ۇكىمەت
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتقان 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ء(ۇيدب) ەل ەكونوميكاسىن تۇبەگەيلى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىپ, مەملەكەت الەۋەتىن ارتتىراتىن عاسىرلىق جوبا ەكەندىگى بەلگىلى. ەگەر, بۇل باعدارلاما ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, ەلىمىز الداعى 10 جىلدىقتا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلى ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىستارعا پارا-پار جەتىستىكتەرگە جەتەتىندىگى انىق. سوندىقتان دا, ۇكىمەت بۇل باعدارلامانى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىپ, ونى تابىستى جالعاستىرۋ جولىندا قاجەتتى بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاساپ وتىر. جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۆيتسە-پرەمەر – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامانى ودان ءارى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جۇيەلى نەگىزدەردى باياندادى.
قازىرگە دەيىن ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ زاڭدىق نەگىزدەرى جاسالىنعان. اتاپ ايتقاندا, ەركىن ەكونوميكالىق ايماق جونىندەگى زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسى قابىلدانىپ, رۇقسات بەرۋ جۇيەسى تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى, ينۆەستيتسيا, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا قۋاتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى زاڭدار قابىلداندى. سونىمەن بىرگە, ءۇيدب-نى ساپالى جۇرگىزۋ ماقساتىنداعى بىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى.
مىنە, وسىنداي جۇيەلى جۇمىستىڭ ءناتيجەسىندە ءۇيدب ءىس جۇزىنە اسىرىلا باستاعان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى ايتارلىقتاي ءوستى. ماسەلەن, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ءىجو وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 7,1 پايىزعا ءوسىپ, 10,1 تريلليون تەڭگەنى نەمەسە 69 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ءىجو قۇرىلىمىندا قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەس سالماعى ارتتى. ەگەر ول 2009 جىلى 10,9 پايىز بولسا, بيىلعى جارتىجىلدىقتا 12,1 پايىزعا جەتتى. جوعارى تەحنولوگيالىق سالالار قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇل كورسەتكىش ماشينە جاساۋ سالاسىندا 28 پايىز, حيميا ونەركاسىبىندە 17,6 پايىزعا جەتتى.
قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ ارتقاندىعى انىق بايقالۋدا. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ءوسىمى 2009 جىلمەن سالىستارعاندا 2010 جىلى 42 پايىزعا ارتىپ, ءبىر ادامعا شاققاندا 43 مىڭ دوللاردى قۇرادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا دا بۇل كورسەتكىش تومەندەگەن جوق. التى ايدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر ادامعا شاققاندا 20,7 مىڭ دوللاردى قۇراعان.
2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇعىرىن ايقىندايتىن ءۇيدب شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كەلەتىن بولساق, وسى قۇجات قابىلدانعاننان بەرگى ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە جالپى قۇنى 914 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 227 يندۋستريالىق جوبا پايدالانۋعا بەرىلگەن. 29 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, 100 ميلليارد تەڭگەدەن استام سومانىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. ءۇيدب-نى ويداعىداي دامىتۋدىڭ باستى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى بەلگىلەنگەن جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بۇل ماسەلەدە يندۋستريالىق جوبالارعا 142 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتقان شىعىس قازاقستان وبلىسى مەن تيىسىنشە 128 ميلليارد جانە 121 ميلليارد ينۆەستيتسيا تارتقان اقتوبە جانە پاۆلودار وبلىستارى الدا كەلەدى. وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 135 كاسىپورىن بۇگىندە ءونىم بەرە باستادى جانە بىرتىندەپ جوبالىق قۋاتتارى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋدە.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا ءۇيدب شەڭبەرىندە جالپى قۇنى 617 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 129 يندۋستريالىق جوبا ىسكە قوسىلماق. بۇل جوبالار جۇمىس ىستەي باستاعاندا 14,5 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. 2011 جىلى ىسكە قوسىلاتىن جوبالارعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1,5 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن ودان ءارى جانداندىرۋ ماقساتىندا قوسىمشا تاعى 90 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ماسەلە ۇكىمەت قاراۋىنا ۇسىنىلعان. اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 204 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى.
كەز كەلگەن ەكونوميكانىڭ بولاشاق دامۋ نەگىزى يننوۆاتسيا ەكەندىگى اقيقات. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا ۇدايى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى كاسىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى ءبىرشاما ارتتى. كاسىپورىنداردىڭ تەحنولوگيالىق يننوۆاتسياعا بولەتىن قارجىسى 2 ەسەگە دەيىن ءوسىپ, 219 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وڭىرلەر بويىنشا الىپ قاراعاندا, يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى جوعارى كاسىپورىندار جامبىل وبلىسىندا 7,8 پايىز, قاراعاندى وبلىسىندا 7 پايىز بولىپ وتىر. ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە قالىپتاسۋدا. وسى ورايدا «تەحنولوگيالىق دامۋ ءجونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» اق-تىڭ قۇرىلعاندىعىن اتاپ وتۋگە بولادى. يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ ماقساتىندا «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق گرانتتار بەلگىلەۋ ءداستۇرى ەنگىزىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى وسى ماقسات ءۇشىن بيۋدجەتتەن 7,3 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ۋاقىت وتكەن سايىن يننوۆاتسيالىق گرانتتارعا دەگەن سۇرانىس تا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى يننوۆاتسيالىق گرانتتارعا جالپى قۇنى 55 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 700-گە جۋىق ءوتىنىش ءتۇستى.
ەل ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان سايىن قۋات كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا ەسەلەپ ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى كۇندە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ ماسەلەسى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. قۋات ۇنەمدەۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى, اسىرەسە, ونەركاسىپ ورىندارىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولۋى كەرەك. سەبەبى, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 70 پايىزىنان استامىن ونەركاسىپ ورىندارى تۇتىنسا, 20 پايىزىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى تۇتىنادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل سالالاردا ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ ماقساتىنداعى كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار ىقپالدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, كاسىپورىنداردا ەنەرگيالىق مەنەدجمەنت سالاسىن دامىتۋ, سالىق جاعىنان ىنتالاندىرۋ, قۇرىلىس نىساندارىندا ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ماتەريالداردى بارىنشا مولىنان پايدالانۋ, بىرتىندەپ قىزۋى جوعارى ەلەكتر لامپالارىن شىعارۋدى جانە ساتۋدى توقتاتۋ, مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق رەەستر قالىپتاستىرۋ جانە باسقا كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. 2012 جىلدان باستاپ جالپى قۇنى 100 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 9,5 ميلليارد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن, 8,2 ميلليون گكال. جىلۋ ەنەرگياسىن جانە 9 ميلليون توننا كومىر ۇنەمدەۋ جونىندەگى ناقتى شارالار ءىس جۇزىنە اسىرىلماق. بۇل شارا, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 30 پايىزىنان استامىن تۇتىناتىن 15 ءىرى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىندا جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ شارالارى ەلىمىز بويىنشا 2230 بيۋدجەتتىك عيماراتتاردا, 5812 تۇرعىن ۇيلەردە جانە 1100 شاقىرىم جىلۋ تاراتۋ جەلىلەرىندە قولدانىلاتىن بولادى.
كولىك جولدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قان تامىرى ەكەندىگى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ءۇيدب شەڭبەرىندە ەلىمىز بويىنشا كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قۇرىلىس جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇگىندە قىزۋ قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك كولىك ءدالىزى, «جەتىگەن – قورعاس», «وزەن – تۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» باعىتىنداعى تەمىر جول توراپتارى رەسپۋبليكامىزدىڭ كولىك جولدارى ينفراقۇرىلىمىن جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە شىعاراتىن عاسىرلىق جوبالار بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, «اقتاۋ تەڭىز ايلاعى» جانە «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتارى دا بۇل ماقساتتاعى شەشۋشى جوبالار ەكەندىگى بەلگىلى.
ءۇيدب اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ءۇشىن جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. جالپى, ەلىمىزدە بيزنەس سالاسىن كەشەندى قولداۋ ماقساتىندا «ەڭبەك ونىمدىلىگى-2020», «ينۆەستور-2020», «ەكسپورتتاۋشى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» كەشەندى باعدارلامالارى قابىلدانىپ, ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 67 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەتىن 600-دەن استام كاسىپورىنعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلۋدە. «ەڭبەك ونىمدىلىگى-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 171 كاسىپورنى ءوتىنىش بەردى. وسى ماقساتتا 2011 جىلى قاناتقاقتى باستاما رەتىندە جالپى قۇنى 19 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 50 جوبانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
ەلىمىزدە قىزۋ قولعا الىنعان ءۇيدب اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان تاعى ءبىر ماڭىزدى باعدارلاما «ەكسپورتتاۋشى-2020» بولىپ تابىلادى. ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعاراتىن 1,5 مىڭنان استام وتاندىق كاسىپورىن جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك كومەك تۇرلەرىمەن قامتىلعان. ماسەلەن, ءونىم ەكسپورتتايتىن 43 وتاندىق كاسىپورىننىڭ 141 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى ءارتۇرلى ماقساتتاعى شىعىندارى جابىلعان. جالپى سوماسى 292,6 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن ەكسپورتتىق ونىمدەرگە – ماشينە جاساۋ, حيميا ونەركاسىبىنىڭ قۇرالدارى, توقىما ونىمدەرى, ءدارى-ءدارمەك, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىنا وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن. بۇل ونىمدەر نەگىزىنەن رەسەي, بەلارۋس, ءوزبەكستان, گرۋزيا, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, اۋعانستان سياقتى 9 شەتەلگە ەكسپورتتالادى.
«ەكسپورتتاۋشى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وتاندىق كاسىپورىنداردى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق تاۋارلار مەن برەندتەردىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساۋ ماقساتىندا 30 ارناۋلى شارا وتكىزىلىپ, 20 مەملەكەتتىڭ تاۋار ساتۋشىلارى قاتىسقان 9 ساۋدا ميسسياسى, 63 وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلار قاتىسقان 50 شەتەلدىك كورمەلەر وتكىزىلدى. مىنە, وسىنداي كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋشى وتاندىق كاسىپورىندار شەتەلدىك ساتىپ الۋشىلارمەن 372 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندەگى كەلىسىمدەر جاسادى.
قورىتا ايتقاندا, ءۇيدب بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى مىندەت. بۇل – ەل ەكونوميكاسىن دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە كوتەرەتىن تۇعىر. بۇل – ەكونوميكامىزدى شيكىزاتتىق سالاعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن تۋرا جول. بۇل – بارىس بەينەلى بولاشاقتىڭ باستاۋى. سوندىقتان ءۇيدب جوبالارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماسەلەسىندە ەشقانداي ۇساق-تۇيەك بولۋعا ءتيىس ەمەس.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
