلىنشاق كەمەل ۇلى, ىبىراي التىنسارين, قايىپنازار ايتپەنوۆ, قادىر مىرزا ءالى, نامەت سۇلەيمەنوۆ, توقتاعۇل ساتىلعانوۆ جانە باسقا دا تانىمال اقىنداردىڭ اقىل, ناقىلعا تولى عيبراتتى تۋىندىلارىن تالماي ناسيحاتتاپ كەلەدى. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, ءانشى, تەرمەشى بولۋ وڭاي ەمەس, بۇل – ۇلكەن ەڭبەكپەن كەلەتىن, ۇزبەي دايىندىقتى قاجەت ەتەتىن كاسىپ. داۋىستى بابىندا ۇستاي ءبىلۋ ءۇشىن انشىگە وتە جوعارى تالاپ قويىلادى. كانالباي اقساقال بۇگىندە «قازاقستان-شىمكەنت» تەلەارناسىنداعى «عيبراتناما» تەلەحابارىنا بەلسەنە قاتىسادى, ءتاربيەنىڭ قۋاتتى قۇرالى – تاعىلىمدى تەرمەلەردى ورىنداپ, رۋحاني قازىنانى حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراتۋدا ايتارلىقتاي ەڭبەك سىڭىرۋدە. ونەر ساڭلاعى سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىنا ارناپ, ونىڭ ورىنداۋىنداعى اندەر مەن جىر-تەرمەلەردەن ارنايى اۋديوديسكىلەر جارىق كوردى. سونداي-اق, ءانشى ورىنداعان شىعارمالار قازاق راديوسىنىڭ, «قازاقستان-شىمكەنت» تەلەارناسىنىڭ دىبىس جانە بەينەجازۋ قورلارىندا ساقتاۋلى.ونەر قونعان شاڭىراق
كانەكەڭنىڭ وتباسىنا كەلسەك, قىزى كۇلايحان الماتىداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرگەن. كەزىندە ءبىلىم ورداسىنىڭ «ۇلار» ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى قۇرامىندا ونەر كورسەتىپ, قازاق ءانىن شارتاراپقا پاش ەتتى. بۇگىندە شىمكەنتتەگى مەكتەپ-گيمنازيادا ۇلاعاتتى ۇستاز. ءان مەن تەرمەنى تالعامپازدىقپەن بابىنا كەلتىرىپ ورىندايدى. ش.قالداياقوۆ اتىنداعى حالىقارالىق ءان بايقاۋىنىڭ لاۋرەاتى. قحر ىلە اۋدانىندا دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ الدىندا تامىلجىتا ءان سالىپ, الەم قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ العىس حاتىن يەلەندى. 2000 جىلى ۇلى كومپوزيتور ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى «اققۋ» بايقاۋىنىڭ ديپلومانتى اتاندى. ال اكە ونەرىن جالعاستىرعان ءۇرالحان سەيىلبەكقىزىنا كەلسەك, وتكەن جىلى پولشا سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ل.ءحاميديدىڭ «بۇلبۇل» ءانىن شىرقاپ, پولياكتاردىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. حالىقارالىق ونەر دوداسىندا قاراپايىم قازاق قىزى «سلاۆيان اندەرىن ۇزدىك ورىنداۋشى» اتالىمى بويىنشا لاۋرەات اتاندى. بۇگىندە ءۇرالحان – شىمكەنتتەگى وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ بەلدى سوليسى. قازىنالى قاريانىڭ نەمەرەسى جانعالي دا ونەر بايگەسىنە قوسىلىپ ۇلگەرگەن ونەرپاز... ءومىرى ونەرمەن ورىلگەن كانالباي سەيىلبەك ۇلى مەن زايىبى تۇرعان اپانىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى ورتاسىنداعى جارقىن ءجۇزى مەن جاراسىمدى ساتىنە ءبىز دە ءسۇيسىنىپ, ونەردى ونەگە تۇتقان مەرەيلى وتباسىنىڭ شۋاعىنا بولەنىپ قايتتىق. ءۋاليحان قوجاق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتاارال اۋدانى سۋرەتتە: كانالباي اقساقال مەن تۇرعان اپا نەمەرەلەرىمەن بىرگە
