زاڭ – زامانا زەردەسى

حالقىمىز ەجەلدەن زاڭعا, تارتىپكە اسا ءمان بەرە بىلگەن. بابالارىمىزدىڭ «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم­حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سياقتى وتە ماڭىزدى ەرەجە-زاڭدارى بولعانى بارشامىزعا ايان. ادىلدىك ىزدەپ كەلگەن ادامعا ءادىل شەشىمىن ايتىپ, توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن تاۋىپ, ەردىڭ قۇنىن, ناردىڭ پ ۇلىن ەكى اق اۋىز سوزبەن تارا­زىلاعان بي, شەشەندەر ەلدىڭ نەبىر سودىرى مەن تەنتەگىن توقتاتىپ, شەكىسكەندى ءبىتىستىرىپ, ارازداسقاندى تاتۋلاستىرعان. دەمەك, كەڭ بايتاق جەرىمىزدى ەجەلدەن مەكەندەگەن حالقىمىز ادىلدىك پەن ادالدىقتى ارقاشان تۋ ەتىپ, ءادىل دە سىندارلى زاڭى بار وركەنيەتتى ەل بولۋعا ۇمتىلعان. ەندى تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ازات اتانىپ, كوك تۋىن تىك ۇس­تاعان قازاق ەلىنىڭ ءوز كونستي­تۋتسياسى, ياعني اتا زاڭى بار, قۇقىقتىق مەملەكەت. وركەنيەتتى قوعام قۇرۋدى الدىنا ماقسات ەتكەن ەلدىڭ اتا زاڭى, زاڭدى قورعايتىن ءادىل سوتى, زاڭدى قۇرمەت­تەيتىن ادال ازاماتى بار. بۇگىندە ەگەمەندىگىن الىپ, تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ تۇعىرىن بەرىكتەندىرۋ باعى­تىنداعى وتانىمىزدا تۇراتىن ءار ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن بىلۋگە مىندەتتى. بۇگىنگى زامان سونى تالاپ ەتەدى. ياعني, قۇقىعىڭدى بىلمەسەڭ, سان سوعىپ, قور بولاسىڭ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تيتۋ­تسيا­سىنىڭ 76-بابىندا «سوت بيلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتى­نان جۇزەگە اسىرىلادى جانە وزىنە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىق­تارىن, بوستاندىقتارى مەن مۇددە­لەرىن قورعاۋدى, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتاردىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ, حالىقارالىق شارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى» دەلىنگەن. ياعني, بۇل – كونستيتۋتسيا ادام قۇقىقتارىنىڭ كەپىلى ەكەندىگىنە دالەل. اتا زاڭىمىزدا ادامنىڭ ازامات­تىق, ساياسي, ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نەگىزى اي­قىن­دالعان. كونستيتۋتسيانىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جەكە ادام, ازامات مۇددەسىن قورعاۋعا بەيىمدەلۋى – قازاقستان ەگەمەندىگىنىڭ جانە ونىڭ تەك قۇقىقتى مەملەكەت بولۋعا ۇمتىلىسىنىڭ اي­عاعى. جالپى, اتا زاڭىمىز ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋىنا نەگىز قالاپ بەردى. ەلىمىز ىشىندە بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردىڭ بارلىعى دا كونستيتۋتسيامىزدان باستاۋ الادى ءجا­نە زاڭدار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستي­تۋ­تسياسى 13-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «اركىم ءوز قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن سوت ارقىلى قورعاۋىنا قۇقىعى بار» دەپ كورسەتىلگەن. مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كەڭەس زامانىندا­عىداي پارتيا ەمەس, باسقا ەمەس, وسى ىسپەن تىكەلەي اينالىساتىن ارنايى ورگان – سوتتىڭ عانا قورعاۋعا قۇدىرەتى بار ەكەندىگىن زاڭ جۇزىندە بەلگىلەگەن. شىن مانىندە, قۇقىقتىق-دەموكرا­تيالىق قوعامدا ءدال وسىلاي بولۋى ءتيىس. ياعني, ادام قۇقىعى مەن بوس­تاندىعى تەك زاڭ ارقىلى قورعالۋى ءتيىس. ۇلى ويشىل اريستوتەل «الەمدى زاڭ بيلەۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. ەندەشە, زاڭ بولعان جەردە ادىلدىك, ادالدىق, ءتارتىپ بولادى دەگەن ءسوز. ازات ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ قابىلدانعانىنا بيىل ون التى جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاق­ستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن ورنىقتىرىپ قانا قويماي, ودان ءارى نىعايۋى, الەم تانىعان مەملەكەتكە اينالۋى, جۇزەگە اسىرعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي قايتا قۇرۋلارى مەن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۇگەلدەي كونستيتۋ­تسيامىزبەن تىعىز بايلانىستى. «كونستيتۋتسيا – ەلدەگى قوعامدىق كۇشتەردىڭ شىن مانىندەگى اراقاتى­ناسى» دەپ فەرديناند لاسسال وسىدان 140 جىل بۇرىن ايتقان ەكەن. وسى ءبىر قاناتتى ءسوزدىڭ اقيقاتىنا دەربەس ومىرگە جولداما العان ءار مەملەكەتتىڭ كوزى جەتكەنى انىق. ەندەشە, ەركىن حالىقتىڭ ساناسىندا ماڭگى ورناعان بوستاندىق يدەياسىنىڭ جۇزە­گە اسا باستاۋىنىڭ نەگىزى بولىپ وتىرعان كونستيتۋتسيانىڭ قازاق ەلى ءۇشىن ورنى بولەك. دەمەك, ەلدىگىمىزدىڭ ايناسى – اتا زاڭىمىز جاساي بەرسىن! سۇيىندىك جۇماعۇلوۆ, استانا قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى.