كونستيتۋتسيا قۇندىلىقتارى – ەڭ اسىل قازىنا

كونستيتۋتسيا كۇ­­­­نى – ءبىزدىڭ مەملە­كە­تىمىزدىڭ, حالقى­مىز­­­دىڭ ەڭ ۇلىق مەرە-كەلەرىنىڭ ءبىرى. «كوپ­­تىڭ ءسوزى – كيەلى» دەيدى دانا حالقىمىز. عاسىرلار توعىسىندا قازاقستان حالقى دا تاعدىرلى شەشىم قا­بىلداپ, جاسامپاز جاڭا داۋىرگە قادام باس­قانىنا, مىنە, اتتاي 20 جىل تولعالى وتىر. اتا زاڭىمىز – مىزعى­ماس مەم­لە­كەت­تىگى­مىز­دىڭ التىن قازىعى, بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان ەلدى­­گىمىزدىڭ بۇل­جى­ماس باعدارى, كەمەل كەلەشە­گى­مىزدىڭ كەپىلى! كونستيتۋتسيامىز ادام قۇ­قىق­­­تارىنىڭ جال­پىعا بىردەي 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوق­سا­نىن­دا قا­بىل­دانعان دەكلاراتسياسى رۋ­حىن­دا جازىلىپ, قابىلدان­دى. سوندىقتان دا اتا زاڭى­مىزدىڭ باستى دا ارتىقشى­لىق­قا يە قا­عيداتى – ءبىزدىڭ رەس­پۋبليكامىز­د­ىڭ ەڭ قىم­بات قازىناسى – ادام, ونىڭ ءومىرى, بوس­تان­دىعى جانە قول سۇعۋعا بول­مايتىن قۇ­قىق­تارى دەپ مو­ي­ىندالۋى. قا­زاق­ستان رەس­پۋب­لي­كاسىندا ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس-ارەكەت, مەملە­كەتتىڭ سايا­ساتى ازاماتتاردىڭ جانە قوعامنىڭ ءمۇد­دەسىنە باعىشتالادى, سون­دىق­تان دا ءبىز­دىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى حالىق دەپ جاريالاندى. اتا زاڭىمىزدىڭ بەرىكتىگى ارقاسىندا ەلىمىز الەمدىك ساياساتتىڭ ساحناسىنا شى­عىپ, ءوزىن مويىنداتا ءبىلدى. زاڭىنا قاراپ ەلىن تا­ني­تىن زاماندا قازاق مەملەكەتى دۇنيەجۇزىن­دەگى ەڭ ءىرى جانە بەدەلدى ۇيىم­داردىڭ ءبىرى ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتتى. اراعا ايلار سالىپ رەسمي استانا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىنا باسشىلىق جاسا­دى. كەلەلى كەڭەستە يسلام ەلدەرىن الاڭ­داتقان تۇيىتكىلدى ماسەلە­لە­رى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى – ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام ەلدەرىنىڭ تاريحىن سارالاي كەلە, اتاقتى عۇلامالاردىڭ ءدال وسى ازيا قۇرلىعىنان شىققانىن اتاپ ءوتتى. الايدا سوڭعى كەزدەرى عىلىم مەن ءبىلىم­نىڭ دامۋى, الەمدىك ماڭىزى بار جاڭالىق­تار­دىڭ اشىلۋى جونىنەن مۇسىلمان ەلدەرى كوش سوڭىندا ەكەنىن دە اشىق ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تول­تىرۋ ءۇشىن يسلام مەملەكەتتەرى باسشىلارىن بىرلىككە, ىنتىماققا شاقىر­دى. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسىن يسلام ەلدەرىنەن كەلگەن وكىلدەر قۋانا قۇپتادى. مىنە, جىل تاۋلىگىندەي ۋاقىتتا ەلىمىزدە وسىنداي ءىرى ساياسي شارالار ءوتتى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدەگى ادام قۇندىلىق­تا­رى­نىڭ جو­عار­عى ساتىدا ەكەنىن ايعاقتايدى. ازا­مات­­تار­دىڭ بوستاندىعى مەن ەركىن ءومىر ءسۇرۋى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى, دەموكراتيا بار جەردە ەكو­نومي­كا­لىق ءوسىم بولادى. قازاق ەلى سونىڭ ايقىن دالەلى. مەملەكەتىمىز بار جوعى 20 جىلدىڭ ىشىندە تولاعاي تابىستارعا جەتتى. كونستيتۋتسياعا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا پروكۋراتۋرا ايرىقشا ورىن الادى. ءاربىر ازاماتتىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق قۇقىعى مەن ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ سالاسى رەتىندە, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالدى. ونىڭ باستى مىندەتى بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەردىڭ, كاسىپورىندار­دىڭ, مەكەمەلەردىڭ جانە لاۋازىمدى تۇل­عا­لاردىڭ, زاڭداردى, پرە­زي­دەنت­تىڭ جار­لىق­تارىن, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مۇلتىكسىز جانە بىركەلكى قول­دا­نۋىنا جو­عا­رىدان قاداعالاۋدى جۇزەگە اسى­رۋ بولىپ تابىلادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ەركىندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرى قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ پرو­­كۋراتۋرا ورگاندارى دا جا­ڭا قارقىن مەن دامىپ, ءوز جۇيەسىن قالىپتاستىردى. ياع­ني, 1991 جىل­دىڭ 6 جەل­توق­سا­نىن­دا جو­عار­عى كەڭەستىڭ «پرو­كۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ءبى­رىڭ­عاي ءجۇ­يەسىن قۇرۋ, ونىڭ دەربەستىگى مەن تاۋەل­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرا­لى» قاۋ­لى­سىمەن رەسپۋبليكانىڭ باس پرو­كۋرو­رىنا با­عى­نا­تىن بىرىڭعاي پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ جۇيەسى قۇرىلدى. سودان بەرى دە مىنە 20 جىل ءوتتى. وسى ارا­لىق­ت­ا قا­دا­عالاۋ ورگانى تالاي ادىلدىك ىزدەگەن ازامات­قا قورعان بولدى. پروكۋراتۋرا سالاسى كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلگەن ءار­بىر زاڭنىڭ ۇستەم­دىگىنە ارا ءتۇسۋشى, ءادىل­دىك­تى جاقتاۋشى ورگان رەتىندە قوعامدا وسى قىرىنان تانىلدى. قازىرگى كۇنى قوستاناي وبلىسىنىڭ پرو­كۋ­را­تۋراسى ازاماتتاردىڭ ارىز-ءوتىنىش­تەرىن قا­راۋدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلەدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىندار زاڭدى كو­مەككە جۇگىنەدى. ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇ­قىقتارى­نىڭ ساقتالماۋى, جالاقىنىڭ ۋا­قتىلى ءتو­لەن­بەۋى, سوت شەشىمدەرىنىڭ ور­ىندالماۋى سي­ياقتى ماسەلەلەر پروكۋرور­لار­دىڭ ءجىتى نازا­رىندا. پروكۋراتۋرا ور­گانى ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن ارىزدار­دىڭ قارالۋىنا اسا ءمان بەرىپ, ونىڭ مەرزىمىندە ورىندالۋىن ءوز با­قى­لا­ۋى­نا الادى. ويتكەنى, ءاربىر شاعىمنىڭ سو­ڭىن­دا ادىلدىك ىزدەگەن ازاماتتاردىڭ سەنىمى بار. قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ازا­ماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن قورعاۋ, سى­بايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ, مەملەكەتكە كەلگەن شى­عىندى قايتارۋ سياقتى ماڭىزدى ماسە­لە­لەردى جۇزەگە اسىرۋدا. ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ جارتىجىلدىعىندا مەملەكەت قا­زىناسىنا 600 ميلليون تەڭگەدەن استام قا­راجات ءون­دى­رىلدى, 22 مىڭنان اسا ازاماتتىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇقىعى قورعالدى. زاڭنان اتتاعان 2 مىڭداي لاۋازىمدى تۇلعا جاۋ­اپ­قا تارتىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەسۋ زاڭنا­مالارىن قاداعالاۋ جۇمىس­تارى ناتيجەسىندە 816 زاڭ بۇزۋشىلىق ان­ىقتالدى. 194 لاۋا­زىم­دى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­دى, مەملەكەت پاي­دا­سىنا 29,4 ملن. تەڭگە ءوندىرىلدى. بيۋدجەت قارجىسىن ماقساتتى پايدالانۋ جونىندە تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, زاڭ تا­لاپ­تارىنا قا­راما-قايشى كەلگەن 29 مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسى ناتيجەسىنىڭ كۇشى جويىلدى, 6 400 ازاماتتىڭ ەڭبەك قۇقىعى قور­عالدى. اسىرەسە, جۇمىسشى توپتىڭ جالا­قى­سىن ۋاقتىلى الماۋ ماسەلەسى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ باستى نازارىندا وتىرادى. مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى وبلىستىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى ەڭبەك زاڭ­نامالارىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى 70-كە جۋىق تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. مۇقيات جۇمىس­تىڭ ارقاسىندا 3000 مىڭداي زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى, پروكۋرورلاردىڭ قاداعالاۋ اكتىلەرى ارقىلى 270 ميلليون تەڭگە جالاقى ءوز يەسىن تاپتى. قوستاناي وبلىسى سارىكول اۋ­داندىق پروكۋراتۋ­را­سىنىڭ تىكەلەي ارالا­سۋى­مەن 2010 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭ­تار ايىنا دەيىن ءتيىستى جالاقىلارىن الا الماي جۇرگەن «ۋريتسكوە متس» پەن «تسەنتر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­­تىكتەرىنىڭ 255 قىزمەتكەرىنىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق قۇقىعى قورعالىپ, ولارعا 13 ميلليون تەڭگە ەڭبەك جالاقىسى قايتارىلدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى قور­شاعان ورتانى قورعاۋ زاڭنامالارىنىڭ ساق­تا­لۋىنا دا اسا كوڭىل بولەدى. ماسەلەن ءبىزدىڭ باستامامىزبەن, باس پروكۋراتۋرانىڭ قولدا­ۋى­مەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 21 ما­مىرىندا قوس­تانايدا باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى يوگان مەركەلدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن كيىكتەردىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ ماسە­لەلەرى جانە براكونەرلىككە قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارى تۋرالى ىشكى ىستەر, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىكتەرى, حالىقارالىق تا­بيعات قورعاۋ ۇيىمدارى, بىرقاتار وبلىستار اكىمدىكتەرى, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرى وكىل­دە­رىنىڭ, كەيبىر وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ قا­تى­سۋىمەن وڭىرارالىق كەڭەس بولىپ ءوتتى. كەلەلى كەڭەستە اقبوكەن­دەردىڭ سانىن قالپىنا كەلتىرۋگە باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى براكونەرلىك بولىپ تابىلاتىنى ايتىلدى. مىسا­لى, قوستاناي وبلىسىندا جانۋارلاردى جاپپاي زاڭسىز اتۋ سالدارىنان سوڭعى ون جىل ىشىندە بەتپاقدالانى مەكەندەگەن اكبوكەندەر كۇرت ازايعاندىعى الاڭداتادى. كەڭەس قورى­تىن­دىسىندا جانۋارلاردى براكونەرلىك جول­مەن قۇرتۋعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتى جانە ونىڭ جاعدايى جونىندە ۇكىمەتكە اق­پا­رات بەرۋگە شەشىم قابىلداندى. ءبىز قازاق حالقى ارقاشان باۋىرمال, كىشى­پەيىل, دارحان دالانىڭ توسىندەي كوڭى­لى­مىز اشىق ەلمىز. قازاقستان بۇگىندە 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ جەرۇيىق مەكەنىنە اينال­عان. ءاري­­نە, بۇل ەڭ الدىمەن ەل­با­سىمىز نۇر­سۇلتان نا­زارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا دەر ەدىم. دامۋدىڭ داڭعىل جولى­نا تۇسكەن ەلى­مىزدەگى اتقارى­لىپ جاتقان ىرگەلى باعدار­لا­مالاردىڭ, رە­فورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا باس­قارۋ نى­سانى جانە قازاقستاننىڭ ۋنيتار­لىق ءبىرتۇ­تاستىعى, ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن ەركىندىكتەرى, بارشانىڭ يگىلىگى جولىن­داعى تۇراقتىلىعى كەپىل بولماق. ءتاۋ­ەلسىز ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ تاتۋلىقتا, بۇزىل­ماس بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ, ادام­دار­دىڭ قۇقىق­تا­رى مەن بوستاندىقتارى ساقتا­لۋى­نىڭ جانە دە­موكراتيالىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيا دەسەك ارتىق بولماس. سوندىقتان كونستيتۋتسيا كۇنى – حالىق ەركىنىڭ مەيرامى. تاۋەلسىز قازاقستا­نى­مىز­بەن بىرگە اتا زاڭىمىز دا ماڭگىلىك جاساي بەرەدى! ابدىقادىر كارىم,  قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋرورى. قوستاناي.