دۇبىرگە تولى دۇنيە

ليۆيا – باسقالار ءۇشىن ۇلكەن ساباق التى ايعا سوزىلعان سوعىس اياقتالىپ كەلەدى. پولكوۆنيك مۋام­مار كاددافيدى جاقتايتىن كۇشتەر ءالى دە ءبىراز جەردە قارسىلىق تا بىلدىرەر, بىراق حح عاسىردا پايدا بولعان ەرەكشە ءبىر بيلىك جۇيەسى تاريحتىڭ ەنشىسىنە بەرىلدى. راسىندا دا لي­ۆياداي اي­رىق­­شا ەلدە قۇ­رىل­­عان بيلىك ءتار­تىبى ەرەك­شە ەدى. سول ەرەكشەلىگىمەن ءبىراز ءومىر ءسۇردى. بىراق ءتۇپتىڭ ءتۇ­بىندە ونىڭ كۇي­رەيتىنى دە بەلگى­لى-ءتىن. ونى حالىقتىڭ جانىنا جاقىن ەستىلەتىن ۇراندار دا, قىرۋار قارجىعا تۇسكەن قارۋلى كۇش تە ۇستاپ تۇرا المادى. مۋاممار كاددافيدىڭ بيلىگى ءارتۇرلى اشە­كەيمەن بەزەندىرىلگەن قاتقىل ديكتاتۋرا بولاتىن. حالىق ونىڭ شىن ءمانىن ۇققاننان كەيىن كو­تەرىلەتىنى ۋاقىتىن كۇتىپ تۇرعان. سول ۋاقىت تا كەلدى, ديكتاتۋرا قۇلادى. بۇل دا تاريحتىڭ ساباعى, تاعى­لىمى دەرسىڭ. كەزىندە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان جاس وفيتسەر مۋاممار كاددافي الدەبىر ۋتوپيا­لىق يس­لام­دىق سوتسياليزم دەيتىن يدەيا­لاردىڭ جەتەگىندە كەتپەي, ونان سوڭ ءوزىنىڭ جەكە وتباسىنىڭ يگىلىگىنە بوي الدىرماي, شىن مانىندە بىرنەشە تايپالاردان قۇرالعان حالىقتىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, ورتاق ماقساتتى ۇستانىپ ارەكەت ەتكەندە, وسىناۋ اراب دۇنيەسىندە جاڭا تۇر­پاتتى مەملەكەت قۇرىلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. وعان بۇل ەلدە ۇلكەن ەكو­نوميكالىق نەگىز دە بار ەدى. بىراق ولاي بولمادى. ەل باي­لىعى حالىق يگىلىگىنەن بۇرىن قا­رۋلانۋعا جۇمسالدى. بۇگىنگى­دەي وتارلاۋعا ەش ەلدىڭ زاۋقى جوق زاماندا بۇل ەلگە سىرتتان قاۋىپ تە جوق ەدى. قارۋلانۋ ەڭ الدىمەن بيلىك جۇيەسىن قورعاۋعا باعىتتالدى. ال ەلدىڭ ەرەن بايلىعى بيلىك باسىنداعى كاد­دافيدىڭ, ونىڭ جا­قىندارىنىڭ قالتاسىن تولتىرۋعا جۇمسالدى. شەكسىز بيلىك ونىڭ تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ تۇرپايى ءىس-ارەكەتتەرىن اق­تاۋ­عا قىزمەت ەتتى. تۇرپايى بيلىككە قارسى حا­لىق كوتەرىلدى. قا­رۋ­لى قاق­تى­عىس باس­تالدى. ونى حا­لىق­­تىڭ قانىن كوپ توك­پەي, كەلىسىم جو­لىمەن توق­­­تاتۋعا دا بولار ەدى. الدىمەن وعان كاددافي كون­بەي, سونان سوڭ وعان قارسى جاق كونبەي, قارۋلى قاقتىعىس التى ايعا سوزىلدى. مىڭ­داعان جازىقسىز جان قازا تاپتى. بۇل دا باس­قالارعا ساباق. وسىناۋ ورىنسىز قانتوگىستە سىرتتاعىلاردىڭ دا ۇلكەن «ۇلە­سى» بار. بىرەۋلەرى كاددافيدى جاقتا­دى, بىرەۋلەرى وعان قار­سى كۇش قول­دانۋدى جاقتادى. سونىڭ سالدا­رىنان ليۆيا حالقى ەكىگە ءبولىنىپ, ءوزارا قىرقىستى. بۇل قىرقىسۋ ءالى دە بىرازعا سوزىل­ماق. سوعىس توق­تاعانىمەن, جال­عا­سا بەرمەك. قازىر ليۆياداعى جاعدايعا با­عا بەرۋشىلەر دە ەكىگە بولىنگەن. «روسو­بورونوەكسپەرت» باس ديرەك­تورى اناتولي يسايكين رەسەيدىڭ بۇل سوعىستان 4 ميلليارد دوللار زيان شەككەنىنە جىلاسا, فرانتسيا­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى الەن جيۋپپە كوتەرىلىسشىلەرگە قارۋمەن كومەكتە­س­كەندەرىنە قۋانادى. ال اقش سە­ناتورى دجون ماككەيننىڭ قۋانى­شىندا شەك جوق. ليۆيانىڭ مى­سالى باسقا ەلدەر ءۇشىن قا­عىل­عان دابىل, باشار اسادقا, يە­مەننىڭ باسشى­سىنا جىبەرىلگەن حات دەيدى. سونداي-اق رەسەيگە, قى­تايعا, يزرايلگە جا­سالعان ەسكەرتپە ەكەنىن ايتادى. قى­زا-قىزا كەلىپ, سول­تۇستىك كورەيا­داعى رەجىمدى اۋىس­­تىرۋدى دا كۇن ءتار­تىبىنە ۇسىنادى. ال ليۆيادا جا­زىق­سىز جانداردىڭ قىرىلعانىنا ەش­قاي­سىسىنىڭ نازار اۋدارعىسى جوق. ءيا, ليۆيا – باسقالار ءۇشىن ۇلكەن ساباق.   استامشىل يدەيا كوسەگەنى كوگەرتپەيدى رەسەيدە ساياسي كۇشتەر مەملەكەتتىك دۋمانىڭ الداعى سايلاۋىنا قىزۋ ازىرلەنىپ جاتىر. كىممەن وداقتاسۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. مىقتىعا قوسىلماي, كوپ پارتيا مەن ۇيىمدار دەپۋتاتتىق جۇمساق ورىنتاققا ءۇمىت ەتە المايدى. سونداي قو­عامدىق ۇيىم­نىڭ ءبىرى – اتى­شۋلى ورىس قا­ۋىمداس­تىق­تا­رى­نىڭ كونگرەسى (وقك). جا­قىن­دا, ناقتىراق ايت­قاندا, 19 تا­مىزدا ونى ءادى­لەت مينيسترلىگى تىركەۋگە الدى. جالپىرەسەيلىك ۇيىم رەتىندە. ودان ءبىراز بۇرىن, 11 مامىردا قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە تىركەلگەن. كىممەن وداقتاسۋدى بۇل ۇيىم­نىڭ 21 قىركۇيەكتەگى سەزى شەشەدى. ونى وقك-ءنىڭ توراعاسى الەكسەي جۋراۆلەۆ مالىمدەدى. باسقالارمەن وداقتاسپاي, اي­قايى كۇشتى بۇل ۇيىمنىڭ وزدىگىنەن جەڭىسكە جەتە الماي­تىنى بەلگىلى. ولار 1995 جانە 1999 جىلداردا قاتارىنا بەلگىلى ساياساتكەر سكوكوۆ, گەنەرال لەبەدەۆ, ەكونوميست گلازەۆ سياقتى مىقتىلاردى تارتقانىمەن, ماندات الۋ بەل­دەۋى­نەن اسا الماعان. ونىڭ باستى سەبەبى ولاردىڭ ۇلت­شىلدىق, ناقتىراق ايتقاندا, ۇلىورىستىق شوۆينيستىك باع­دار­لاماسىندا جاتىر ەدى. 1992 جىلى دميتري روگوزين سياقتى ۇلتشىل قاي­راتكەر نەگىزدەگەن وقك تمد ەلدەرىندەگى ورىس­تاردى قورعاۋدى ماقسات ەتەتىندىكتەرىن مالىمدە­گەنمەن, ولار­دىڭ باعدارلاماسى الدەقايدا كەڭ ەدى. ۇلتشىلدىق ەلدىڭ ىشىندە عانا ەمەس, سىرتتا دا ءبىراز سىنعا ۇشىراعان. ءتىپتى رەسەيدىڭ ال­عاشقى پرەزيدەنتى بوريس ەل­تسين­نىڭ جاقىن شەتەلدەردەگى ورىس­تاردىڭ كوز جاسىنا جول بەرمەيمىز دەپ ورەكپىگەنى ءوز­دە­رىنىڭ تاۋەلسىز­دىگىنە يە بولعان ەلدەردە اشۋ-ىزا تۋدىرعان. ونى ءتىپتى رەسەي­لىكتەردىڭ وزدەرى دە قا­بىل­داماي, ۇلتشىل-شوۆينيس­تىك يدەيا­نى ارقالانعاندار سايلاۋدا وڭباي جەڭىلدى. سونىڭ سالدارىنان وقك 2003 جىلى «رودينا» بلوگى قۇرىل­عاننان كەيىن ءومىر ءسۇرۋىن دوعا­رعان. 2006 جى­لى پارتيا ەمەس, قوعامدىق ۇيىم بولىپ قاي­تا قۇرىلعانمەن, ەلدىڭ ساياسي ءومى­رىنە بەلسەندى ارا­لاسا المادى. ەندى ولار تا­عى دا «قايتا ءتىرىلىپ» جاتىر. قايتا تىرىلگەندە, وقك توراعاسى ا.جۋراۆلەۆ سا­نالعان­مەن, ونىڭ باعىت-باع­دا­رىن تاعى دا سول دميتري روگوزين ايقىن­دايتىن سى­ڭايلى. كەزىندە ۇلتشىل­دىق يدەيا­لارىمەن تانىل­عان, سوڭعى كەزدە رەسەيدىڭ ناتو-داعى ارناۋ­لى وكىلى رەتىندە دە استامشىل-ۇلت­شىلدىق يدەيا­نى ۇستانىپ, باتىس­پەن جاقىن­داسۋ ورنىنا, ولار­دى الشاقتاتا ءتۇس­كەن روگوزين ەندى ءوز ەلىندەگى ساياساتقا ارالاس­پاق. ول ءبىراز اقپارات قۇرالدارىنا سۇحبات بەرىپ, كىممەن وداق­تاسا­تىندارىن «ساۋدالايتىنىن» اڭعارت­تى. شىن مانىندە نەگىزىن وقك قۇراي­تىن «رودينا» پارتياسى 2006 جىلى ەلدەگى پارلامەنتتىك پارتيانىڭ ءبىرى – «سپراۆەدليۆايا روسسيا» پارتياسىنىڭ ءبىر ءبو­لىگىنە اينال­عان بولاتىن. ەندى روگوزين مۇن­داي بىرىگۋ بول­ماعانداي, وقك-ءنىڭ كىممەن وداق­تاساتىنىن, مۇنىڭ ءوزى «ەسەپپەن ۇيلەنۋ» بولاتىنىن, ءالى جان-جاقتى ويلاناتىنىن مالىمدەدى. ارينە, بۇل – رەسەيدەگى جەتەكشى پارتيالاردىڭ ءبىرى «سپراۆەدليۆايا روسسيا» پارتياسىنا ءۇل­كەن سوققى بولىپ تيەتىنى ءسوز­سىز. سودان دا بولار, بۇل پارتيا «سول­شىل كۇشتەردىڭ اليانسىن» قۇرۋ جونىندە رەسەي كوممۋنيستەرىنە ۇسىنىس جاساپ وتىر. ۇسىنىستى رفكپ قابىلداي ما, جوق پا, بۇل بەلگىسىز. بىراق بۇل رەسەيدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ اراسىندا ۇلكەن «ساۋدا» ءجۇرىپ جاتقانىن اڭعارتادى. ماماديار جاقىپ.