ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قارقىنى وسە تۇسۋدە

كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستاعان ساتتەن باستاپ ءبىر جارىم جىلدان اسا ۋا­قىت ءوتتى. كەدەن وپەراتسيالارىن جانە قا­زاق­ستان مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك شەك­اراسى ارقىلى وتەتىن تاۋارلارعا جانە كو­لىك قۇ­رالدارىنا قاتىستى كەدەندىك باقى­لاۋ بويىن­شا بارلىق فۋنكتسيالاردى ءجۇر­گىزۋ­دىڭ 2011 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ توق­­تا­تى­لۋى بىرىڭعاي كەدەن كەڭىستىگى قا­لىپتا­سۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭى بولدى. جا­ل­پى, وسى ساتتەن باستاپ بىرىڭعاي كەدەن اۋ­ماعىنىڭ قۇرىلۋى جانە كەدەن وداعىنىڭ قالىپتاس­تىرىلۋى اياقتالدى. مامانداردىڭ باعالاۋى بويىنشا, بەلورۋسسيا, قازاقستان جانە رەسەي كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ەكونوميكانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, قاتىسۋ­شى ەلدەردىڭ ءجىو-گە 2015 جىلى قوسىمشا 15%-عا بەرەدى. اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا كەدەن وداعىنىڭ مەملەكەتتەرىنە قازاقستان ەكسپورتىنىڭ كولەمى 66%-عا ءوستى. قر ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مۇنداي دەرەكتەرىن اگەنتتىكتىڭ ينۆەستيتسيالاردىڭ رەنتابەلدىلىگىن زەرتتەۋ جونىندەگى باس تال­داۋشىسى گۇلنۇر راحماتۋللينا «دوڭگەلەك ۇستەلدە» سويلەگەن سوزىندە حابارلادى. – قر ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس 2010 جىلى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنىڭ ەلدەرىنە ەكسپورتى شامامەن 39,4%-عا, يمپورتى – 23,7%-عا ءوستى, – دەپ ءتۇسىندىردى گۇلنۇر راحماتۋللينا. – اعىم­داعى جىلعى ءتورت ايدا كەدەن وداعىنىڭ مەملەكەتتەرىنە قازاقستان ەكسپورتىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 65,8%-عا ءوستى, يمپورت 38,6%-عا ءوستى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز ادام سانى 170 ملن. بولاتىن نارىق قۇرىپ وتىرمىز جانە جالپى ءجىو  2  ترلن. اقش دوللارى­نا جۋىق. سوندىقتان كەدەن وداعىنىڭ تەتىگىن ءۇش ەلدىڭ ىشكى نارىعىندا جۇمىس ىستەي الاتىنداي ويلانىپ پايدالانۋ قاجەت. باتىس قازاقستان وبلىسى 2011 جىلعى قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا الەمنىڭ 70 ەلىمەن ىنتىماقتاستىقتا بولدى. اعىمداعى كەزەڭدە وبلىستىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستىگى يتاليا بولدى. وسى ەلمەن تاۋار اينالىمى تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 38%-ىن قۇرادى. ودان كەيىن: نيدەرلاند – 19,2%, اقش – 6,7%, گرەكيا – 6,4%, فرانتسيا – 6,3%, بولگاريا – 6%, ۋكراينا – 4,6%, يس­پانيا – 4,4%, فينليانديا – 3,6% جانە شۆە­تسيا – 2,5%. 2011 جىلعى قاڭتار-ساۋىردە كەدەن ستاتيستيكاسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2 192 155,1 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل ساۋدا اينالىمى 727 715,7 مىڭ دوللاردى قۇراعان 2010 جىلعى دەڭگەيدەن 201%-عا كوپ. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ اعىمداعى اي­ىر­باس نارىعى تولىعىمەن كەدەن وداعىن قۇ­رۋ اسە­رىندە بولىپ تۇر.  ماسەلەن, 2011 جىل­عى قاڭ­تار-ماۋسىمدا 2010 جىلعى وس­ىنداي كە­زەڭمەن سالىستىرعاندا اقش دول­لارىن سا­تىپ الۋ-ساتۋ 48,7/24,34%-عا ءوستى جانە جال­پى كولەمى تيىسىنشە 24030,80 جانە 125084,40 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. رەسەي ءرۋبلى بويىنشا ايىرباستاۋ پۋنكتتە­رى­نىڭ ساتىپ الۋى 12,91 % (241077,40 مىڭ), ساتۋى 40,64% (641600 مىڭ) رۋبلگە ءوستى.  حالىققا ەۋرونى ساتۋ وپەراتسيالارى دا ءوستى – كولەمى 40,64%-عا ءوستى جانە 17211,60 مىڭ ەۋرو قۇرادى. ازايۋ جاعىنا قاراي ءوز­گەرىسكە ۇشىراعان جالعىز وپەراتسيا – اي­ىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ ەۋرونى ساتىپ الۋى – 57,44%-عا (2299,10 مىڭ) تومەندەدى. جوعارىدا اتالعان كەزەڭدە باعامدار­دىڭ دا جاعدايى وزگەردى. اقش دوللارىن سا­تىپ الۋ-ساتۋدىڭ ورتاشا الىنعان باعام­دارى تومەندەدى, ال ەۋرو مەن رەسەي رۋبلىنىكى ءوستى. ماسەلەن, 2010 جىلعى قاڭتار – شىلدەدە ءبىر اقش دوللارىن وبلىستىڭ ايىر­باستاۋ پۋنكتتەرى 146,84-پەن ساتىپ الىپ, 147,60 تەڭگەمەن ساتسا, 2011 جىلعى وسى كەزەڭدە بۇل اراقاتىناس ءبىر دوللار ءۇشىن تيىسىنشە 145,72/146,60 تەڭگەنى قۇرادى. 2010 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەۋرو جانە رەسەي ءرۋبلى بويىنشا ساتىپ الۋ تيىسىنشە 193,92 جانە 4,89 قۇرادى, شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ بىرلىگىنە ساتۋ 196,70 جانە 5,00 تەڭگە بولدى. 2011 جىلى  ساتىپ الۋ تيىسىنشە 203,04 جانە 5,04, ساتۋ 205,37 جانە 5,14 بولدى. كەدەن وداعى باتىس قازاقستان وبلىسى قولما-قول ۆاليۋتاسىنىڭ نارىعىنا جاناما دا, تىكەلەي دە اسەرىن تيگىزدى. تىكەلەي اسەر ەتۋدىڭ جولدارىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسى قول قويعان «جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 17 قاڭتارداعى № 389 قر زاڭىن جاتقىزۋ قاجەت. 2010 جىلى 5 شىلدەدە استانا قا­لاسىندا كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ باسشىلارى قول قويعان جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن شەكاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجا­تىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى شارت جەكە تۇلعالاردىڭ كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ شە­كاراسى ارقىلى قولما-قول اقشا قاراجا­تىن جانە (نەمەسە) اقشا قۇرالدارىن ءۇشىن­شى ەلدەرگە اكەلۋ جانە اكەتۋ ءۇشىن ءبى­رىڭ­عاي تارتىپتە بەلگىلەدى. وسى شارتتىڭ نە­عۇر­لىم ماڭىزدى نورمالارىنا ۆاليۋتانى مىندەتتى دەكلاراتسيالاۋ شەگىنىڭ 10 مىڭ اقش دول­لارى بالاماسىنا دەيىن ءوسۋىن جاتقىزۋعا بولادى. سونداي-اق قولما-قول اقشا قارا­جا­تىن, جول چەكتەرىن جانە باعاولى قاعازدار­دى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر ارا­سىندا شەكتەۋسىز وتكىزۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ, بالا­ماسى 10 مىڭ اقش دوللارى سوماسى­نان اسا­تىن قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن شىعارعان كەزدە زاڭدى­لى­عىن راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنۋ تالاپ­تارىنىڭ بولماۋى جاتادى. سونىمەن بىرگە, كەدەن وداعى مەملەكەت­تە­رىنىڭ باسشىلارى ماسكەۋ قالاسىندا 2010 جىلى 9 جەلتوقساندا قول قويعان «ۆاليۋتا ساياساتىنىڭ كەلىسىلگەن قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىم» راتيفيكاتسيالانۋ ۇستىندە. بۇل كەلىسىم ۆاليۋتا ساياساتىن قۇرۋدىڭ جانە جۇرگىزۋدىڭ, كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەر رەزيدەنتتەرىنىڭ ءوزارا ەسەپ ايىرى­سۋلاردا ۇلتتىق ۆاليۋتانى پايدالانۋىن كەڭەيتۋگە, ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى ەسەپ­كە الۋعا جانە باقىلاۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى, سونداي-اق ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ سالاسىنداعى زاڭ­نامانى جانە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ ورگاندا­رىنىڭ اكتىلەرىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى نورمالاردى ۇيلەستىرۋدىڭ ادىستەرىن جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق وسى كەلىسىمدە ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۋاكىلەتتى ور­گانداردىڭ اقپارات الماسۋ, كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر رەزيدەنتتەرىنىڭ ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە زاڭنامانى بۇزعانىن انىقتاۋ ءجو­نىن­دەگى ىنتىماقتاستىق, ۆاليۋتالىق باقى­لاۋ سالاسىنداعى ءوزارا مۇددەنى قوزعايتىن پروبلەمالار بويىنشا بىرلەسكەن تالدا­مالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرى كوزدەلگەن. جاناما سەبەپتەرگە حالىقتىڭ ەل شە­كاراسىنان شىعۋ سانىنىڭ ءوسۋىن جانە قر ۇكىمەتى قابىلداعان شەتەلدىك ماركالاردى قازاقستانعا اكەلۋگە سالىناتىن باج سالى­عىن ۋاقىتشا 2011 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن ءبىر جىلعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى شەشىمىن جاتقىزۋعا بولادى. وسى فاكتور قولما-قول اقش دوللارىن جانە ەۋرونى ساتۋ كولە­مى­نىڭ وسۋىندە ماڭىزدى ءرول اتقاردى, ويتكەنى اۆتوموبيلدەردىڭ كەلەسى قىمبات­تاۋىن كۇتۋ بۇرىن اكەلىنگەن جانە ساتىل­ماعان اۆتوموبيلدەردى ساتۋدىڭ وسۋىنە, سونداي-اق ازا­مات­تاردىڭ ەسكى اۆتوموبيلدەرىن جوعارى باعا­مەن ساتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, بىرىڭعاي كەدەن كەڭىستىگىن قۇرۋ جەكە تۇلعالاردىڭ قولما-قول اقشا قاراجاتىن جانە اينالىمداعى اقشا قۇجات­تارىن وتكىزۋدى جەڭىلدەتۋگە, سونداي-اق كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ىقپالداسا تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. عاليا ساتىبالدينا, «قر ۇلتتىق بانكى» مم باتىس قازاقستان فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.