اتا زاڭ – اينا

وسىدان ون التى جىل بۇ­­رىن تاۋەلسىز قازاقستان حال­­­قى جال­پى­ۇلت­تىق رەفەرەندۋمدا ءوز تاڭ­داۋىن جاساپ, قا­زاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ جاڭا كونس­تيتۋتسياسىن قابىلداعان بو­لا­تىن. «كوپتىڭ ءسوزى – كيەلى» دەمەكشى, كونستيتۋتسيا جو­باسى قابىل­دانباستان بۇرىن بۇ­قارالىق اق­پارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ, ەل-جۇرتتىڭ تالقى­سى­نان ءوتتى, ال 1995 جىلدىڭ 30 تا­مىزىندا وتكەن وسى رەفەرەندۋمدا ءاربىر قازاق­ستان ازاماتى دەمو­كرا­تيالىق, زاي­ىرلى, قۇقىق­تىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتە ءومىر سۇرۋگە دەگەن نيەتىن ايقىن ءبىلدىردى. باس­تى قۇ­جا­تىمىز – اتا زاڭىمىزدىڭ اۆتورى بۇكىل قازاق­ستان حالقى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. جاڭا كونستيتۋتسيا قادامىن ەندى باسقان جاس مەملەكەتتىڭ قو­عامدىق جانە مەملەكەتتىك قۇرى­لى­مىنىڭ نەگىزدەرىن قالاپ بەردى. ءتاۋ­ەلسىز قازاقستاننىڭ العان اسۋ­لارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ كەپىلى بولعان ول قازاقستاندىق قو­عامدى جاڭارتۋ مىندەتىن العا قوي­دى. سون­دىقتان دا, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى رەتىندە ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, حالىق بىرلىگى جانە ورتاق تاريحى تاعدىرلاس بار­لىق ۇلت وكىلدەرىن قازاق جەرىندە بىرىكتىرۋ بولىپ تانىلعان. كونستي­تۋتسيانىڭ «بiز, ورتاق تاريحي تاع­دىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حال­قى...» دەپ باستالۋى تەگىن ەمەس. سالىستىرمالى تۇردە ون التى جىلدىق قىسقاشا تاريحىندا كونستيتۋتسيا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسە­تىپ, ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىق­ارا­لىق ارەنادا دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى جىلدارداعى بارلىق جەتىستىكتەرى كونستيتۋتسيا مەن ونىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان قولدانىستاعى زاڭنا­مانىڭ ناقتى ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. اتا زاڭدا بارلىق قازاقستان­دىقتارعا ورتاق قۇندىلىقتار بەكىتىلگەن. بۇل – جۇزدەگەن ەتنوس, ون­داعان ءدىني قاۋىم وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى, دوستىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق جەرىنىڭ ق­ا­سيەتتىلىگى مەن بىرتۇتاستىعى. سو­نى­مەن قاتار, بۇل ازاماتتاردى ۇلتى, تiلi, ءدiنى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا كەمسi­تۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنۋى. وسى قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە باستى كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەر – بەي­­­بىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق, ءبۇ­كiل حالىقتىڭ يگiلiگiن كوزدەيتiن ەكو­نو­ميكالىق دامۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. البەتتە بارىنە ۋاقىت تارازى ەكەنى ءمالىم. بۇگىنگى جەتكەن بەلەسىمىز – قازاقستان حالقى جاريا ەتكەن باستى قۇندىلىقتاردىڭ رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىندا عانا بەكىتىلىپ قويماي, ءاربىر قازاق­ستان­دىق پاتريوتتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العاندىعىنىڭ دالەلى. كونستي­تۋ­تسيانىڭ الەۋەتى, ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق كەلىسىم مەن حالىقتىڭ بىرلىگى – ەلى­مىزدىڭ باس بايلىعى جانە وزگە­لەر­گە ۇلگى بولارلىق ەڭ قىمبات قا­زى­ناسى. ءداستۇرلى تۇردە 30 تامىزدا اتاپ وتىلەتىن كونستيتۋتسيا كۇنى وتا­نىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا العا قويىلعان بارلىق ماقساتتار­عا قول جەتەتىندىگىنە سەنىمىمىزدى ارت­تىرا تۇسەدى. قازىرگى قولدا­نىس­تاعى كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن اسا ما­ڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ماسەلە­لەر شەشىمىن تاپتى: مىزعىماس مەملەكەتتىگىمىز ورناپ, حالقىمىز­دىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە جاعداي جاسالدى, رەسپۋبليكا حالىق­ارا­لىق قوعامداستىقتاعى ءوزىنىڭ لاي­ىق­تى ورنىن الدى. تاۋەلسىز قا­زاق­ستاننىڭ ءار ازاماتى مەملەكەت­تىڭ ۇستانعان با­عىتى مەن دامۋ جولىنىڭ ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز ەك­ەن­دىگىنە كوز جەتكىزدى. بىرلىك پەن كەلىسىم, ساياسي جىگەر­لىلىك, دامۋ سترا­تە­­گياسىنىڭ با­سىم­دىقتارىن انىق تۇسىنە ءبىلۋ – مۇنىڭ ءبارى «قازاقستاندىق دامۋ جولىن» سي­پات­تايتىن كورى­نىستەر جانە ولار­­دىڭ بارلىعى كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق نور­مالاردان باس­تاۋ الادى. اتا زاڭ مەملەكەتتەگى دەموكرا­تيالىق زاڭ شىعارۋشىلىق پروتسە­سى­نىڭ ىرگەتاسى بولىپ, ازاماتتار­دىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنا كەپىلدىك بەردى. ول قازاقستاندى الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوستى, تاۋەل­سىز­دىگىمىزدى تۇعىرلى ەتتى. اتا زا­ڭى­مىز قازاقستاننىڭ دامۋ جولىن كورسەتىپ بەردى, قوعامداعى وڭ ءال­ەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي پروتسەستەرگە, باسقا دا سالا­لار­داعى جەتىستىكتەرگە نەگىز بولدى. ەكونوميكالىق بوستاندىق, يدەو­لوگيالىق جانە ساياسي ءار-الۋان­دىلىق, زاڭ الدىنداعى تەڭ­­دىك قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق­تىق دامۋىنداعى باسىم­دىق­تار بو­لىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيا ءار­قاشان قازاقستانداعى تۇ­راقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ نەگىزى, ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تارىنىڭ كەپىلى بولىپ قالا بەرمەك. «كونستيتۋتسيا نەگىزىندە, زاڭ ءجۇ­زىندە ءومىر ءسۇرۋ – جاي قاجەت­تىلىك ءھام ازاماتتىق مىندەت قانا ەمەس. بۇل – ازات ادامنىڭ, ءوز قۇ­قىعىنىڭ قۇنىن بىلەتىن جانە ءدال سونداي قۇقىق وزگەلەرگە دە ءتان دەپ تانيتىن ادامداردىڭ ارتىقشى­لىعى, ايرىقشا حاقىسى», – دەگەن مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ, تەك وسى جاعداي ساقتال­عان­دا عانا, ياعني, ءاربىر قازاق­ستان­دىق كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردى سىي­لاپ, ءار ارەكەتىن سولارمەن ءۇي­لەس­تىرگەندە عانا ءبىز «جاي جەكە ازاماتتار ەمەس, تۇتاس قازاقستان حال­قى, جاي تۇرعىندار ەمەس, باسى بىرىككەن قوعام, ازاماتتىق قوعام» بولاتىندىعىمىزدى, ال قازاقستان «جاي جاعرافيالىق كەڭىستىك ەمەس, ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسقان ەل» رەتىندە ساقتالاتىندىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن. كونستيتۋتسياعا 2007 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار رەسپۋبليكاداعى قوعامدىق-سايا­سي ءوم­ىردىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما پار­لامەنتتىڭ, ساياسي پارتيالار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋت­تارىنىڭ ءرولىن ارتتىردى. زاڭ مەن قۇقىقتىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ار­قىلى ازا­ماتتىق قوعامدى ودان ءارى دا­مىتۋ ۇردىسىنە جاعداي جاسالدى. قازىرگى كەزدە دە كونستيتۋتسيا نەگىزىندە قالىپتاسقان مەملەك­ە­تى­مىزدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن ستراتە­گيا­لىق مىندەتتەر مەن پراك­تي­كا­لىق قاجەتتىلىكتەرگە سايكەس رە­فور­­مالاۋ جالعاسۋدا. وتكەن جىل­دىڭ تامىز ايىندا قابىلدانعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار تۋرالى” جارلىعىنا سايكەس ات­قا­رىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجە­سىن­دە بۇگىنگى قۇقىق قورعاۋ ورگان­دا­رى قىزمەتىنىڭ سيپاتى جاڭا ساپا­لىق مازمۇنعا يە بولا باستادى. بۇرىنعىداي جازالاۋ باعىتىنا ەمەس, كەرىسىنشە, قۇقىق بۇزۋشى­لىق پەن قىلمىستىڭ الدىن الۋ مەن ولاردىڭ جولدارىن كەسۋ جاعىنا نازار اۋدارىلادى. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇن­دىلىقتاردىڭ ساقتالۋى, جالپى, مەم­­لەكەتتىڭ تابىس­تى قىزمەت ەتۋى­­نىڭ قا­جەت­تى قۇقىقتىق جاع­داي­لا­رىن ىسكە اسى­رۋدى قامتاما­سىز ەتۋ­­د­ە قۇ­قىق قور­عاۋ ءجۇ­­يە­سىنىڭ ۇي­ىت­قىسى بو­لىپ تابىلاتىن پرو­كۋراتۋرا ورگان­دا­رى­­نىڭ دا الار ورنى مەن قوسار ۇلەسى ەر­ەك­شە ەكەنى بەلگىلى. كونستيتۋتسيانىڭ 83-بابىنا ءساي­كەس, مەم­لەكەت اتىنان زاڭ­­داردىڭ, پرەزيدەنت جارلىق­تا­رى­نىڭ ءجا­نە وزگە نورماتيۆتiك قۇ­قىق­تىق اكتiلەردiڭ ءدال جانە بi­رىڭعاي قول­دانىلۋىن نازاردا ۇس­تاۋ, رەسپۋبليكا اۋما­عىن­دا زاڭدى­لىق­قا جو­عا­رى قادا­عالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا قايشى كەلەتiن زاڭدار مەن باسقا دا قۇ­قىقتىق اكتiلەرگە نارازىلىق كەلتىرۋ – پروكۋراتۋرا ورگاندا­رى­نىڭ باس­تى مىندەتتەرى بولىپ تا­بىلادى. ەلوردا پروكۋراتۋراسى ەل كونس­تيتۋتسياسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ارقىلى قۇقىقتىق ءتار­تىپتى نىعايتۋ, ادام قۇقىق­تا­رى­نىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىستى قاداعالاۋ شارالارىن ءجۇ­زەگە اسىرىپ كەلەدى. اسىرەسە, ازا­ماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن, تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىسۋشى ۇلەسكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى پايدالانۋىنا, سونداي-اق, سىباي­لاس جەمقورلىق پەن باسقا دا قىل­مىس تۇرلەرىمەن كۇرەستى كۇشەي­تۋ­گە جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلۋدا. بۇعان دالەل رەتىندە ءۇستى­مىز­دە­گى جىلدىڭ 7 ايىندا الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق سالاداعى پروكۋ­رور­لىق قاداعالاۋ ناتيجەسىندە 3800-گە جۋ­ىق ادامنىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق قۇ­قىق­تارىنىڭ قورعالعا­نىن ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ وي­لايمىن. سوڭ­عى جىلدارى جۇمىس­كەر­لەردىڭ ەڭ­بەكاقى الۋ قۇقىق­تا­رىن قامتا­ما­سىز ەتۋ پروكۋراتۋرا ورگاندا­رى­نىڭ قىزمەتىندەگى اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ بىرىنە اي­نالىپ وتىر. بيىلدىڭ وزىندە قالا پروكۋ­را­تۋ­راسى 3649 جۇمىسكەرگە 325 ميلليون تەڭگەدەن استام ەڭ­بەك­اقى بە­رە­شەگىنىڭ تولىق وتە­لۋىنە ىقپال ەتتى, بۇل ءۇشىن كەيبىر جوسىقسىز جۇمىس بەرۋشىلەرگە وتە قاتاڭ شارالار قولدانۋعا دا تۋرا كەلدى. بۇگىنگى كۇندە استانا قالاسى­نىڭ پروكۋراتۋراسى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى مەن باس پروكۋ­رور­دىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, ەل­وردا تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ايرىقشا مانگە يە. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – زاڭدىلىقتى قاد­ا­عا­لاۋ ارقىلى وسى مىندەتتەردىڭ تي­ىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋ. مۇحتار جورگەنباەۆ, استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى.