سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا – 20 جىل
سونىمەن, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى تاريحي جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىر. زامانىمىزدىڭ اقيىق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ سول تۇستاعى ەلباسىمىزدىڭ باتىل قادامىن ناعىز ازاماتقا ءتان ەرلىك دەپ باعالاعان ەدى. شىندىعىندا بۇل ءوزى ەگەمەن ەلدىڭ باسشىسى تاراپىنان جاسالعان ساياسي كەمەڭگەرلىك پەن الىستان بولجايتىن سۇڭعىلا ساياساتكەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. سول شاقتا 70 جىل بويى جارتى الەمگە ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ كەلگەن الىپ يمپەريا ءالى تاراپ ۇلگەرمەگەنىن ەسكەرسەك, الگىندەي ەرلىكتىڭ ءمان-ماڭىزى ءوز-وزدىگىنەن ايقىندالا تۇسەدى.
تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ساتتەي كورىنەتىن وتكەن 20 جىل ىشىندە الەمدىك قوعامداستىق ورتالىق ازيادا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىڭ پايدا بولعاندىعىنا كوزدەرى جەتىپ, بەيبىتشىلىك ءىسىن باعدارشامداي ۇستانعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءۇلگىسىنە كوز توقتاتىپ, كوڭىل اۋدارا باستادى. ورتالىق ازيا دەمەكشى, وسىدان التى جىل بۇرىن ەلباسى تاراپىنان مۇندا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ يدەياسى كوتەرىلگەن بولاتىن. سوعان وراي 2006 جىلدىڭ كۇزىندە سەمەيدە ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق تۋرالى شارتقا وسى وڭىردەگى بەس رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قول قويعانى بارشاعا ءمالىم. ال ودان كەيىنگى جەردە ەلىمىزدە قات-قابات ماڭىزدى وقيعالار ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتتى. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتكەنى, وسى مارتەبەلى ۇيىمنىڭ ءسامميتى استانا قالاسىندا وتكەنى كۇنى كەشە عانا. وسى ەكى ارالىقتا ەلباسىمىزدىڭ الىستاعى امەريكادا, ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىنە قاتىسىپ, الەمدە بەيبىتشىلىكتى ورنىقتىرۋ جونىندە سىندارلى ۇسىنىس, تىڭ باستامالارىمەن جارقىراپ كوزگە تۇسكەنى بارشاعا ءمالىم. وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلىپ كەتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ باسشىسىنا قاراتا الەمدىك يادرولىق سىناقتارعا قارسى قوزعالىسقا ءسىز جەتەكشىلىك ەتۋگە ءتيىسسىز دەۋى سوندىقتان بولسا كەرەك.
ال ءبىزدىڭ ەلدە يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا – سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسى كورنەكتى اقىن, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باستاماسىمەن 1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا قۇرىلعانى بەلگىلى. قۇرىلعان بەتتەن يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن 2 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ قولىن جيناپ ۇلگەرگەن شىن مانىسىندەگى حالىقتىق قوزعالىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم ەدى. ال قازىردە ونداي ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار سانى قىرىق مىڭنىڭ ۇستىندە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول ءبىرىنشى ءنومىرلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدى, بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولعان قوزعالىستى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولداپ, قامقورلىق تانىتىپ كەلە جاتقانى جانە شىندىق. سونىڭ ايعاعىنداي, ەلباسىمىز ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان بۇعان دەيىن وتكىزىلگەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى القالى جيىنداردىڭ ەشقايسىسىنان سىرت قالعان جوق. سونىڭ بىرىندە, ناقتىلاپ ايتساق, 1993 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتىدا وتكەن ەكىنشى يادرولىق سىناقتارعا قارسى كونگرەستە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باسشىسى الەمدىك قوعامداستىققا يادرولىق سىناقتارعا موراتوري جاريالاۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلباسىمىز تاراپىنان الدىن الا ەشقانداي تالاپ قويىلماي, رياسىز كوڭىلدەن بولعاندىقتان, بۇل ۇسىنىسقا الەمدەگى ىرگەلى ەل باسشىلارىنىڭ ءبارى تۇسىنىستىكپەن قارادى دەپ ويلايمىن.
قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەلدىڭ بۇل باستاماسى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانى كەۋدەڭە قۋانىش ۇيالاتادى. ال كەشەگى اتوم پوليگونىنىڭ استاناسى ىسپەتتەس كۋرچاتوۆ قالاسى بۇگىندە بەيبىت ماقساتتا ءوسىپ, وركەندەپ قانات جايىپ كەلە جاتقانى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. قازىردە مۇندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن اشىلعان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى تولىق قۋاتىندا بەيبىت ماقساتتا جۇمىس ىستەي باستادى. ونىڭ العاشقىسى عىلىممەن اينالىسسا, ەكىنشىسى سول عىلىم جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە. ءبىر كەزدە الىپ يمپەريانىڭ باسىنا ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن كەلىپ قالعان حرۋششەۆ سەمسەردەن سوقا جاسايمىن دەپ ورەكپىپ, بىراق ءىس جۇزىندە الەمدى ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قاتەرىنە ۇرىندىرا جازداعان ەدى. ال كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى قازىرگى جاعداي كەشەگى قاتەرلى قارۋدىڭ بەيبىت ماقساتتا جۇمىس ىستەي باستاعانىن ايعاقتايدى.
جوعارىدا ەلباسىنىڭ حالىقتىق قوزعالىسقا دەگەن قۇرمەتى مەن قامقورلىعى تۋرالى ايتىپ قالدىق قوي. وسىدان ەكى جىل بۇرىن سەمەيدە, ونداعى ەرتىس وزەنىنىڭ ايرىعىنداعى ارالدا اتوم قۇرباندىقتارى قۇرمەتىنە سالىنعان «ءولىمنەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى باسىندا وسى وڭىردەگى يادرولىق پوليگوندا سىناقتاردىڭ توقتاتىلۋىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا سان مىڭداعان ادام قاتىسقان سالتاناتتى جيىن بولىپ وتكەنى بەلگىلى. ەلباسىمىز سول القالى جيىندا سويلەگەن سوزىندە يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قىزمەتى كوپ جاردەمدەسكەنىن ايتتى.
اتالعان جيىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاراپىنان بۇۇ-عا ەلەۋلى ۇسىنىس جاسالدى. سول جىلدىڭ سوڭىندا مارتەبەلى ۇيىم تاراپىنان الگى ۇسىنىس ءبىراۋىزدان قابىلداندى. ءسويتىپ, سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىز الەمدىك كۇنتىزبەگە يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ ەنگىزىلدى. بۇل دا ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى زور بەدەلىن كورسەتسە كەرەك.
وسى وتكەن 20 جىل ىشىندە يادرولىق سىناقتارعا قارسى القالى جيىنداردىڭ ەشقايسىنان سىرت قالعان جوقپىن. سونىڭ بىرىندە, ناقتىلاپ ايتقاندا, 2000 جىلدىڭ مامىر ايىندا استانادا وتكەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ەكىنشى حالىقارالىق كونگرەستە بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەسكەر باسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ, ءسوز سويلەدىم. ىلە وسى ۇسىنىسىمدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا جولدادىم. ءبىزدىڭ بۇل باستامامىز كەيىندە اقش ەلىنىڭ كونگرەسمەندەرى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنە قاتىسۋشى قايراتكەرلەر مەن تۇركى حالىقتارى بۇكىلالەمدىك اسسامبلەياسىنىڭ تاراپىنان زور قولداۋ تاپتى. سەمەي اتوم پوليگونى جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي بۇگىندەرى سەمەي – الماتى – استانا باعىتىمەن ۆەلوجورىعىن اياقتاعان نورۆەگيانىڭ «بەيبىتشىلىك ءۇشىن ساياحات» قوعامدىق قورىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى دە ءبىزدىڭ تىلەككە قولداۋ بىلدىرۋدە.
بۇگىندە ءبىزدىڭ قوزعالىستىڭ ءبولىمشەلەرى الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولار دا وسىنداي يگى شارادان سىرت قالمايدى دەپ بىلەمىز. ال ءبىزدىڭ قوزعالىس بولسا, قازىردە سىناق ايماعىنداعى دەرتكە ۇشىراعان جاس ۇرپاقتى ساۋىقتىرۋ ىسىمەن اينالىسۋدا. سونىڭ ايعاعىنداي, 2000 جىلدان بەرى 500-گە جۋىق جاس جەتكىنشەك ەلىمىز بەن يتالياداعى ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا ەمدەلىپ جانە دەمالىپ قايتتى. وسى ورايدا «بوبەك» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ ءتورايىمى سارا نازارباەۆاعا دا العىسىمىز شەكسىز.
بەيبىتشىلىك جولىنداعى ىزگى تالپىنىس ەشقاشان توقتاماق ەمەس. جانە سول ىزگى ماقساتتاعى ءاربىر ءىس دەر شاعىندا ءوز باعاسىن الۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. قاتەرلى قارۋدى جاساۋعا اتسالىسقان ءبىرقاتار عالىمدار نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن بولسا, ەندى سول قاتەرلى قارۋعا ەڭ الدىمەن تىيىم سالعان ەلدىڭ باسشىسى وسىنداي اتاقتى نەگە يەلەنبەسكە!
سەمەيدە بيىلعى جىلدان بەرى نۇرسۇلتاندار مەن ولجاستاردىڭ كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. نەگىزىنەن 1989–1991 جىلدارى ومىرگە كەلگەن, قازىردە جاستارى جيىرمانىڭ ءار جاق, بەر جاعىنداعى ولار ءبىزدىڭ قوزعالىس جۇمىسىنا زور بەلسەندىلىكپەن اتسالىسا باستادى. ولار دا وسىندا يگى تىلەك ۇستىندە.
سۇلتان كارتوەۆ, يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى جانە اتوم سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى.
