ابىرالى اقتاڭداعى

قازاقستاندا «كىشى توڭكەرىس» ورناتپاق بولعان قان­­قۇي­لى باسشى ف.گولوششەكيننىڭ اپەرباقان ساياساتىنان حالىق­تىڭ جاپپاي اشارشىلىققا ۇشىراعانى وشپەس اقتاڭداق بولىپ قالعانى اقيقات. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قال­ماسىن» دەگەن جالاڭ ۇراندى جالاۋلاتقان جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەردىڭ «شاش ال دەسە باس الاتىن» ارەكەتىنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارماسىن تۇسىنگەن حالىق­تىڭ كوتەرىلىس جاساۋدان وزگە امالى دا قالماعان ەدى. ناق 1931 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا ابىرالى وڭىرىندەگى 12 اۋىلدا بىرىنەن كەيىن ءبىرى بۇرق ەتە تۇسكەن حالىق نا­رازىلىعى تاريحتا قالعان بەس كوتەرىلىستىڭ (شىڭ­عىس­تاۋ, شۇبارتاۋ, سو­زاق, اداي كوتەرىلىستەرىنەن بۇرىن) ال­عاشقىسى بولىپ سا­نا­لادى. مۇنى بەلگىلى مۇراعاتتانۋشى-تاريحشى بولاتبەك ناسەنوۆ «ابىرالى-سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى كوپت­وم­دىقتىڭ 9-توم, 14-كىتابىندا اتاپ كور­سەتكەن. «1931 جىل­دىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا قازاق ەلىندە تۇڭعىش رەت سوۆەت وكىمەتىنىڭ ورەسكەل ساياساتىنا نارازىلىق كورسەتكەن ابىرالى اۋدانىنىڭ قوزعالىسى قاندى كوتەرىلىسكە اينال­دى» دەيدى زەرتتەۋشى ءوز ەڭبەگىندە. تاريحتا «ابىرالى كوتەرىلىسى», «قامبار كوتەرىلىسى» دەگەن اتاۋلارمەن قالعان بۇل نا­رازىلىقتىڭ سالماعى تىم ارىدا جاتىر. ونى ناقتى جىلىكتەپ تالداۋ ءالى دە كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندىگى راس. بەلگىلىسى – ەت جوس­پارىنىڭ ورىندالۋىن شامادان تىس تالاپ ەتۋى جاقسىلىققا اپارمايتىنى كورىنىپ تۇر­عان ەدى. اۋەلگىدە 8745 توننا, كەيىننەن 3379 توننا ەت وتكىزىلۋگە مىندەتتەلگەنى تىپتەن اقىل­عا سىيمايتىن جاي ەدى. ويتكەنى, اۋقات­تى­لارى تۇگىلى ورتا شارۋانىڭ ءوزىن دە ءىرىلى-ۇساقتى مالىنان ايىرىلعان ەلدەن مۇن­­شا­لىقتى ەتتىڭ تالاپ ەتىلۋى تىپتەن مۇمكىن ەمەس-­تى. الايدا شاش ال دەسە, باس الاتىن ءاسى­رە قىزىل ناۋقانشىلدىققا بوي ۇرعان شو­لاق­بەلسەندىلەر «سەنىمدى اقتاۋعا» بىردەن كىرىسەدى. بىراق, مۇنىسى ابىرالى اۋدانىن­دا­عى 12 اۋىلىنداعى حالىقتىڭ تۇگەل­دەيى­نىڭ كوتەرىلىسكە شىعۋىنا تۇرتكى بولدى. اۋداننىڭ شىعىس جاعىنداعى 2, 3, 5, 7, 12 جانە 14- اۋىلدارداعى قوسقان بىتەباەۆ, تۇسكەي سماعۇلوۆ, ت.ب. باستاعان 700-دەي ادا­مى اۋدان ورتالىعى – قاينارعا شابۋىل جا­سا­عان. سەبەبى, شولاق بەلسەندىلەردىڭ شتابى وسى جەردە ورنالاسقان ەدى. الايدا قارۋلى وترياد كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوزدەگەن ماقساتى­نا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. كەرىسىنشە, قارۋلى وتريادپەن قاقتىعىستان كەيىن ۇساق توپتارعا بولىنەدى دە كۇشى السىرەي باستايدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنەن ءمالىم بول­عان­داي, 1931 جىلى ماۋسىمدا وگپۋ اسكەر­لە­رىنىڭ كۇشىمەن ولاردىڭ ءبارى تۇتقىن­دا­لىپ, جاۋاپقا تارتىلدى. اۋداننىڭ ءسولتۇس­تىك-باتىس جاعىنداعى 4-6 اۋىلدا ىسقاق كەم­پىرباەۆ باستاعان 300-دەن استام شارۋالار (قازىرگى قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى “باقتى”, “ەڭبەك”, “پروگرەسس” اۋىل­دا­رىنىڭ جەرىندە) قارسىلىعى تەگەۋرىندى سي­پاتتا ءوتىپ, كەڭەستىك اسكەرگە ءبىر ايعا دەيىن بەرىلمەدى. اۋداننان شىققان كوممۋنارلار وتريادىن (20 ادام) تۇتقىنعا الىپ, ۇكىمەتكە زورلىق-زومبىلىق ساياساتىن توقتاتۋ ءجونىن­دە تالاپ قويعان ولار ەلدەن تارتىپ الىنعان مال مەن استىقتى حالىققا قايتارتىپ بەرگىزدى. بىراق قارقارالىدان, سەمەيدەن كەلگەن وگپۋ-دىڭ تۇراقتى اسكەري بولىمدەرىنە ءتو­تەپ بەرە الماي جەڭىلىسكە ۇشىراعان كوتەرى­لىس­شىلەردىڭ كوپشىلىگى قازا تاپتى. وسى كو­تە­رىلىستىڭ نەگىزگى باستى ۇياسى №6 اۋىل بولىپ سانالادى جانە بۇل ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ بىردەن-ءبىر جەتەكشىسى كەمپىرباەۆ ىسقاقتىڭ اۋىلى بولاتىن. 1931 جىلى كۇزدە ابىرالى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان 500-دەن استام ادام جاۋاپقا تارتىلدى. تەك كەمپىرباەۆتىڭ جا­سا­عىندا بولعانداردان 274 ادام سوتتالىپ, 85 ادام اتىلدى. سول كەزدە 30 جاستا بولعان ىسقاق كەم­پىر­باەۆ جايىندا مۇراعاتتا مىناداي انىق­تا­ما بەرىلگەن ەكەن. (سوزبە-ءسوز كەلتىرىپ وتىر­مىز – اۆت.): «كەمپەرباەۆ ىسكاك, 30 لەت, كازاح, پود.كسسر, ۋروجەن. اۋلا №6, ابرالينسكوگو ر-نا, پروپيس. ي جيۆەت تام مەستنوستي ايگەردجال, جەنات, 2-ە دەتەي, گراموتنىي, ب/پارت.:دو 1919 گودا زانيمالسيا تورگوۆلەي ۆ سەميپالاتينسكە, يمەيا سوبستۆەننىي دوم دجاناسەمەە, پري بەلىح پارتيزان الاش-وردىنسكوگو پولكا, ۆ پەرۆىە گودى سوۆۆلاستي بىل چلەنوم ۆكپ/ب, س 1920 پو 21 گود – زامەستيتەل پرەد.تەمەرچينسكوگو ۆولرەۆكوما, س 1923-24 يگ.زام.پرەد. ۆيكا-دەگەلەنسكوگو, س 26 پو 29 گ.گ اگەنت سەميپالاتينسكوگو «كوجسينديكاتا», س 1929 گودا پريەمششيك كوكچەتاۆسكوگو وتدەلەنيا رايجيۆسويۋزا, پەرەد ۆىستۋپلەنيە پرەد.اۋىلنو­گو كوميتەتا سويۋز بەدنوتى, يمەل 3 لوشادي ي 3 كوروۆى, 12 كوز, زيموۆكۋ, يۋرتۋ» دەي كەلىپ ونىڭ ب ۇلىكتى باسۋعا بەتتەگەن قىزىل وتريادقا قالاي قاۋىپ توندىرگەنىنە دەيىن ايتىلادى. جوعارىداعى دەرەككە سۇيەنسەك, كوتەرىلىس باسشىسى ىسقاق كەمپىرباەۆتىڭ زامان ىڭ­عاي­ىن جاقسى تۇسىنگەن, كوزى اشىق, اۋقاتتى, ەرتە ەسەيگەن ازامات بولعاندىعىن اڭعارۋ قي­ىن ەمەس. 17 جاستان اسقان ءار ازاماتتى ءوز قا­تا­رىنا تارتقان ول اينالاسىنا تۇگەلدەي ىقپالى ءجۇرىپ تۇرعان جانعا ۇقسايدى. قا­لا­مىزدىڭ سول جاق بولىگىندەگى الاش قايرات­كەر­لەرى باس قوسقان ۇيمەن بايلانىس ورنا­تۋى­نىڭ ءوزى ونىڭ قوعامداعى جايلارعا بەي-جاي قاراي المايتىن, ەتى ءتىرى ەكەندىگىن كور­سەتەدى. الايدا, ى.كەمپىرباەۆتىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە الاش قايراتكەرلەرىمەن قان­شا­لىقتى جاقىن ارالاسقاندىعىن كورسە­تەتىن دەرەكتەر ءالى دە جەتكىلىكسىز. دەگەنمەن, وسى ءوڭىردىڭ تاريحىنا تەرەڭدەي بويلاعان تاريحشى-زەرتتەۋشى «ابىرالى-دەگەلەڭ» قو­­­عامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى بولاتبەك ناسەنوۆتىڭ «ابىرالى-سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى كوپتومدىعىنان قۇندى ءمالى­مەت­تەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. تەك ولاردىڭ ارقايسىنا جەتە زەر سالىپ, اقي­قاتىنا ودان دا ارىراق ءۇڭىلۋ ەندىگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە قالا بەرمەك. ال بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىل­دىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ابىرالى كوتە­رى­لىسىنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى ما­رات قۇرمانبايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قاي­­نار اۋىلىنىڭ ورتالىعىنان «بابالار ەرلىگى – تاۋەلسىزدىك تىرەگى» دەگەن اتپەن كەزەكتى تاق­تا­تاستىڭ ورناتىلاتىندىعىن دا اتاپ وتكەن ارتىق بولماس. وسىدان ءۇش جىل جىل بۇرىن قۇرىلعان «ابىرالى-دەگەلەڭ» قو­عام­دىق قو­رى سەمەي سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاع­­­داي­ىن جاقسارتۋدا كوپتەگەن جۇمىستار اتقا­رىپ, اتوم سىناعىنىڭ قۇرباندارىنا ارنال­عان مونۋمەنت پەن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىل­دى­عانا وراي تاقتاتاستى دا تۇرعىزعان بولاتىن. ەندى ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعا­ندى­عى­نا 20 جىل تولۋ قارساڭىندا جانە تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا 27 تامىز كۇنى سالتاناتتى تۇردە, ۇلكەن يگىلىكتى ءىس-شارا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعى ءبىزدى قۋانتۋدا. بۇل ءىس-شارا سەمەي قالاسى بويىنشا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا 20 جارقىن ءىس» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ وتىر. بوي كوتەرۋىنە قازىردەن قام جاسالىپ جاتقان تاقتاتاستا ابىرالى وڭىرىندەگى اۋىلداردا كوتەرىلىس كەزىندە ۇشتىكتىڭ شەشىمىنە سايكەس اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر مەن سوتتال­عان­داردىڭ اتى-جوندەرى ەنگىزىلمەك. سوندىقتان دا, «كوتەرىلىسكە قاتىناسۋشىلاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى تاقتاتاس قۇرىلىسىنا ءبىر ادامداي ات سالىسار بولسا قۇبا-قۇپ» دەيدى «ابىرالى – دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ قۇ­رىلتايشىلارى. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. سۋرەتتە: ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان «بابالار ەرلىگى –تاۋەلسىزدىك تىرەگى» اتتى مونۋمەنت.