گەوگرافيالىق اتاۋلار – تانىم قاينارى

2002 جىلعى 3 ماۋسىمداعى «گەودەزيا جانە كارتاگرافيا تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 4-بابى 2-تارماعىنىڭ 13-تارماق­شاسىنا سايكەس گەوگرا­فيالىق اتاۋ­لاردى ستاندارتتاۋ, ەسەپكە الۋ جانە قولدانۋدى ءتار­تىپكە كەلتىرۋ, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ مەملەكەتتىك كاتا­لوگىن جاساۋ جانە جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار گەودەزيالىق جانە كارتوگرافيالىق قىزمەتكە جاتادى. گەوگرافيالىق اتاۋلار قازاق­تىڭ ءبىرىنشى عالىمى شوقان ءۋالي­حانوۆتىڭ قىزمەتىندە ەرەكشە ورىن الدى. ول ورتالىق قازاقستان, جەتىسۋ, ىستىقكول, شىعىس تۇركىستان جانە ورتا ازيانىڭ تاريحي-گەوگ­رافيالىق جاز­باسى مەن گەوگرا­فيالىق اتاۋ­لارىنىڭ شىعۋ تاري­حىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. حالىق اڭىزدارى, اۋىزدان-اۋىزعا تاراعان اڭگىمە­لەر مەن سوزدەرگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ كوپتەگەن گەوگرا­فيالىق اتاۋلاردىڭ ماعىناسىن عىلىمي تۇرعىدان ءتۇسىندىردى جانە ەتيمو­لوگياسىن اشتى. كورنەكتى قازاق عالىمى, اكادەميك ق.ساتباەۆ پايدالى قازبا­لاردىڭ كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋدە توپونيمدەردى سەنىمدى بەلگى­لەردىڭ ءبىرى ەسەبىندە كەزدەيسوق ەنگىزگەن جوق. توپونيمدەردە اۋ­ماقتاردى قونىستانۋدىڭ تاريحي كەزەڭدەرى, ادامداردىڭ شارۋا­شىلىق ءىس-قيمىلدارى, بايىرعى كوشى-قوندار مەن ۇلتارالىق قا­رىم-قاتىناستار, ەتنوستاردىڭ ارەالدارى, ەلدە عاسىرلار بويى بولعان تاريحي, ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر كورسەتىلگەن. گەوگ­رافيا­لىق اتاۋ­لاردىڭ مەكەن-جايلىق جانە عى­لىمي-اقپاراتتىق قىز­مەتىمەن قا­تار, مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىز­دىگى جانە ۇلتتىق باسىم­دىعى مەن مەملەكەت سيمۆولىن بەكىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. گەوگرافيالىق اتاۋلارى جوق كەز كەلگەن كارتوگرافيا كوزى «ءتىلسىز» بولىپ ەسەپتەلەدى. گەوگرا-فيالىق اتاۋلار – كارتا ءتىلى, ال توپونيمدەر حالىقتىڭ رۋحاني باي­لىعى مەن دانالىعىنىڭ وراسان قويماسى بولا وتىرىپ, ءما­دەنيەت پەن حالىق اۋىز شىعار­ماشى­لىعىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە ءارى قاراي جيناۋدى, ساق­تاۋدى جانە ۇقىپسىز پايدالانۋدان قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. گەوگرافيالىق اتاۋلار ماسە­لەسى كوپتەگەن جاعدايلاردا مەملەكەت-ىشىلىك, ۇلتتىق مۇددەلەر شەڭبە­رىنەن شىعىپ, حالىقارالىق ماڭىز­عا يە بولىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ رەس­پۋبليكامىزدا گەوگرافيالىق اتاۋلار سالاسىنداعى جۇمىستار 1993 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىم­شىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرا­لى» جانە 2002 جىلعى 3 شىلدەدەگى «گەودەزيا جانە كارتوگرافيا تۋ­رالى» زاڭدارىنا, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ 1996 جىلعى 5 ناۋ­رىزداعى №281 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنداعى ۇيىمداردى, تەمىر جول ستانتسيالارىن, اۋەجايلاردى, سون­داي-اق, فيزيكالىق-گەوگرا­فيا­لىق وبەكتىلەردى اتاۋ مەن قايتا اتاۋ­دىڭ جانە ولاردىڭ اتاۋ­لا­رىنىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەر­تۋدىڭ ءتار­تىبىنە» سايكەس جۇرگى­زىلەدى. وسى ماسەلەنىڭ ماڭىز­دىلى­عىن ەسكەرە وتىرىپ جانە پرە­زيدەنتتىڭ «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى تۋرا­لى» جارلىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ جەر رەسۋرس­تارىن باسقارۋ اگەنتتىگى 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى­نىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلا­رى­نىڭ مەملەكەتتىك كاتالوگىن (قر گامك) جاساۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. ول جۇمىستىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستانداعى گەوگ­رافيالىق اتاۋ­لار تۋرالى اقپا­راتتاردى جي­ناۋ, ساقتاۋ, جاڭار­تۋ, ەنگىزۋ, وڭدەۋ ءجا­نە ءتۇرلى تۇتى­نۋشىلاردى ءمالى­مەت­تەرمەن قام­تاماسىز ەتۋ. كاتالوگ جاساۋ قاجەتتىلىگى, سونى­مەن قاتار ءتۇرلى كوزدەردەن الىن­عان گەوگرا­فيا­لىق ءبىر نىساننىڭ اتاۋلا­رى­نىڭ ءتۇرلى نۇسقادا جازىلۋى­نان, سونداي-اق ولارعا گەوگرا­في­يالىق تەرميندەردى جاز­عان­داعى ايىر­ما­شىلىقتاردان تۋىندادى. مەملەكەتتىك كاتالوگ قالىپ­تاستىرۋ ءۇشىن بازا رەتىندە 1:100 000 ماسشتابتى مەملەكەتتىك توپوگرافيالىق كارتا الىن­دى. وسى بويىنشا جۇمىستاردى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ قاتى­سۋىمەن جەر رەسۋرستارىن باس­قارۋ اگەنتتىگىنىڭ «ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قورى» رمقك جۇرگىزدى. الەمدىك تاجىريبە بازا رەتىندە 1: 100 000 ماسشتابتى توپوگرافيالىق كارتانى الىپ جاساعان تاڭداۋىمىزدىڭ دۇ­رىس­تىعىن دالەلدەپ وتىر. توپوگ­رافيالىق كارتانىڭ ءوزى دە گەوگ­رافيالىق اتاۋ­لاردىڭ قويماسى, ياعني, ءوز الدىنا كاتالوگ بو­لىپ تابىلادى. سو­نىمەن بىرگە, كا­تا­لوگتىڭ مۇن­داي ءتۇرى­مەن جۇمىس ىستەۋ كەيدە قيىنعا سوعىپ جاتا­دى, سوندىقتان اتاۋلاردى توپوگ­رافيالىق كارتالاردان ءتۇسىرىپ الىپ, وزگە كوز­دەردەن الىن­عان اقپارات­تارمەن تو­لىقتىرىپ (تاريحي, مۇ­راعاتتىق جانە ت.ب.) جانە ار­نايى تىزىمگە نەمەسە كارتوچ­كاعا ەنگىزىپ وتىرادى, جيىنتىعىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەن سوڭ گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ كاتالوگىن قالىپتاستىرادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كىتاپ جانە ەلەكتروندى نۇسقا­سىن­د­اعى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلىندە قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستا­رىندا گەوگرافيالىق نىساندار­دىڭ اتاۋلارى مالىمەتتەرىنىڭ بازاسى جاسالدى. كىتاپ نۇسقا­سىنىڭ ءاربىر تومىندا مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە وبلىس تۋرالى قىسقاشا اقپارات, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كار­تاسى, ءتيىستى وبلىستىڭ كار­تا­سى, العىسوز, كاتالوگتىڭ قر گامك-دا جاسالۋى تۋرالى ءجا­نە وسى وبلىس ءۇشىن كاتالوگ قۇ­راستىرۋ تۋرالى تولىق اقپا­رات, قازاقشا گەوگرافيالىق اتاۋلار­دى ورىس تىلىندە جەتكىزۋدىڭ قا­عي­داسى, كاتالوگتىڭ قۇرىلىمى بويىنشا جازبالار, كاتالوگ تەرمينو­لوگياسى, قىسقارتىلعان سوزدەر­دىڭ ءتىزىمى, ورىس جانە قازاق ءالفاۆيتى بار. كىتاپ نۇسقاسىنداعى كاتالوگ­تاعى گەوگرافيالىق نىساندار­دىڭ جازباسىندا گەوگرافيالىق نى­سان­نىڭ جەكە اتاۋى (قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە), نىسان­نىڭ بۇر­مالانعان اتاۋى, اتى وزگەرگەن نىسانداردىڭ بۇرىنعى اتاۋى, نىسان ءتۇرى, نىسان بويىنشا قوسىمشا مالىمەتتەر, وسى وبلىس شەڭبەرىندەگى گەوگرافيالىق بايلامدار, اۋداندار بويىنشا اكىم­شىلىك بايلامدار, گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ەتيمولوگياسى مەن ناقتى مازمۇنى, بۇرمالانعان اتاۋ­لارعا سىلتەمەلەر بار. قر گامك تولىق ەلەكتروندى نۇسقاسى 25 بەلگىسى بويىنشا گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ جاز­باسى بەرىلگەن قازاقستان اۋماعان­داعى گەوگرافيالىق نىساندار اتاۋىنىڭ جۇيەلەندىرگەن قورىن ۇسىنادى. وسىنداي كولەمدەگى جانە قا­لىپتاعى گەوگرافيالىق اتاۋلار­دىڭ كاتالوگىن جاساۋ جۇمىستارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر. سوندىقتان قۇرىل­عان مالىمەتتەر قورى ۋاقىت وتە كەلە وزىنە سانى جاعىنان دا, سا­پاسى جاعىنان دا گەوگرافيالىق نىسان­دار سيپاتىنداعى ۇلكەن اقپا­راتتاردى سىڭىرە وتىرىپ, رەسپۋب­ليكامىزدىڭ توپونيمدەرىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ زەرتتەۋگە نەگىز بولادى دەپ بولجايمىز. كوپتەگەن ەلدەردىڭ گەوگرافيا­لىق اتاۋلار سالاسىنداعى حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دا­مۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنۋى, بۇۇ ءتۇرلى ورگاندارىنىڭ ەلدەر اتاۋلارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مەن بۇۇ رەسمي تىلدەرىندەگى قولدا­نىلۋى بىردەي بولۋىنا مۇددەلى بولۋى بۇۇ جانىنان گەوگرافيا­لىق اتاۋلار بويىنشا ساراپشى­لار توبىنىڭ قۇرىلۋىنا الىپ كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا وعان ازەر­بايجان, ارمەنيا, بەلارۋس, بولگاريا, گرۋزيا, قىرعىز رەسپۋب­ليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, ءتا­جىكستان, وزبەك­ستان جانە ۋكراينا ساراپ­شىلارى توپتاستىرىلعان, با­قىلاۋشىلار رەتىندە قازاق­ستان, ليتۆا, پولشا, اقش, ءتۇر­كىمەنستان, ەستونيا ساراپ­شىلا­رى قاتىسادى. ءبولىم وكىلدەرى ءوز مەملەكەتتەرىندەگى گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ ۇلتتىق ستاندارتتاۋ بويىنشا جا­سالعان جۇمىستار تۋرالى اقپا­رات­تارمەن بولىسەدى, گەوگرافيا­لىق اتاۋلار بويىنشا زاڭناما, نورماتيۆتىك جانە ادىستەمەلىك قۇجاتتار ازىرلەۋ جونىندەگى, ۇلت­تىق ەلەك­تروندى كاتالوگتاردى ازىرلەۋ با­رىسى, رومانيزاتسيا­لاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قولدانۋ تۋرالى ماسەلە­لەردى تالقىلايدى, گەوگرافيالىق اتاۋلار بويىنشا كارتوگرافيالىق شىعارمالار مەن انىقتامالىق باسىلىمدار ۇلگى­لەرىنىڭ تۇساۋ­كەسەرلەرىن جاسايدى. ءبولىم قىزمەتىنىڭ نەگىزگى با­عىتتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق پايدالانۋ ءۇشىن كارتالار شىعارۋ كەزىندە قولدانىلاتىن (رومانيزاتسيالاۋ) لاتىن گرافيكاسىنىڭ نەگىزىندە ترانسليتەرلەۋ جۇيەسىن كەلىسۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋا­قىتتا لاتىن الفاۆيتىنە كوش­پەگەن ەلدەر (ارميان, گرۋزين, قا­زاق, قىر­عىز, تاجىك, ۋكراين) باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن نازارعا الىپ, گەوگرا­فيالىق اتاۋلاردى رومانيزاتسيالاۋ بويىنشا جۇ­مىس­تار جۇرگىزۋدە. جۇ­مىستار­دى ۇيلەستىرۋ بۇۇ گەوگرا­فيالىق اتاۋلار بويىنشا ساراپشىلار تو­بىنىڭ بالتىق جاعالاۋى ءبولى­مىنە تاپسىرىلدى. ەستونيا وكىلدەرىنىڭ (ۇيلەستى­رۋشى) مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇۇ قارارى لاتىنداندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى قاراستىردى. قازىرگى ۋا­قىتتا بۇۇ گەوگرافيالىق اتاۋلار ءجونىن­دەگى ساراپشىلار تو­بىنىڭ بالتىق ءبولىمى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە قازاق ءالفاۆيتىن ترانس­ليتەرلەۋ جۇيەسىمەن اينالىسۋدا جانە ولار رومانيزا­تسيالاۋدىڭ 1979 BGN/PCGN, ISO:1995 جۇيەسى نۇسقاسىن ۇسىنادى. رومانيزاتسيالاۋدىڭ ۇسىنىل­عان نۇسقاسى قازىرگى ادەبي قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىنا ساي كەلمەيتىندىكتەن قازاقستان عالىمدارى لاتىن ال­فاۆيتىنىڭ قازاقشا نۇس­قا­سىن ءازىر­لەدى, ول قازاقتىڭ گرام­ماتي­كالىق وقىلۋىنا ءدال كەلەدى, سونىمەن قاتار, اقپاراتتىق تەحنو­لوگيالاردى پايدالانۋ كەزىندە قولدانۋعا جەڭىل. گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارىن ۇلتتىق ستاندارتتاۋدى دامىتۋ جانە ونىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق ستاندارتتاۋ جۇرگىزۋ, گەوگرافيالىق نىساندارعا اتاۋ بەرۋ جانە گەوگرافيالىق نىسان­داردى قايتا اتاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ورناتۋ, سونىمەن قاتار, گەوگرافيالىق نىسانداردىڭ اتاۋلارىن قالىپقا كەلتىرۋ, قولدانۋ, تىركەۋ, ەسەپكە الۋ جانە ساقتاۋ «قازاقستان, رەسپۋب­­ليكاسىنداعى گەوگرافيا­لىق نى­سان­داردىڭ اتاۋلارى تۋرا­لى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى قاجەت ەتەدى. باقىتبەك ناقىپبەكوۆ, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مارال ساعىندىق, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ «قازگەودەزيا» رمقك ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.