تالانتتى اكتەردى كۇلگە كومىپ تاستاساڭ دا, كۇندەي كۇركىرەگەن جان داۋسى شىرقىراپ كوككە شىعار ەدى. ال مۇرنىنىڭ استىنان مىڭگىرلەپ سويلەيتىن تالانتسىز اكتەرگە گاملەتتىڭ مونولوگىن بەرسەڭ دە, سىبىرلاعان ءۇنى ساعان جەتكەنشە جارتى جولدا جۇتىلىپ, جوق بولىپ تىنار ەدى. اكتەردىڭ باقىتى – ۇنىندە. ساحنادا ءجۇرىپ جاتقان سپەكتاكلدى كوزىڭدى بايلاپ قويىپ كورسەڭ دە, الۋان وبرازداعى اكتەرلەردىڭ اراسىنان ءار ءسوزى ايقىن, قارلىعىڭقى, تارعىلدانىپ, باياۋ شىقسا دا ەكپىندى, اشىق بوياۋى بار قايتالانباس دارا داۋىستىڭ يەسىن جازباي تانيسىڭ – ءاسانالى ءاشىموۆ.
ۇلت رۋحانياتىنىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتى بۇگىنگى ساناۋلى ساڭلاقتاردى تەرمەلەگەندە ەرىكسىز ەسىڭە ەڭ ءبىرىنشى تۇسەتىن تانىمال ەسىم دە – ءاسانالى ءاشىموۆ. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دەپ شۇبىرتپاساڭ دا, ەسىم-سويىنىڭ ءوزى بار اتاقتىڭ ورنىنا جۇرۋگە جارامدى سوم ماراپات. كەشەگى اسىلداردىڭ بۇگىنگە جەتكەن جارقىلى. ايگىلى فەلليني سەكسەنىنشى جىلداردىڭ وزىندە-اق «مەنىڭ كورەرمەندەرىم ولگەن» دەيدى ەكەن. سۇيەك سىرقىراسا دا, بۇل – شىندىق. الايدا, كەشەگى كوريفەيلەردىڭ كوزىن كورگەن سوڭعى تۇياق بولسا دا, سول ساڭلاقتار مەكتەبىنىڭ سۇرلەۋىن جالعاستىرىپ, بۇگىنگى قازاق تەاتر-كينو ونەرىنىڭ كوشىن باستاپ كەلە جاتقان ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ تۇلعالىق تۇرپاتىنا «ەسكى كوشتى باستاي الماي, جاڭا كوشكە ىلەسە الماي» دەيتىن ءسوز استە دە تيەسىلى ەمەس.
ءبىز تەاتر تارلانىن 80 جاسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, وسى ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ا.ءاشىموۆتىڭ ساحناعا شىعىپ, ءرول ويناۋى ارىپتەستەرى ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە ەكەنىن كوزىمىز كوردى. ساحنا مايتالمانىنىڭ مەكتەبى بولەك. سول سەبەپتى بولار, بۇل كىسىلەردىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسى مەن قارىم-قاتىناسى دا بولەك. بۇگىندە «جۇلدىز» دەپ اتالاتىن كەيبىر جاس اكتەرلەر توي جۇرگىزىپ تۇرعان جەرىنەن تامادالىعىن تاستاي سالىپ, تەاترعا تاپىراقتاي باسىپ جەتىپ, ەنتىگىن باسا الماعان كۇيى سپەكتاكلگە قويىپ كەتىپ, وڭەشىن جىرتا ايعايدى سالىپ ويناپ جاتاتىنى بار.
اتىراۋداعى تويدان الماتىداعى سپەكتاكلىنە ارەڭ ۇلگەرىپ كەلەتىندەردى دە كوردىك. ال انا ايتىستا قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, مىنا تەاتر فەستيۆالىنىڭ مارعاسقا مەيمانى, انا مەرەيتويدىڭ قۇرمەتتى قوناعى, مىنا تەلەارنانىڭ سۇحبات بەرۋشىسى بولىپ, سەكۋند-مينۋتىنا دەيىن ەسەپتەۋلى جۇرەتىن ءاسانالى اعانىڭ سپەكتاكل بولاتىن كۇنگى جاۋاپكەرشىلىگى تاڭداندىرماي قويمايدى. ساحناعا شىعاتىن كۇنى ءتۇرىنىڭ ءوزى ادام تانىماستاي وزگەرەدى. رەپەتيتسياعا بارىنەن بۇرىن كەلەدى. كەيىپكەرىنىڭ كەيپىنە ەنەدى.
باسقاسىن ايتپاعاندا, كيىمىنىڭ وزىنە ەرەكشە ماحابباتپەن, مەيىرىممەن قارايتىنىن قايتەرسىز. كەشكى سپەكتاكل باستالماي تۇرىپ, جارتى ساعات بۇرىن ساحنا كيىمىن كيگەننەن كەيىن ءاسانالى اعانىڭ تىزەسىن بۇگىپ وتىرعانىن نەمەسە ءيىلىپ-بۇگىلگەنىن ەشكىم ەشقاشان كورمەگەن. قولادان قۇيىلعان مۇسىندەي سىرەسىپ-قاتقان كەسپىرىندە «شالبارىمنىڭ قىرى سىنادى» نەمەسە «جەڭىمە قىرتىس تۇسەدى» دەگەن كيىمگە دەگەن ايرىقشا قۇرمەتى تۇرادى.
ءتىپتى, وتىرۋ قاجەت بولعان كۇننىڭ وزىندە ابايلاپ قانا ورىندىقتىڭ ەڭ شەتىنە ىلىنە تىزە بۇككەننىڭ ىرىمىن جاساعان بولادى. كەيدە الدەنە سۇراماق بولىپ ارسالاڭداپ جەتىپ بارىپ ء«اسانالى اعا» دەسەڭ, ول ساعان بۇكىل تۇلعاسىمەن بۇرىلادى. «موينىما قىرجىما تۇسەدى» دەگەنى. بۇل, كيىمگە ەمەس, ەڭ الدىمەن, وزىنە, ءوزى جان-تانىمەن جاقسى كورگەن كەيىپكەرىنە, كۇللى ونەرگە دەگەن قۇرمەت. ال الگىندەي جەر اپشىسىن قۋىرارداي اسىعىپ-اپتىعىپ, القىن-جۇلقىن سپەكتاكلگە كەلۋ دەگەندى ساحنا سايىپقىرانى ومىرگە ەكى رەت كەلسە دە, قاۋاشاعىنا سالىپ قانشا رەت شايقاسا دا تۇسىنە الماي وتەتىن شىعار.
جالپى, ءاسانالى اعامىز «قىزىل جولبارىس», «جەبەۋشى ءپىر» تۋرالى اڭگىمەسىن تىلشىلەرگە ءجيى ايتادى. ول ءپىرى ءوزىنىڭ ۇلكەن اتاسى ەكەن. اپپاق كيىنىپ جۇرەتىن اۋليە ادام بولىپتى. جۇرت ول كىسىنى كوزىنىڭ تىرىسىندە «ىسقاق ءپىرادار» اتاندىرعان. ء«پىرادار» دەگەن اتتى دا حالىقتىڭ ءوزى بەرگەن. «قيىن كەزدىڭ بارىندە ءپىرادارىم جانىمنان تابىلادى. كوپ اجالدان امان الىپ قالدى», دەيدى ءوزى. اكەسى ءاشىم ىسقاقوۆ سوعىسقا 25-26 جاس شاماسىندا اتتانىپتى. بولاشاق ساحنا سىرتتانى سوندا بار بولعانى ءتورت جاستا عانا ەكەن. ەستۋىنشە, اشاڭ, بويشاڭ جىگىت بولىپتى.
اكەسى تۋرالى ەشنارسە بىلمەيتىندىكتەن, اۋىلداعى كوزىن كورگەن قاتارلاس-قۇرداستارى ارقىلى سۇراعاندا, ول كىسى وتە قالجىڭباس, اقكوڭىل ادام بولعان ەكەن. قانشا تىرىسسا دا, اكەسىن مۇلدە ەلەستەتە المايدى. تەك ءبىر ءسات, ءيا, ءبىر ءساتى كوز الدىندا ماڭگىلىك قالىپ قويعان: اكەسى وزىنەن دە اسىپ تۋاتىن بالاسىنىڭ بولاشاقتاعى ورنىن بەلگىلەگەندەي ءاسانالىنى اسپانداتىپ, باسىنان اسىرىپ كوتەرىپ تۇرعانى ەسىندە. اپتاپ ىستىق بولدى ما ەكەن, الدە جۇمىس ىستەپ كەلدى مە, ايتەۋىر بۋسانىپ, تەرلەپ تۇرىپ كوتەرگەنى بۋالدىر ساعىم سياقتى سەبەزگىلەنىپ كوز الدىنا كەلەتىنى بار. اكەسىن ەسىنە العاندا, وسى تەرشەڭ ءتۇرى جانارىنىڭ الدىندا تۇرا قالادى.
اناسىنىڭ ايتۋىنشا, العاشىندا مايداننان حات كەلىپ تۇرعان. بىراق بىردە-ءبىر سۋرەتى ساقتالماعان. ءتىپتى, ارتىنان ء«ولدى» دەگەن كوڭىل سۋىتار قارا قاعاز دا كەلمەگەن. ءاشىم مايدانعا كەتىپ بارا جاتىپ, ۇلىن قولىنا كوتەرىپ تۇرىپ: «ۇرپاقسىز قالدىم-اۋ» دەپ جىلاپتى. «ەي, ءاشىم, ونىڭ نە؟ مىنا ۇلىڭ ۇمبەتىڭ ەمەس پە؟» دەپتى جۇرت. اكەسىنىڭ جىلايتىن سەبەبى, ءاسانالى اعانىڭ سول يىعىنان تومەن قاراي توگىلىپ تۇسكەن ۇلكەن جارا بولىپتى.
قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, «تەرى راگى». جىلتىراپ, اۋزىنان سارى سۋ اعادى دا تۇرادى ەكەن. قازاق بۇل جارانى «جىلانكوز» دەيدى. اكەسى كولحوزدىڭ جۇمىسىن ىستەپ ءجۇرىپ كۇنىنە ءبىر جىلان ءولتىرىپ اكەلىپ, ۋىن جاعادى ەكەن. سارىسۋى توقتاپ, تاقتايداي بولىپ جازىلىپ كەلە جاتادى دا, اي جاڭالانعاندا اۋزى قايتا اشىلىپ كەتەتىن كورىنەدى. قايتالانا بەرگەن سايىن ءۇمىتىن ۇزگەن اكەسى اقىرى ۇلىن بۇل دۇنيەلىك ەمەس دەپ ويلاعان. بىراق «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدىعا عانا ءولىم بار», عاجايىپتىڭ كۇشىمەن جامان جارادان دا جازىلعان.
كوزىن اشىپ كورگەنى تەك اناسى بولعان سوڭ, وزىنە اناسىنان اۋماي قالعان سياقتى كورىنگەنىمەن, ول كىسى: «اكەڭە تارتقانسىڭ» دەپ وتىراتىن كورىنەدى. اناسى جالاڭاياق جار, قىزىل اياق قار كەشىپ, جالعىز ءجۇرىپ جەتكىزىپتى.
قوس بىردەي مولدىرەگەن قارىنداسى بولىپتى, ەكەۋى دە قىزىلشادان ءبىر كۇندە قايتقان. نەگىزى, ۇشەۋى قاتار جاتىپ اۋىرعان كورىنەدى. «اكەسىنىڭ جالعىز تۇياعى عوي, وسى امان قالسىن», دەدى مە ەكەن, اناسى ۇيدەگى بار تاماقتى ۇلىنىڭ اۋزىنا توسقان. ءبىرى – جەتىدە, ءبىرى – بەستە, ەكى قارىنداسىنا ءبولىپ بەرگەنىندە ولار دا امان قالار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟ جوق بولعانى عوي, ۇشەۋىنە بىردەي جەتپەگەن سوڭ شاراسىز شەشەسى وسىلاي جاساۋعا ءماجبۇر بولعانى دا...
اناسىنىڭ ءۇمىتىن ءبىر پەرزەنتتەي اقتادى. سوناۋ ستۋدەنت كەزىنەن الامان بايگەگە قاتار ءتۇسىپ, قۇيىسقان ءتۇيىستىرىپ قاتار شاۋىپ كەلە جاتقان ساحنالاس سەرىكتەسى, جاقىن جولداسى ءسابيت ورازباەۆ ءاسانالىنىڭ اناسىن جاس كۇنىنەن الماتىعا اكەلىپ, قاس-قاباعىنا قاراپ, باقيعا اتتانعانشا جاس بالاشا ماپەلەپ باققانىن ايتادى. «اناسىنىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتتىم. بانكەتتەردەن كەيىن باسىمىز اۋىرلاپ, مەڭ-زەڭ بولىپ تۇرعاندا سورپا-سۋىمىزدى ازىرلەپ بەرىپ, بايەك بولاتىن. ەكەۋمىزدىڭ انامىز, ءبىز وينايتىن سپەكتاكلدەرگە قازداي ءتىزىلىپ كەلىپ, كىرپىك قاقپاي وتىرىپ تاماشالاپ, بىزگە جاساعان كوپتىڭ قوشەمەتى مەن قۇرمەتىن كورىپ «جاساعاننىڭ بۇل كورسەتكەنىنە دە شۇكىر» دەپ كوزدەرىنە جاس الىپ جىلايتىن» دەپ ەسكە الادى.
پالەنباي اتاقتىڭ تۇگەنباي يەسى بولۋ تۇك ەمەس, الايدا وبرازدى ءبىلىم-بىلىكپەن بايلانىستىرا اشۋ, ويىندى ىشتەگى ءوز قازىناسىمەن قوسا قايناتىپ, بايىرقالاندىرىپ بەرۋ – شەبەردىڭ ءىسى. ءوز ءىسىن ءمىنسىز اتقارىپ ۇيرەنگەن كاسىبي مامان وزگەدەن دە وسىنى تالاپ ەتەدى. بىردە م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ «قىلمىس پەن جازا» سپەكتاكلىنىڭ رەپەتيتسياسىن تاپجىلماي وتىرىپ ءتورت ساعات تاماشالاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. كريمينالدى دراما جانرىنداعى بۇل قويىلىم ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ رەجيسسەر رەتىندەگى العاشقى جۇمىسى ەمەس.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ج.شانين اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا «سۇلتان بولسام ەگەر مەن», ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا «دون جۋان – دۋمان», ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا «بولتىرىك بورىك استىندا», اكەمتەاتردا «سۇلتان بولسام ەگەر مەن», «امانگەلدى», «رەۆيزور», «فارحاد-شىرىن», «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟» سەكىلدى جەتى بىردەي سپەكتاكلى ءساتتى ساحنالانىپ, رەپەرتۋاردان ۇزاق جىلدار ورىن الدى. ءتىپتى, اسەكەڭ قويعان «رەۆيزوردا» ايگىلى سەراعاڭ – سەركە قوجامقۇلوۆ تا ويناپ كەتىپتى. جارىقتىقتىڭ سوڭعى ءرولى – زەمليانيكانى سول سپەكتاكلدە ويناعان.
ءوز سوزىمەن ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى «اكتەرسكايا رەجيسسۋرانىڭ» جەمىسى. جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, بىلگەنىن ۇيرەتىپ, كورسەتىپ, سپەكتاكل جاساۋدىڭ نەسى جامان؟ ال جاستار بولسا, ونسىز دا ءزىل باتپان مىسى باسىپ تۇراتىن ا.اشىموۆكە ۇركە قاراپ, ء«تايت» دەسە تايىپ جىعىلاتىنداي, ساحناعا يمەنە باسىپ شىعىپ, ءوزىن زورعا يكەمگە كەلتىرەتىندەي. مىنەزىندەگى وسى سۇستىلىقتى ءوزى دە سەزەتىن بولۋى كەرەك, ءار اكتەردىڭ قيمىلىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرعان رەجيسسەر داۋىس كوتەرمەي, مۇمكىندىگىنشە جۇمساق داۋىسپەن ەسكەرتپە جاسايدى. جاستاردان جىگەر كۇتەتىنى, ۇيرەتىپ تۇرعاندا ۇيىرىلە كەتكەنىن قالايتىنى بايقالادى.
«مەنىڭ قاۋىپ قىلاتىنىم, بۇگىنگى جاستاردىڭ دەڭگەيى بىردەي. وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىڭ توپتان ەڭ بولماسا بىرەۋى سۋىرىلىپ شىعۋى كەرەك ەدى. بايگەدە دە سولاي عوي: بىرنەشە شاقىرىمعا كەتكەن تۇلپارلاردىڭ تۇياعىنىڭ دۇبىرىنەن كوتەرىلگەن قويۋ شاڭنىڭ ىشىنەن ءبىر سايگ ۇلىك قايتسە دە جەكە-دارا وق بويى وزىپ شىعادى. سول سياقتى ءبىزدىڭ تەاتردىڭ دا جاستارىنىڭ قارىمىن «جوق» دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن بىلعاعانىمىز جاراسپاس – ارالارىندا بىرەن-ساران تالانتتى جاستار بار, بىراق تۇمسىعى كورىنەر-كورىنبەس قانا.
«بۇدان دا جاقسى بولسا ەكەن» دەگەن جاناشىرلىعىمنان شىعار, جاستارعا تالاپتى جوعارى قوياتىنىمدى جاسىرمايمىن. ءبىر قورقاتىنىم, جاستارعا ءبارى تۇسىنىكتى. بىراق ەشنارسە تۇسىنىكسىز. تۇسىنبەگەنىن ايتىپ, قولىنان كەلمەي جاتقانىن ايتىپ, بىرەۋى كەلىپ بىلمەگەنىن سۇرامايدى نەمەسە ءوزى «مىنانى بىلاي جاساعىم كەلەدى» دەپ جاڭالىق اكەلگىسى كەلمەيدى. بۇل نە دەگەن نەمقۇرايلىلىق؟ كەيدە ءتىپتى كۇيىپ كەتكەن سوڭ «مىنانى بىلاي جاسا», «بىلاي بۇرىل» دەپ, قىل اياعى قالاي ءجۇرىپ-تۇرۋدى ۇيرەتەسىڭ.
شىركىن, «ولاي جۇرگىم كەلمەيدى, مەنىڭ بىلاي جۇرگىم كەلەدى» دەپ قارسى وي ايتىپ, دالەلدەسە عوي, ريزا بولار ەدىم. جوق, ولاي ەمەس, نە ايتساڭ, سوعان كونەدى. اكتەردىڭ ءوز وبرازىن قورعاپ, اقتاپ الاتىن ازاماتتىق پوزيتسياسى بولۋى كەرەك. ول بولماسا, وسىلاي قالىپتاسىپ, كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, قويۋ شاڭنىڭ ىشىندە ءىلبي باسىپ كەتە بارادى», دەيدى.
ءاسانالى اعا جاستاۋ كۇنىندە «قان مەن تەردىڭ» رەپەتيتسياسى كەزىندە رەجيسسەردىڭ ايتقانىنا كونگىسى كەلمەي, ىزالانعانى سونداي ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ءوزىن بالاعاتتاپ جىبەرىپتى. ءتىل تيگىزگەنى ءۇشىن ەكى-ءۇش كۇن سويلەسپەي ءجۇرىپ, ءۇشىنشى كۇنى دالىزدە كورىپ قالعان جەرىنەن ءا.مامبەتوۆ ء«وي, يديوت» دەپ ك ۇلىپ جىبەرىپتى. جاس اكتەردىڭ سپەكتاكلگە ەنگىزگىسى كەلگەن جاڭالىعىن قۇپتاعانى, ۇلكەن باسىن ءيىپ قارسى قادام جاساعانى – قابىلداعانى. ويتكەنى, بۇل جەردە جەكە باستىڭ شارۋاسى ەمەس, كورەرمەن الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك, ساحنا ءۇردىسى دەگەن ۇلكەن ماسەلە تۇر.
ءبىر عانا م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنان جەتى بىردەي كسرو حالىق ءارتيسى شىقتى: شاكەن ايمانوۆ, حاديشا بوكەەۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, شولپان جانداربەكوۆا جانە ءاسانالى ءاشىموۆ. بۇل فەنومەننىڭ سىرى تۋرالى تالاي عاجايىپ ەڭبەك جازىلدى, تالاي جازبالاردا تياناقتى ءتۇسىندىرىلدى, الداعى ۋاقىتتا دا ايتىلا بەرەر. اكەمتەاتردىڭ «التىن ءداۋىرىن» جاساپ, كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ءتورت تەاترىنىڭ توبىنا قوسىپ, ءوزى دە تابانى كۇرەكتەي وتىز جىلدان ارتىق جۇمىس ىستەپ, قازاق رەجيسسۋراسىنىڭ پاتريارحى اتانعان ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ەڭبەگى ەكەنىن ەشقايسىسى ىلكى ءسات ەسىنەن شىعارعان ەمەس.
ۇلكەن ابىروي. ۇلكەن مارتەبە. ءا.مامبەتوۆ باسقارعان كەزدە اكەمتەاتر ماسكەۋگە جەتى رەت گاسترولگە شىقسا, فرانتسيا, گەرمانيا, يران سەكىلدى ەلدەردىڭ ساحنالارىن كورۋ باقىتى دا سول كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. ء«تۇرى دە, ءتىلى دە باسقا, تۇك تۇسىنبەي, كوزى جىپىلىقتاپ وتىراتىن ادامداردىڭ الدىندا قازاقشا سپەكتاكل ويناۋ دەگەنىڭ ءبىر قىزىق, – دەيدى ءاسانالى اعا. – ءتىلىڭدى اتىمەن تۇسىنبەيتىندەردىڭ الدىندا ارقانى كەڭگە سالىپ قويىپ, اياقتى الشاڭ باسىپ ويناعانىمىز سونشا, «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» تراگەدياسى زاماتتا كومەدياعا اينالىپ سالا بەردى. شەت ەلدە تەاتر شاعىن بولادى, سوعان سايكەس ساحنا دا كىشكەنتاي, كورەرمەن دە ساحناعا تىم تاياۋ وتىرادى.
سپەكتاكلدە ويناپ جۇرگەن باتىرلار ساحنانىڭ تارلىعىنان امالسىز ءبىرىنشى قاتاردا وتىرعان كورەرمەننىڭ ۇستىنەن نايزا ويناتامىز. ول بايعۇستار ەكى كوزى الاقتاپ, قورقىپ «نوۋ, نوۋ» دەپ باستارىن قوس قولداپ ۇستاپ, ءبۇرىسىپ جاتا قالادى. ساحنا سىرتىندا ويىنىمىزعا قاراپ تۇرعان ءبىزدىڭ اكتەرلەر مۇنى كورىپ قىران-توپان كۇلكىگە باتادى. كۇلكىگە ەلىگىپ, ەركىنسىپ العان ءبىز كەيىپكەر ءسوزىن ىسىرىپ قويىپ, ماتىندە جوق, قايداعى ءبىر سوزدەردى ايتامىز. قوزىمىز قوزى ەمەس, بۇرالقى ءسوز ىزدەگەن قۋاقى بىرەۋ, قودار دا ودان قالىسپايتىن قىلجاقباس. ساحنادا تاياۋ جەردە بۋفەتى تۇرادى.
ول دا ءبىز كورمەگەن تاڭسىق دۇنيە. جانتىق – ءانۋار مولدابەكوۆ ەكەۋمىزدىڭ ساحنادا تۇرىپ قىمىز ءىشىپ تۇرىپ سويلەسەتىن ديالوگىمىز بار. سويتسە, ساحنا سىرتىندا تۇرعان قۋلار توستاعانعا قىمىزدىڭ ورنىنا سىرا قۇيىپ بەرىپ جىبەرەدى. نە كەرەك, فرانتسۋزدارعا ەركەلەگەنىمىز سونشا, ءانۋار ەكەۋمىز سىرالاتىپ تۇرىپ سويلەسەمىز عوي, شىركىن. اكتەرگە بۇل دا كەرەك. بۇل دا اكتەر ءومىرىنىڭ ءبىر قىرى», دەيدى ساحنا سۋرەتكەرى وتكەنىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ.
جالپى, ءاسانالى ءاشىموۆ ەڭ مارتەبەلى ماراپاتى مەن داڭقىنىڭ بارىنە 43 جاسىنا دەيىن قول جەتكىزىپ ۇلگەرگەن. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعىن 32 جاسىندا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن 35 جاسىندا, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن 37 جاسىندا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن 39 جاسىندا, ال 1980 جىلى 43 جاسىندا كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىن يەلەنگەن. ءبىر اكتەر ارماندايتىنداي باستى ءرولدىڭ بارىندە ويناپ, باس اينالدىراتىن اتاقتىڭ بارىنە قامال بۇزار قىرىقتىڭ اينالاسىندا قول جەتكىزگەنى بۇگىنگى «اقساقاليزم» ولشەمىمەن الىپ قاراعاندا, ادام سەنگىسىز جەتىستىك.
«ادامدى بۇزاتىن قۇرمەت پەن قوشەمەت, سوسىن اراق» دەيتىنى بار ەدى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ. ء«ارتىس بولا تۇرا, جىگىتتىڭ جىگىتى عانا وتە العان قاتال سىناقتان قالاي امان قالىپ ءجۇرسىز؟» دەيمىز. «راس, ەكەۋىنەن دە امان قالدىم, – دەگەنى بار تۇنجىراپ. – تەاتردا تىزە قوسىپ قاتار شاپقان, ساحنادا الماس قىلىشتاي جارقىلداپ بىرگە ويناعان جولداستارىمنىڭ, ىنىلەرىمنىڭ كوبى ىشىمدىكتىڭ سالدارىنان و دۇنيەلىك بولدى. ايتپەسە, ولار دا ۇزاق جاسايتىن ەدى. مەنىڭ جەبەۋشى ءپىرىم بار دەپ ايتتىم عوي. ارۋاعىڭنان اينالايىن, ىسقاق ءپىرادار اتام جامان ۇرپاعىن كوپ اجالدان جاسقادى عوي.
بىرنەشە مارتە ءولىم اۋزىنان قالعانىم دا, قوشەمەت-قولپاشتان امان قالعانىم دا, جالپى, مەنىڭ ونەرگە كەلۋىمە دە الدىمەن اللانىڭ قالاۋىمەن بولسا, سوسىن اۋليە ءپىرادارىمنىڭ شاپاعاتى دەپ بىلەمىن. «اۋليەگە العىسىمدى قالاي ايتامىن؟ جاقسىلىعىن قالاي وتەيمىن؟» دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. ويلانا كەلىپ, بار قارجى-قاراجاتىمدى جيىپ-تەرىپ, ابىروي-بەدەلىمدى سالىپ, تۋعان اۋىلىمنان, اتامنىڭ جاتقان جەرىنەن 100 مەتر اۋلاعىراق جەرگە «ىسقاق ءپىرادار مەشىتى» دەگەن ۇلكەن مەشىت سالدىردىم. سالتانات-ساۋلەتى كوڭىلىمنەن شىقتى. كۇندىز-ءتۇنى توبەسىندە شىراق جانىپ تۇرادى. اتاما العىسىمدى سولاي ءبىلدىردىم. قولىمنان باسقا نە كەلەدى؟»
ابايشا ايتقاندا, ءارتىس «كوپتىڭ اۋزىن كۇزەتسە, كۇن كورە الماس ەدى», جايداقتاپ ايتقاندا, تاسقىن ءسوز, ءنوپىر سىننان قورىقسا, ونەردىڭ ءوتى تۇگىلى, شەتىندە دە جۇرە الماس ەدى. ونىڭ ۇستىنە و باستان ونەر ادامىنىڭ تاعدىرى وزگەشە ورىلەدى. ارىعان سايىن تىڭ جورتاتىن ارعىماقتىڭ بالاسى سەكىلدى, ونەردە ىلەسە جۇرەتىن قاڭقۋ ءسوزدى ەلەڭ قىلماي ورشەلەنە شاۋىپ, سىن ەستىگەن سايىن شيراپ, شار بولاتتاي شيىرشىق اتىپ بيىككە كوتەرىلۋ جانە سول بيىك پەن سول باقتى ۇستاپ تۇرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەرمەيدى. تۇلپار تەاتردىڭ تارلانى ءوزى قۇرالپاس, دەڭگەيلەس زيالىلار ورتاسىندا ءوزىنىڭ كاسىبي, ماحاببات, وتباسىلىق سىرىن ەش جاسىرماستان جايىپ سالاتىن, قورىقپاستان اقتاراتىن بىردەن-ءبىر ادام.
بارىنە اشىق ادام. سالدارىنىڭ قالاي بولارىن ءبىلىپ تۇرىپ سىرىن ايتسا, سەنگەنى بولار. ءار كورەرمەنىن جالعىز كورىپ, جاقىن تارتا, ەركەلەگەنى شىعار. ويتكەنى, تەاتر دەگەننىڭ ءوزى – سىرلاساتىن, بارلىق ومىرلىك سۇراعىڭا جاۋاپ تاباتىن, قۋاناتىن, قايعىراتىن, جۇيكەڭدى بوساتاتىن ورىن. ۇلتتىق دراماتۋرگيا مەن الەمدىك كلاسسيكانىڭ ەڭ ۇلى جاۋھارلارىندا سۋرەتتەلگەن قاھارمانداردىڭ ءبارىن سومداعان ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ وسىلاردىڭ بارىنەن دە بيىك تۇراتىن تاعى ءبىر وبرازى بار. ول قۋانىشتى دا, قايعىنى دا, بيىك مانساپتى دا, ۇلىلىقتى دا جەڭگەن جەڭىمپاز ادام وبرازى. تىك تۇرىپ قول سوعۋعا تۇراتىن وبراز. براۆو, ماەسترو!
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
