بەلگىلى, بەيمالىم بەينە

جازۋشى احات جاقسىباەۆ! «ەگەس», «ءبو­گەت», «قورعان» سياقتى شىعارمالا­رى­مەن ەلگە جاقسى تانىس ارىپتەسىمىزدىڭ تاياۋدا «يسا اقىن» رومانى باسپادان جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورىپتى. بىردەن ايتايىق, شىعارما ويىمىزدان شىقتى. تۋىندىنى وقي وتىرىپ,   جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنە, ەستە­تي­­كالىق تال­عام­پازدىعىنا, اسىرەسە وتكەن عاسىر با­سىنداعى اۋىل ادام­دارىنىڭ پسي­حولو­گيا­سىن, زامان سىرىن جەتىك بىلەتىنىنە, جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي ونى جاندى بەينەگە اينالدىرىپ,  شىنايى سۋرەتتەي العانى­نا ءتانتى بولدىق. مىنا جولدارعا زەر سالالىق. «كەشەدەن بەرى كۇن بۇزىلىپ, اسپان جەر باۋىر­لاعان قارا بۇلتتان ارىلماي قويدى. كۇزدىڭ قارا سۋىعى ەرتە تۇسكەنگە ۇق­سايدى. تۇسكە تامان سىركىرەپ جاۋعان جاۋىن توڭىرەكتى تۇمشالاپ, ادامدار­دى ەرىكسىز ۇيگە قامادى.  بۇرسەڭ قاققان ايەل­دەر سۋ تيگەن تەزەكتەردى وتقا سالعاندا تۇتىننەن كوزدەرى جاساۋراپ, الەككە ءتۇستى. قازيزانىڭ پەشىن كورشى ايەل تۇتاتىپ, قورا­نىڭ بۇرىشىنان قۇرعاق تەزەكتى تاپقا­نىنا قۋاندى. بەلى اۋىرلاپ, كوتەرت­پەگەن سوڭ قازيزا ءبىرجولا توسەككە جاتىپ قالدى. شاشى جالبىراپ, زىليحا قاسىنان ءبىر ەلى شىقپاي, شاي-سۋىن جالىنىش­تى تۇرمەن ءجيى-ءجيى ۇسى­نادى. ەستى قىزدىڭ  اناسىنىڭ ءحالىن تۇسىنەرلىك جاسقا جەتكەنى, اناسىنىڭ سىرقاتى جانىنا باتاتىنى قاباعىنان, مۇڭدى جۇزىنەن اڭعارىلادى». جازۋشىنىڭ وسى تاقىلەتتەس ءار قۇبى­لىستى قالت جىبەرمەي شىنايى سۋرەتتەۋ شەبەرلىگى روماننىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن مەنمۇندالايدى. سول سەبەپتى ءبىز احات جاقسىباەۆتى سۋرەتكەر جازۋشى دەپ تاعى دا ءبىر  مويىنداي تۇستىك. ەكىنشى ايتارىمىز, اۆتور يسا اقىن­نىڭ وسكەن ورتا, اۋىل-ايماق سىرىن, ءاسى­رەسە يسانىڭ اتا-اناسىنىڭ, ناعاشى اجە­سىنىڭ, ناعاشى اعاسىنىڭ, كىندىك شەشە­سىنىڭ قانداي جاندار ەكەنىن  تانىتاتىن وقيعا­لاردى تاماشا تاڭداي بىلگەن. جازۋ­شى ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە, ارمان-مۇددە­سىنە روماندا مول ورىن بەرگەن. ونىڭ بۇل شەشىمى وتە دۇرىس. ولاي دەيتىنىمىز,  ونسىز  يساداي سۇڭقار اقىن­نىڭ تولىق­قاندى بەينەسىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اۆتور تەرەڭ تۇسىنگەن. رومان بەتىن اشقاننان  قازاقى ءتار­بيە­دە وسكەن, ءۇي شارۋاسىنا مىعىم, اۋىل-ايماعىنا بەرەكەلى كەلىن اتانعان, كۇيەۋى بايزاقتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ تىرلىك كەشكەن,   ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس 14 ءسابيىن جەر قوي­نى­نا بەرسە دە, قولىنداعى ءۇش پەر­زەنتىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, كەلەشەكتەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن  قازيزا انانىڭ بەينەسىمەن تانى­سا­مىز. جازۋشى ونى قولاڭ قارا شاشتى, قىر مۇ­رىندى, اققۇبا ءوڭدى, ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق, توي-جيىنداردا سۋىرىپ سالما اقىندىق, انشىلىك دارىنىمەن  كوزگە ءتۇسىپ, جۇرت اراسىندا كىشكەنتاي يسانى «اناسىنا تارتسا اقىن بولادى» دەگىزەرلىك وي تۋعىزعان ەرەكشە ونەرلى جان رەتىندە سۋرەتتەيدى. اسىرەسە قازيزانىڭ  يساعا دەگەن انالىق مەيىرىمىندە شەك جوقتاي. مۇنى اۆتور: «بالاسىن قاپسىرا قۇشاق­تاپ, كەۋدەسىنە قىسا ءتۇسىپ, ەكى جاعىنا كەزەك شايقالىپ, ىڭىلداي باستادى. يسا كوزىن جۇمىپ-اشىپ,  تەربەلگەنىن ۇناتىپ, تىڭداي بەردى. ءبىر مەزەتتە اناسى سىڭ­عىرلاعان ادەمى نازىك داۋسىمەن كەۋدەسىن كەرنەگەن تولقىندى سىرتقا شىعارىپ, كۇتپەگەن جەردەن انگە باستى. دەمىن ىشىنە تارتىپ, يسا تىرپ ەتپەستەن تىڭداپ وتىر», دەگەن جولدارمەن نازىك اڭعارتىپ وتەدى. وسىنداي ونەرلى, اقىلدى انا بالاسى يسا­نىڭ شارۋاعا يكەمسىز, اقىندىق, انشىلىك ونەرگە بەيىم ەكەنىن ەرتە سەزىنىپ,  وعان جاردەمدەسىپ, دۇرىس باعىت بەرۋگە انالىق بەيىم-قابىلەتى بارىن تانىتادى. ۇل بالاعا اكەنىڭ ونەگەسى ەرەكشە ەكەنى انىق. بۇل رەتتە يسانىڭ اكەسى بايزاقتىڭ تۇلعاسى دا  ءوز بيىگىندە تابيعي, شىنايى كورى­نە العان.  ول دا   ونەرلى جان, جاس كەزىن­دە ولەڭ جازىپ, كەيىن شارۋاعا دەن قويعان, ەگدە تارتقاندا «كىشى مولدا» اتانعان,  يساعا ۇستازدىق ەتىپ, حات تانىت­قان ويلى اكە. بالا يسانىڭ ەرتە اقىندىق جولعا تۇسۋىنە ناعاشى اجەسى جانبالانىڭ دا, ناعاشى اعاسى راحمەتتىڭ دە, كىندىك شەشەسى كۇنىمايدىڭ دا, قۇداسى نۇرتازانىڭ دا, سول وڭىردەگى  كورگەنى, تۇيگەنى كوپ اتاقتى اقىن قۇدايبەرگەننىڭ دە اسەر-ىقپالى  از ەمەس.  ولاردىڭ دا اقىندىق, ءان­شىلىك, ۇستازدىق دارىنىن  جازۋشى ارنايى سۋرەتتەي وتىرىپ,    يسا تالانتىنىڭ تولى­سىپ, اقىن بولىپ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەستەرىنىڭ مول, اسىرەسە قۇدايبەرگەن اقىننىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن  وقيعا دامۋى بارىسىندا تەرەڭ اڭدا­تادى. قۇدايبەرگەننىڭ تۇڭعىش رەت اباي ولەڭدەرىن جاتقا ايتقان يسانىڭ تۇلعاسىنان جاس كەزىندەگى ءوزىن كورگەندەي جانى جادى­راپ, ءوز ءومىر جولىن اڭگىمەلەۋى جاس دارىن­نىڭ ۇيىقتاپ جاتقان ويىن وياتىپ, قيالىن قاناتتاندىرۋدى كوزدەگەننەن تۋعان شەشىم ەكە­نىن وقىرمان ىشتەي سەزىپ, ءسۇيسىنىپ وتىرادى. شىعارمادا يسانىڭ زامان سىرىن تاني تۇسۋىنە ۋفادا 7 جىل وقىپ كەپ, كورشى اۋىلدا مۇعالىم بوپ جۇرگەن قۇسايىننىڭ ۇلەسى دە ۇلكەن. ول يساعا دا, اينا­لاسىنداعى حالىققا دا دۇرىس باعىت سىلتەپ,  باي, كەدەي دەپ تاپقا ءبولۋ­دىڭ نەگىزسىز ەكەنىن,  بايلاردىڭ  ەشكىمگە ەش­قانداي جامان­دىق جاساماعانىن, باي بولام دەۋشىلەرگە ەشكىمنىڭ قوي دەمەيتىنىن, ولارعا  كەدەرگى جوعىن, كەدەيلەر مالىن كوبەيتىپ بايۋعا مۇمكىندىگى بارىن, داۋلەت­تىلەردىڭ ارقاي­سىسى قاراما­عىنداعى  ءبىر قاۋىم ەلدى ەڭبەك­پەن قام­تاماسىز ەتىپ, اسىراپ كەلە جات­قانىن,  سون­دىقتان كەدەيدى بايعا قارسى قويۋدىڭ زيان­دىلىعىن, ۇكىمەت الام دەسە, داۋلەتتىلەردىڭ مالىن الىپ, وزدەرىنە تى­نىشتىق بەرۋىن اڭگىمەلەۋى دە وقىرماندى تالاي استارلى سىرعا جەتەلەپ,  تەرەڭ تولعانىسقا تۇسىرەدى. جالپى قازاق قوعامى ءۇشىن تاپ كۇرەسى شەشۋشى ءرول اتقارماعانى, كەدەي مەن باي اراسىندا  ءىرى تالاس تۋماعانى تاريحي شىندىق. مۇنى اۆتور سەمەن,  شەكەن, جۇمابەك ءتارىزدى بايلار ءىس-ارەكەتى ارقىلى دالەلدى اشقان. شىندىققا جۇگىنسەك, قازاقتىڭ بايلا­رى مەيىرىمدى, اقىلدى بولعان, اينالا­سىنداعى­لارعا قولدان كەلگەن قامقورلىعىن اياماعان, كىسىسى ولگەن قارالى ءۇيدىڭ ابىرويى توگىلمەسىن, بىرەۋ-مىرەۋ قايىرشى بوپ قالما­سىن دەپ بارلىق ۋاقىتتا كومەك قولىن سوزا بىلگەن. بۇعان  سەمەن بايدىڭ جالشى ۇيىنە ءتيىستى جالاقىسىنان تىس اي سايىن ءبىر قويدان بەرىپ وتىرعانى دالەل. سوندىقتان جالشىلار ونداي بايدى جەر بەتىندەگى وزدەرىنىڭ جارىلقاۋشىسىنداي سىيلاعان. مۇنىڭ عىلىمي نەگىزى بار. جازۋشى 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا 19 بەن 31 جاس ارالىعىنداعى قازاقتاردى مايدان قارا جۇمىسىنا شاقىرعان پاتشا جارلى­عىنىڭ  ەل اراسىندا ۇلكەن تولقۋلار تۋعىز­عانىنا دا,   قايسىبىر ايماقتا قارۋ­لى كوتە­رىلىستەر ورىن العانىنا دا كوڭىل بولەدى. ول دۇربەلەڭ يسا اۋىلىنا دا جەتەدى. اشۋ-ىزاعا بۋلىعىپ, نەگە دە بولسا تاۋەكەلگە بەل بۋعان  ەلگە مۇعالىم قۇ­سايىن ءاليحان بوكەي­حانوۆتىڭ, احمەت بايتۇرسى­نوۆ­تىڭ, ءمىر­جاقىپ دۋلاتوۆتىڭ الاش ازاماتتارىنا  ارناعان ۇندەۋ حاتىن وقىپ بەرىپ, پاتشا جارلىعىنا باعىنىپ, مايدان قارا جۇمى­سىنا بارۋ كەرەگىنە, ون­سىز بوسقا قىرعىنعا ۇشىرايتىنىنا كوز­دەرىن جەتكىزىپ, جۇرتتى ساباسىنا تۇسىرگەن, سول ءدۇر­بەلەڭ اراسىندا   16 جاسار يسا دا ءجۇر­گەن كورى­نىس­تى ورىندى تاڭداي بىلگەن. ءاسى­رەسە,   اعاسى ارىن ءۇشىن مايدان قارا جۇ­­مى­سىنا بارا­تىندار تىزىمىنە يسا اقىننىڭ ءوز ەركىمەن  جازىلۋى وقىرمان­دى ءتۇرلى ويعا قالدىرىپ, بۇدان اسقان ادامگەرشىلىك, بۇدان اسقان باۋىرعا دەگەن جاناشىرلىق بولا ما, ءسىرا, دەگەن تەرەڭ  تولعانىس قۇ­شاعىنا ەنگىزەدى.  ونىڭ وسىن­داي ىزگىلىككە تولى جان دۇنيەسى سىرقات ۇستازى قۇ­سايىنعا دەگەن قالتقىسىز سەنىمى مەن ءسۇيىس­پەنشىلىگى ارقىلى دا مولىنان اشىلا تۇسكەن. تۋعان اۋىلىنا كەلىسىمەن «قۇ­سايىن قايتىس بولىپتى» دەگەن سۋىق حاباردى ەستىپ, تەز جولعا جينالۋى, كورشى تايسويماس اۋىلىنا قايتا بارىپ, «ماڭا­يىنا ساۋلە شاشىپ, قاراڭعىنى جارىق قىلعان وزگەشە ءبىر بەكزات ەدىڭ, سەنىڭ دە سونگەنىڭ بە؟» دەپ قايعىرۋى يسانىڭ قانداي ازامات بوپ جەتىلگەنىن ايعاقتاي تۇسەدى. يسانىڭ وڭ, سولىن تانىپ, سىنالار شاعى – 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىنىڭ جاريا­لانعان تۇسى ەكەنىن اۆتور نازىك اڭعارىپ,  ول كەزەڭدى رومان جەلىسىنە ۇتىم­دى ەنگىزگەن. اسىرەسە, ايتقان سوزىندە تۇرىپ, يسا اعاسى مۇسا,  جاسى الپىستان اسسا دا «سەندەردەن قالمايمىن» دەپ قالىڭ كوپكە ەرگەن اكەسى بايزاق  ۇشەۋى  رەسەيدىڭ كەمەروۆو وبلىسى­نان ءبىر-اق شىعۋى رومان وقيعاسىن قويۋ­لاندىرا تۇسكەن. شاحتادا جۇمىس ىستەپ, شوشقا ەتىن جەمەي ازىپ-ارىعان, الدى اۋرۋعا ۇشىراي باستاعان اۋىلداس­تارى­نىڭ مۇشكىل حالىنە جانى كۇيزەلگەن يسا شاحتا باس­شىلارىنا بارىپ, جاعدايدى ايتپاق بولعانى ونىڭ باتىل­دىعىن, وزىنشە ويلانا بىلەتىن العىرلىعىن ايگىلەپ تۇر. «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەدى» دەگەندەي وعان شاحتا قىزمەت­كەرلەرىنىڭ ءبىرى, پاتشا ساياساتىنا قارسى نيكولايدىڭ جولىعىپ, كورشى قىستاقتان ارزان باعاعا جىل­قى ساتىپ الىپ, اۋىلداس­تارىن تاماق­تاندىرۋعا اقىل ءارى اقشا بەرۋى حالىق­تاردى  دوستىققا, باۋىرمالدىققا ءتار­بيە­لەي­تىن  ۇلى ادامگەرشىلىك دەۋگە بولادى. بۇل ءتارىزدى جان سۇيسىنەر, جۇرت جۇرەگىنە ىزگىلىك ءدانىن ەگەر وقيعالار شىعارمادا كوپ. ۇلتتىق ءداستۇر, بالاعا ات قويۋ, بەسىككە بولەۋ, قوناق كۇتۋ, بايگەگە ات قوسۋ راسىمدەرى  دە شىعارمادا  جاستار  ءتالىم الاتىنداي ورەدە  سۋرەتتەلگەن. وسى ورايدا: «قانداي ادام بولسىن, مەيلى اسقان دانىشپان, مەيلى تەرەڭ عالىم, مەيلى كومەيى جوق اقىن – ءبارى دە ءوز زامانىنىڭ جەمىسى, ءوز ورتاسىنىڭ ق ۇلى بولۋى كەرەك, الەۋ­مەت اسەرى تيمەيتىن, الەۋمەتتەن قۇرىق الىپ شىعىپ كەتەتىن ەشبىر ادام بولماق ەمەس. ولاي بولسا, ول زاماننىڭ اقىنى سول زامانداعى الەۋمەتتىك تۇرمىسىمەن, ادەت-عۇرپىمەن, ماق­سا­تىمەن, رۋحىمەن, سالت-ساناسىمەن سۋارىلىپ, الەۋ­مە­تىمەن بىتە قايناپ ءوسىپ شىقپاقشى», دەگەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ەسكەرتپە-تالا­بىن جازۋشى احات جاقسىباەۆ ءاردايىم ەستە ۇستاعانداي. ءبىز تۇشىنعان تاعى ءبىر نەگىزگى ەرەكشەلىك – شىعارما كومپوزيتسياسى جيناقى. جا­زۋشى يسانىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنەن باستاپ ازامات اتانعانعا دەيىنگى  ءومىر جولىن قام­تىسا دا, وقىرمانىن جالىقتىرىپ الماۋ جاعىن كوزدەپ, باس كەيىپكەرىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا قىزمەت ەتەرلىك ءماندى وقيعالارعا عانا يەك ارتقان, ەپيزودتىق كورىنىستەردىڭ ءوزىن جيناق­تاي بەينەلەگەن. سول سەبەپتى رومان وتە تارتىمدى, ءا دەپ  وقىعاننان باس كوتەر­مەيسىڭ. اۆتور ءتىلى دە كوركەم, باي,   جىبەك ورامالداي جۇمساق,  كەز كەلگەن  كورىنىس, وقيعانى ءار قىرىنان سۋرەتتەۋگە بەيىم. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, روماندى وقىپ شىعىپ, اسەم ءان تىڭداعانداي, اسەم جىر وقىعانداي اسەر الدىم. مامىتبەك قالدىباي, جازۋشى.