مىسالى ابايدى, جامبىلدى, مۇحتار اۋەزوۆتى, ءابدىلدا تاجىباەۆتى, ءابىش اعانى, اقسەلەۋ اعانى, ت.ب. ۇلى تۇلعالاردى, قۇداي-اۋ, ءبىر كىسىدەي بىلەتىن شىعارمىن, تالاي وقىدىم عوي دەۋشى ەدىم, بىراق بىلمەيدى ەكەنمىن. بىلسەم دە, ءدال مەندە مىرزاتاي اعاداي الەم جوق ەكەن. اعانىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى دە, ماقالالارى دا, ەستەلىكتەرى دە كىسىلىككە, ىزگىلىككە, جان-جاقتى ىزدەنىسكە ورنىققان بايتاق دۇنيە ەكەن. سوناۋ قيىن جىلداردا, اكەسىنەن ەرتە جەتىم قالىپ, قيىندىقتى كوپ كورسە دە, مىرزاتاي اعا جانىنا مولىنان رۋحاني ازىق, مەيىرىم, جارىق ساۋلە جيناپتى.
سول سەبەپتى دە مىرزاتاي اعانىڭ ارناسى – اسىل, تاعىلىمى – تاۋەلسىز, كىتابى – كىسىلىك, داۋرەنى – شىركىن, قۇرمەت تۇتىپ, ۇلگى العاندارى – اسىلدارى, كۇندەرى – كۇندەلىك, ال ءوزى – مىڭ جىلدىق جولاۋشى ەكەن. داعىستاننىڭ مەن جاقسى كورەتىن اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» دەگەن كىتابىندا «اقىن دۇنيەدەن ءجۇز جىل بۇرىن تۋادى. ونىڭ سەبەبى: ەگەر اقىن ءومىر جاراتۋعا قاتىسپاعان بولسا, وندا ءومىردىڭ ءوزى دە مۇنشالىق قىزىق بولماس ەدى...» دەگەن ءسوزى بار ەدى. مەن سونى مىرزاتاي اعا ءۇشىن ون ەسەلەگىم كەلىپ وتىر, راسىندا دا, مىرزاتاي اعانىڭ تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني الەمىن جاساۋى مىڭ جىلدىققا, ءتىپتى ودان ارىگە كەتەدى.
«تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم, قىزىل قانىمدى اعىزدىم, قارا تەرىمدى توكتىم» دەگەن كۇلتەگىن بولمىسى دا, «اقىل يەسى, ءسوز كيەسى بولعان تونىكوك عۇلامانىڭ بولمىسى دا مىرزاتاي اعا رۋحىنا جاقىن. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆكە شاكىرت بولىپ, عالىم بەيسەمباي كەنجەباەۆتى عىلىمي جەتەكشى ەتكەن مىرزاتاي اعانىڭ «كونە تۇرىك ادەبي ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاۋى – ءدال سول زاماندا ەرلىك ەدى. ونىمەن قوسا, ورحون جازۋىن بۇگىنگى تىلىمىزگە اۋدارىپ بەرۋى – عاسىرلاردىڭ اراسىن ورمەكپەن ءورىپ كەستەلەگەندەي, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىندەگى, تانىمىنداعى, تىرشىلىگىندەگى, باتىرلىقتاعى, پوەزياسىنداعى ۇندەستىكتىڭ ءبىر ەكەندىگىن, بىرەگەيلىگىن كورسەتكەن ەرەن ەڭبەك ەدى.
مىنە, مىرزاتاي اعا عىلىمنىڭ كەنىن قازۋدى كونە داۋىردەن باستاپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكىزىپ وتىر. بار سانالى عۇمىرىن ۇلتتىق مۇددەگە ارناپ, ەل ءىشىنىڭ اشۋىنا باسۋ ايتىپ, اقىلىنا اقىل قوسىپ, اعايىننىڭ تاتۋلىعىن, بىرلىگىن ويلاپ, ادەپتەن وزعاندارعا اششى سىن ايتىپ, ساناسى قالعىعانداردى وياتىپ, قازاق دەگەن قاسيەتتى ۇلتتىڭ رۋحاني التىن سارايىن ازامات بولىپ, حالقىنىڭ ادال ءسۇت ەمگەن اردا ۇلى بولىپ باسقارىپ كەلەدى.
ءتىلىم دەپ جۇرەگى تىلىمدەلگەن, نامىسىم دەپ جۇدىرىعىن تۇيگەن, ەل قايعىسىنا ەڭسەسى تۇسكەن, ەرلىگىنە تەبىرەنگەن, مەملەكەت تىرلىگىنە سالعىرت قاراۋدى ساتقىندىق دەپ بىلگەن ۇستازىم مىرزاتاي اعانى مەن تانيمىن. ول كىسىنىڭ اڭگىمەلەرىن جاقىن دوستارىمەن بىرگە وتىرىپ ساعاتتاپ تىڭدادىم دا. اعانىڭ شاپاعاتىمەن 2015 جىلدىڭ 27 اقپانىنان 20 ناۋرىزىنا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە جەتىكتىگىن انىقتايتىن لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدىم.
مەن وسى ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىتتا, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اتتى ۋنيۆەرسيتەتكە بارىپ, باعا جەتپەس ءبىلىم الدىم. «عاجاپ, عاجاپ» دەيمىن. مىرزاتاي اعانىڭ اڭگىمەلەرىنەن قانشاما ەل ازاماتتارىن تانىدىم دەسەڭىزشى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن ەرەن ەڭبەگىن, ويعا كەمەل, سوزگە شەشەن, الەمدىك تۇلعا, كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىن قاسىندا بىرگە ءجۇرىپ, كۇلتەگىندەي: اقىل-پاراساتىمەن باستىنى باعىندىرىپ, تىزەلىنى بۇكتىرگەن ەڭبەكتەرىن مىرزاتاي اعانىڭ اۋزىنان ەستىگەندە ىشتەي تاۋبە ەتىپ, كەۋدەمدى ماقتانىش سەزىم كەرنەدى.
سول كەزدەگى مەن ءۇشىن باقىت كۇنى بولعان كۇن – 2015 جىلدىڭ 11ناۋرىزى ەدى. ەلباسى قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ەل پرەزيدەنتتىگىنە قايتا سايلانۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرۋعا كەلدى. مىرزاتاي اعا لينگۆيستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىن تانىستىرىپ: «بيىل ءبىزدىڭ قۇرامدا جاڭا ادام بار. بۇل كىسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى» دەي بەرگەندە, ەلباسى: «مەن بۇل كىسىنى وتە جاقسى تانيمىن.
قازاق ءتىلىن مەن بۇرىن اريستوكراتتىق ءتىل دەپ ويلاماعان ەدىم. مەن قازاق ءتىلىنىڭ اريستوكراتتىق ءتىل ەكەنىن وسى كىسىدەن جانە وسى كىسىنىڭ شاكىرتتەرىنەن كوردىم. مەن وسى كىسىگە شاكىرت بولعىم كەلەدى, اريستوكراتتىق قازاق تىلىنەن ساباق العىم كەلەدى» دەپ, قاراپايىم مۇعالىمدىك دارەجەمدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. مەنىڭ «باقىت كۇنىم» عۇمىرلىق تاريحىما وسىلاي ەنگەن ەدى. جاقسىدان شاراپات دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك.
ال ەندىگى جەردە مىرزاتاي اعانىڭ كىسىلىكتىڭ كەمەڭگەرى ەكەندىگىنە تاعى ءبىر كوزىم جەتكەن تۇس – مىناۋ ەدى. كوميسسيا جۇمىسىن اياقتاعان كۇنىمىز بولاتىن. مىرزاتاي اعا قاسىمىزداعى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كوزىنشە: «گۇلتاس, اينالايىن, ءبىر كىشكەنە ايالداشى. مەن سەندەردىڭ پرورەكتورلارىڭ قاديشاعا ءبىر حات جازىپ, سەنەن بەرىپ جىبەرەيىن», دەدى. حاتتىڭ مازمۇنىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قاديشا دايروۆاعا ماعان رۇقسات بەرگەنى ءۇشىن راقمەت ايتىپ جانە ەلباسىنىڭ ماعان بەرگەن باعاسىن تولىعىمەن جازىپتى. حاتتى جازىپ بولعان سوڭ, بارىمىزگە داۋىستاپ وقىپ بەردى. «بۇل – ادامدىق جومارتتىق, پەرىشتە ءىسى» دەپ ويلادىم.
مەن, جالپى, ۇستازىمدى 1976 جىلدان بەرى بىلەمىن. مەن سول جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. مىرزاتاي اعا ءبىزدىڭ دەكانىمىز بولاتىن. ستۋدەنتتەرگە قامقورلىعى ەرەكشە ەدى. ءبىزدىڭ توبىمىزدا جاعدايى تومەن, اتا-انالارى جوق 4-5 قىز-جىگىت وقىدى. سولار مىرزاتاي اعانى تۋعان اكەلەرىندەي كورەتىن, «كونكۋرس كەزىندە ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى تىڭداپ, ەسكەرىپ, وقۋعا وسى كىسى قابىلداعان», دەپ ايتىپ وتىراتىن.
مىرزاتاي اعا اقىن-جازۋشىلارمەن, ونەر قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەتىن. سوندا بىزدەر ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن, ءسابيت ورازباەۆپەن, ءشامىل ابىلتاەۆپەن كەزدەستىك. قازاق «اتا كورگەن – وق جونار, شەشە كورگەن – تون پىشەر» دەيدى عوي, سول ايتقانداي, «ۇستاز كورگەن – شاكىرتكە جول كورسەتەر» دەپ, مىرزاتاي اعا ءۇشىن دە ءبىر دانالىق ءسوز قوسقىم كەلەدى. وعان ءبىر قىزىق مىسالىم بار. كەڭەس زامانىنداعى كازگۋ-ءدىڭ بەدەلى, ونداعى دەكاننىڭ ورنى قانداي ەكەنىن سىزدەر بىلەسىزدەر.
ءبىر كۇنى ساباقتا وتىرعانىمدا, دەكاننىڭ حاتشىسى كەلىپ: «قۇرمانباەۆا گۇلتاس, سەنى دەكان شاقىرىپ جاتىر», دەدى. جۇرەگىم تاس توبەمە شىقتى. «نە بوپ قالدى؟ ەلدەن سۋىق حابار كەلدى مە؟» دەپ, اياعىمدى باسۋعا قورقىپ, دەكاننىڭ ەسىگىن اشتىم. ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەيمىن. دەكان مىرزاتاي اعانىڭ ورنىندا مەنىڭ اۋىلدان كەلگەن اكەم وتىر. مىرزاتاي اعا بولمەدە مۇلدەم جوق. جان-جاعىما قاراپ الدىم دا: «تاتە (اكەمدى تاتە دەيمىن), مۇندا نەگە وتىرسىڭ؟» دەدىم.
اكەم كۇلەدى: «وسى ورىندى ماعان بەردى», دەپ. «تۇر, ۇيات بولادى, تەز» دەپ جاتقانىمدا, مىرزاتاي اعا كيىم ىلەتىن ۇلكەن شكافتان شىعىپ, ءماز بولىپ كۇلىپ جاتىر. اكەم دە ءماز. 5 مينۋتتىق دەكاندىق لاۋازىم ۇناپ قالعانداي. بۇل قىزىق يدەيانىڭ اۆتورى – مىرزاتاي اعا ەكەن. اكەمە ايتىپتى: «قىزىق بولسىن, ءسىز مەنىڭ ورنىما وتىرىڭىز, مەن شكافتىڭ ىشىندە تىعىلىپ تۇرايىن. قىزىڭىز ءسىزدى كورگەندە نە ىستەر ەكەن, كورەيىك», دەپتى. اكەم دەكان ايتقان سوڭ, ۇيات تا بولسا, امالسىز ورىندادىم دەيدى.
اكەم ۇستازىما راقمەت ايتىپ, قول الىسىپ قوشتاستى. ءبىز شىعىپ كەتتىك. وسى ءبىر قىزىق وقيعا قاراپايىم اۋىلدان كەلگەن قويشى اكەم ءۇشىن دە, 1-كۋرستىڭ ستۋدەنتى مەن ءۇشىن دە ەستەن شىقپاس ەستەلىك بولىپ قالدى. مىرزاتاي اعا 1977 جىلى تالدىقورعان قالاسىنداعى پەدينستيتۋتقا رەكتور بولىپ كەتتى. سوندا بارلىق فيلفاكتىڭ, جۋرفاكتىڭ بالالارى: «مىرزاتاي اعا وزىمەن بىرگە كوزگە كورىنبەيتىن كيەنى, قاسيەتتى الىپ كەتكەندەي بولدى. ەندى ونداي دەكاننىڭ بولۋى ەكىتالاي», دەپ ايتىپ ءجۇردى. شىندىعىندا دا سولاي بولدى, ودان كەيىن, ستۋدەنتتىك كەزدەردە بىزدەردى رۋحاني جەتەلەيتىن جەتەكشىمىز بولعان جوق.
...مەنىڭ ۇستازىم, حالىقتىڭ رۋحاني جەتەكشىسى مىرزاتاي اعا نەگە وسىنداي جان دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدىم. اعانىڭ تەگىندە جاتقان كود پا دەدىم. الدە ۇستازدارىنان جۇققان ۇلاعات پا دەدىم. الدە اتقارعان قىزمەتى, جۇرگەن ورتاسىنىڭ اسەرى مە دەدىم. ءبارى دە دۇرىس جاۋاپ. بىراق تولىقتىراتىن بىردەڭە جەتپەيدى. باياعى ەرتەگىدەگى مۇڭلىق پەن زارلىقتىڭ شەشەسى قانشايىمنىڭ سيقىرلى قالتاسى سياقتى. پاتشا بارلىق قازىناسىن سالسا دا, تولتىرا الماعان.
اقىلدى جالماۋىز كەمپىردەن سۇراعاندا, ول ءبىر ۋىس توپىراق سالعاندا, بايلىق اسىپ-تاسىپ سىرتىنا توگىلىپتى دەمەۋشى مە ەدى. ابايدىڭ «ەسكەندىرىندە» دە سولاي عوي. سول سياقتى مىرزاتاي اعانىڭ دا بۇكىل بولمىسىن تولىقتىراتىن ءبىر قۇدىرەتتى دۇنيە بار سياقتى بولىپ كورىنەدى. ول نە؟ ول, مەنىڭشە, ساعىنىش دەپ ويلايمىن. اعانىڭ كەۋدەسى تۇنىپ تۇرعان ساعىنىش. ساعىنىش اعانىڭ كۇيلەرىندە, اندەرىندە, ماقالالارىندا, ەستەلىكتەرىندە ءتىپتى, كۇندەلىكتەرىندە دە ءجۇر. كۇندەلىكتى دە ساعىنىش جازدىرادى, اعا اسىلدارىن, كۇندەرىنىڭ كۋاسى بولعان ءومىر-ساعىنىشتارىن جوعالتىپ العىسى كەلمەيتىندەي.
بۇل جەردە تاعى دا ر.عامزاتوۆتىڭ ءسوزى ويعا ورالادى: «... اڭگىمەگە ارالاسقان پوەزيا – تاماققا سالىنعان تۇز سەكىلدى, ءدامىن كەلتىرەدى» دەگەن. مىرزاتاي اعانىڭ پوەزياسى, ءومىرىنىڭ كودى, ول – ساعىنىشى. سوندىقتان دا مىرزاتاي اعامەن اڭگىمەلەسكەن ادام جالىقپايدى, كىتابىن وقىعان ادام باس المايدى, كۇيى مەن جىرىن, ءانىن تىڭداعان ادام ساعىنىشتىڭ, سەزىمنىڭ تازالىعىنان تاپ-تازا بولىپ جۋىنعانداي بولادى.
ءبىر جولى مىرزاتاي اعا كومپوزيتور, جازۋشى ءىليا جاقانوۆ اعانىڭ «دۇنيە شىركىن» كىتابىن ماعان بەردى. وقىپ شىقتىم, قاتتى اسەرلەندىم. ءتۇن ورتاسى اۋعانشا باسىمدى الا الماي وقىپ تاۋىستىم.
ءىليا جاقانوۆ ءوزىنىڭ دوسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تۋرالى كەرەمەت اسەرلى جازعان ەكەن. قۋانىشىم قوينىما سىيماي مىرزاتاي اعانىڭ تەلەفونىنا مىنا تومەندەگى ءسوزىمدى جازىپ جىبەردىم:
«اعاتايىم, سالەمەتسىز بە؟ ءىليا اعانىڭ كىتابىن بەرگەنىڭىز ءۇشىن مىڭ العىس. عاجاپ. قانداي ادەمى ءتىل! قانداي وي ءورىم, قانداي تازالىق! ەكى تۇلعانىڭ ۇندەسۋى – ادام قارىم-قاتىناسىنىڭ عاجاپ ۇلگىسى. ءسىزدىڭ «كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» كۇندەلىگىڭىزدەن كەلتىرگەنى دە وتە جاقسى. اعا, كىتاپتى جىلاپ وتىرىپ وقىدىم. قاسيەتتى قاراتاۋىما ءمىناجات ەتتىم. اللاعا راقمەت ايتتىم. سىزدەي اسىل زاتتى اعا بەرگەنى ءۇشىن. اعا, سىزگە تەلەفون شالىپ سويلەسپەگەنىم ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىن. كىتاپتىڭ اسەرىنەن, سويلەي المايتىن ەدىم, وسى حابارلامانى سىزگە جازىپ وتىرعاندا دا جىلاپ وتىرمىن... اسىل اناڭىز, ىڭكاشاي جەڭگەڭىز... ءبارى عاجاپ. «توتىقۇس» شىعارماڭىز – كلاسسيكا. كەۋدەمە قوڭىر الەم ورناپ, تىلسىم سىرلاردى باۋىرىنا باسىپ جاتقان قاراتاۋىمدى ساعىنىپ, ءسۇيىپ وتىرمىن. ەرتەڭ-اق بارشا جۇرت بىزگە: «سەندەر قانداي باقىتتىسىڭدار! سەندەردىڭ مىرزاتايلارىڭ بار!» دەيتىن بولادى ءالى.
اسىل اعاتايىم, اللادان سىزگە دەنساۋلىق, اماندىق, كوڭىل تىنىشتىعىن تىلەيمىن. ءىليا اعاما ۇلكەن راحمەت. عاجاپ ادام, عاجاپ كومپوزيتور, عاجاپ جازۋشى!»
گۇلتاس قارىنداسىڭىز. 2 تامىز, 2016 جىل.»
بۇگىندە مىرزاتاي اعاعا ارنالعان ءان دە, كۇي دە, ەسسە دە بار. ەل اعاسىنا دەگەن حالقىنىڭ ىقىلاس-پەيىلى دە شەكسىز. دانا ابىزى بار ەلىمىز باقىتتى. ەل باقىتى, ماڭگىلىگى باياندى بولسىن.
گۇلتاس سايىنقىزى,
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, «مادەني باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى
