ارينە, ءون بويىنان, قان تامىرىنان قازاقتىڭ رۋحى سەزىلەتىن, كورىپ وتىرعاندا ونىڭ قازاقتىكى ەكەنى سەزىلىپ (سەزىلىپ تۇرماق, ايدان انىق كورىنىپ) تۇراتىن فيلمدەر قاجەت.
ال ونداي فيلمدەردى ءتۇسىرۋ كىمدەردىڭ قولىنان كەلەدى؟ ارينە, سايىپ كەلگەندە, بار ماسەلە اۆتورلاردىڭ دۇنيەتانىمىنا كەلىپ تىرەلەدى. ءفيلمنىڭ اۋانى مەن كينوتىلىن قالىپتاستىراتىن دا سول دۇنيەتانىم عوي. «ماسەلەنىڭ مونتاجدا دا ەمەس, ميزانستسەنا نەمەسە راكۋرستاردا دا ەمەس, دۇنيەتانىمدا ەكەنىن ءۇش-ءتورت فيلم تۇسىرگەننەن كەيىن عانا ءتۇسىندىم», – دەيدى اندرەي ميحالكوۆ-كونچالوۆسكي (ا.كونچالوۆسكي. «پارابولا زامىسلا», 7-بەت). بىراق, وسى دۇنيەتانىم قالاي قالىپتاسادى؟ ءبىزدىڭ ۇنەمى ىزدەيتىن, جوعارىدا ايتىپ وتىرعان قازاقتىڭ جانى سەزىلەتىندەي دۇنيەتانىم قانداي فيلمدەردە بولۋى مۇمكىن؟
اۆتورلار كينو ءتۇسىرۋدىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرۋى دە مۇمكىن, شەبەرلىك جاعىنان الدىنا جان سالماۋى دا عاجاپ ەمەس. بىراق, بىراق... ءبىر كەم دۇنيە. كەيدە «مىنا ءفيلمنىڭ كينوتىلى كەرەمەت ەكەن» دەگەن پىكىردى ءجيى ەستيمىن. ال سول ءفيلمدى كورسەڭىز, وندا تاركوۆسكي دە, فەلليني دە, تارانتينو دا, ت.ب. ءبارى ءجۇرۋى مۇمكىن. تەك قازاق جوق. جو-و-ق, كەيىپكەرلەرى – قازاق, وقيعالارى قازاق ەلىندە ءوتىپ جاتادى. بىراق, كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمىن دجون, دجەسسيكا, ەلەنا, ەگور, باربارا دەپ وزگەرتسە دە, جاڭاعى فيلم اسا وزگەرىسكە ۇشىراي قويمايدى. سەبەبى, سەرىك نەمەسە ايگۇلدىڭ دجون نەمەسە دجەسسيكادان ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن قاسيەتىن, ءىس-ارەكەتىن كورە قويمايسىز. ءتىپتى, ول كەيىپكەر دجون دا, دجەسسيكا دا ەمەس. بىراق, قازاق تا ەمەس. نە جەردە, نە اسپاندا جوق, ايتەۋىر «قالىقتاپ جۇرگەن» تۇسىنىكسىز بىرەۋ. ەسەسىنە نە قازاق, نە يسپان, نە امەريكا, ءيا بولماسا ەۋروپانىكىنە ۇقسامايتىن ءدۇبارا فيلمدەر دۇنيەگە كەلىپ جاتادى. بۇل, اسىرەسە, جاستاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, ستۋدەنتتەردىڭ فيلمدەرىندە, قازىرگى كوممەرتسيالىق فيلمدەردە وتە ءجيى كەزدەسەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ نە ىستەمەك كەرەك؟
وسى ايتىلىپ وتىرعان جاعدايدىڭ ەڭ باستى سەبەبى – فيلم اۆتورلارىنىڭ دۇنيەتانىمىندا بولۋى كەرەك. كينەماتوگرافيست بولامىن دەپ ۇمىتتەنىپ جۇرگەن جاستاردىڭ كوپشىلىگى, ەڭ الدىمەن, ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيدى. ءتىل بىلمەگەن سوڭ, قازاقتىڭ ءتول ونەرى مەن ادەبيەتىنەن مۇلدەم بەيحابار دەۋگە بولادى. ال ەندى قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ, قازاقى جاننىڭ نەگىزگى ءدانى دە سول ءتىل مەن ادەبيەتتە ەمەس پە؟ بالا كەزىنەن قوبىلاندىنىڭ, الپامىستىڭ, ەر تارعىننىڭ ەرلىگىنەن گورى, گارري پوتتەرگە ءسۇيسىنىپ وسكەن ادامنىڭ قولىنان شىققان دۇنيەدەن قانشا ىزدەسەڭىز دە, جاڭاعى ايتىپ وتىرعان دۇنيەتانىمدى تابا المايتىنىڭىز حاق. رۋحاني دىڭگەكتىڭ ءدانى وزىنەن ەمەس, وزگەدەن باستاۋ العان جاستاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ فيلمىندە ا.كونچالوۆسكي ايتقانداي, «قانشا جەردەن مونتاج دا, ميزانستسەنا دا, راكۋرس تا كەرەمەت بولعانىمەن, باستى ماسەلەنىڭ دۇنيەتانىمدا ەكەنى» «مەنمۇندالاپ» تۇرادى. قىسقاسى, «الەمدى شارلاپ بارىپ», سودان سوڭ عانا قازاققا ورالعىسى كەلەدى. نەگىزى, كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى عوي: الدىمەن ءوزىن, سونان سوڭ الەمدى تانىپ, سودان كەيىن عانا بارىپ وزىنە قايتا ورالۋى كەرەك ەمەس پە؟ ولاي بولماعان سوڭ, «قازاق قايدا؟», «مىناۋ قازاقتىڭ فيلمىنە ۇقسامايدى عوي» دەگەن سۇراقتاردىڭ كوبەيىپ كەتەتىنى دە سوندىقتان. قازىرگى وتاندىق كينونىڭ, اسىرەسە, جاستار كينوسىنىڭ باستى «دەرتى» دە وسىندا بولۋى كەرەك.
شىنىندا, نە ىستەمەك كەرەك؟ بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ اكىم تارازي 1998 جىلدىڭ 16-23 ناۋرىزىندا ستۋدەنتتەرمەن وتكەن سۇحبات-ساباقتاردىڭ بىرىندە جازۋشىلىققا كەلۋى تۋرالى قويىلعان سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: «مەنىڭ ادەبيەتكە كەلۋىم ارنايى بولعان جوق. بىراق كەزدەيسوق تا ەمەس ەدى. بالا كۇنىمدە 500-دەي قازاق ەرتەگىسى مەن جىرىن جاتقا بىلەتىنمىن. كوكەيدەگى سول قازىنا بۇزىپ-جارىپ شىقتى عوي دەيمىن» ء(ا. تارازي, ل. مۇسالى. «كوركەمدىك قۇپياسى», 11-بەت). جازۋشى كەيىن تاعى ءبىر سۇحباتىندا ماسكەۋدەگى جوعارى ستسەنارلىق كۋرستا ءوزى تامسانىپ كورگەن الەم كينوسىنىڭ رەجيسسەرلەرى مەن ولاردىڭ فيلمدەرى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. سول ماسكەۋدە ءجۇرىپ, ۇلتتىق كينومىزدىڭ جاۋھارىنا اينالعان «تۇلپاردىڭ ءىزى» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازادى. بىراق, ول قازاق كينوسىنا ءوزى تامسانعان فيلمدەرگە ۇقسايتىن دۇنيەلەردى الىپ كەلسەم دەگەن جوق قوي. ول فيلمدەر رۋحاني كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە اسەر بەردى, بىراق ۇلتتىق كلاسسيكالىق ءفيلمنىڭ ستسەناريىن جازۋىنا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق. ويتكەنى, بالا كەزدەن جاتقا بىلگەن 500-دەي قازاق ەرتەگىسى مەن جىرى جازۋشى دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگى, ءارى ۇلتتىق يممۋنيتەتتىڭ ساقتالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولدى دەۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان, قازىرگى قازاق كينوسىنا وسىنداي ۇلتتىق يممۋنيتەتى بەرىك, قازاقتىڭ جانىن تۇسىنەتىن, قازاقى دۇنيەتانىمى بار جاستار كوپتەپ كەلسە ەكەن دەگەن ارمان ءارى ءۇمىت بار. تەك سوندا عانا قازاق كينوسىنىڭ «قان اينالىمى» جاڭارىپ, جاقسارىپ, كەسكىن-كەلبەتى وزگەرىپ سالا بەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى, قازاقتىڭ كينوسى, ەڭ الدىمەن, قازاقتىڭ وزىنە كەرەك...
نازيرا راحمانقىزى,
كينوتانۋشى,
ونەرتانۋ كانديداتى
